Bizge de ağaş egw merekesi qajet

0 156

Jer betindegi barlıq tirşilik ïesi awasız ömir süre almaytını aqïqat bolsa, sol awanı süzgiden ötkizip tazalaytın, densawlıqqa zalaldı gazdardı, şañ-tozañdı tartıp alıp, ornına ottegi bölip şığaratın qudiretti küştiñ biri – ağaş. Dalanıñ ärin, qalanıñ sänin keltirip, şwıldı azaytatın, jeldi tosıp, ıqtasın bolatın da osı ösimdik. Mabaqtay künniñ tabaday qaqtağan ıstığınan, saqıldağan sarı ayazdıñ üskiriginen qorğap, ılğaldılıqtı, tabïğattıñ tepe-teñdigin saqtap turğan da – ağaştar men buta-bürgender.

Awanıñ süzgişi – ağaş

Ekonomïkalıq paydasımen qatar ağaştıñ adam densawlığına da paydası mol ekendigi barşamız­ğa mektep qabırğasınan belgili. Mäselen, fotosïntez procesinde ağaş pen buta-bürgenderdiñ japıraqtarı şañ-tozañnıñ 72 payı­zı men kükirt qos totığınıñ 60 payızın simirip, bakterïyalardı öltiretin bïologïyalıq belsendi zattardı bölip şığaradı eken. Ündistannıñ Kal'kwtta wnïversïtetiniñ professorları 50 jıl köktegen bir ağaştıñ qunı 31200 dollarğa teñ keletin ottegi öndirip, awa lastanwınıñ aldın alwda 62500 dollarlıq qun jaratatının eseptep şıqqan. Mine, budan bir tüp ağaş egwdiñ qorşağan orta üşin qanşalıq paydalı ekeni anıq körinip tursa da, munıñ bäri aytılıp qana qalatın qurğaq naw­qanğa aynalıp baradı. Änşeyin ağaş egw, orman otırğızw memlekettiñ nemese jergilikti äkimşilik orındardıñ ğana mindeti sïyaqtı. Eşbir mekteptiñ nemese joğarı oqw orındarınıñ tülekteri köktemgi ağaş egw mezgilinde arnawlı ağaş egw nawqanına jumıldırılmaydı. Äsili, oqwşılarğa eñbek sabağı retinde är jılı köktemde bir kün ağaş egwdi mindettesek, bul, bir jağınan, jasöspirimderdiñ bo­yında eñbeksüygiştik asıl qasïetti qalıptastırsa, ekinşi jaqtan, olardıñ sanasında tabïğattı ayalaw, qorşağan ortanı qorğaw uğımın da oyatadı. Sonımen qatar, ağaş egw adamdı gwmanïzmge tärbïelep, egoïzmnen arılwğa jeteleydi. Odan da mañız­dısı, memlekettiñ kögaldandırw jumısı da jandana tüsedi.
Köp elde ağaş egw merekesi barAQŞ eks-prezïdenti Franklïn Rwzvel't «Bir eldiñ örkenïettik körsetkişi ömir sürgen öñirinde ağaş egw mädenïetin qalıptastır­ğan, qalıptastırmağanımen ölşenedi» depti. Sosın da şığar, qazir älemniñ köptegen eli ağaş egw mädenïetin qalıptastırw maqsatında arnawlı bir kündi ağaş egw merekesi etip belgilegen.
BUU-nıñ sanağına qarağanda, älemde 50-den asa ağaş egw merekesi bar eken. Är eldiñ jağrapïyalıq jağdayınıñ uqsamawına baylanıstı bul elderde merekeniñ waqıtı da, atı da uqsamaydı. Mäselen, Japonïyada «Jasıldandırw aptalığı» bolsa, Ïzraïl'de «Ağaş egw – jaña jıl küni», M'yanmada «Ağaş egw ayı», Ïslandïyada «Oqwşılar ağaş egw küni», Ündistanda «Memlekettik ağaş egw merekesi», Francïyada «Memlekettik ağaş egw küni», Kanadada «Orman aptalığı» dep ataladı. Tipti Wganda, Kosta-Rïka, Namïbïya, Tanzanïya elderiniñ de ağaş egw künderi bar. Jaña Qıtay socïalïstik memleketi qurılğan soñ, bolat qorıtw önerkäsibinde Ulıbrïtanïya men AQŞ-tı qwıp jetemiz dep bükil ormanın otqa jaqqan Qıtay da 1979 jılı är jıldıñ 12 nawrızın ağaş egw merekesi etip belgiledi. Sodan beri jıl sayın mektep oqwşıların tartıp, memleket qızmetkerlerine deyin ağaş egw nawqanına qatısatın bul elde 2015 jıldıñ soñına deyin 144 mïllïon adam mindetti ağaş egw nawqanına qatısıp, 69 mïllïon tüpten artıq ağaş egilgen. Eger Qazaqstanda da täwelsizdik alğannan beri arnawlı bir kündi ağaş egw merekesi etip belgilep, oqwşılardı, qızmetkerlerdi jäne eriktilerdi jumıldırsaq, olardıñ birewi bir tüpten otırğızdı dep eseptesek te, qazirge deyin az degende 18 mïllïon tüp ağaş egilip, 30 mıñ gektar jer jasıl jelek jamılmas pa edi?!

Tal egw de – ata dästürimiz

Ärïne, Qazaqstanda soñğı kezderi kögaldandırw jumısına basa män berilip otır. Qırwar jerge orman otırğızıldı. Mısalğa, el astanasın alıp aytsaq, 1997 jıldan bastap elordanıñ işin jäne sırtın ormanmen kömkerw maqsatında Elbası N.Nazarbaev «Jasıl beldew» bastamasın köterdi. Atalğan joba boyınşa 2020 jılğa deyin Nur-Sultan qalasınıñ töñiregindegi jasıl jelekti awmaqtıñ kölemin 100 mıñ gektar jerge jetkizw josparlanğan. Qazirge deyin bul jospar tïyanaqtı orındalıp, el astanasınıñ töñiregi ormandı alqapqa aynaldı. Budan bölek, qala äkimdigi de kögaldandırw qızmetine ayrıqşa den qoyıp, ağaş egwdi, qalanı jasıldandırwğa mañızdı qızmet retinde qarap keledi. Qala turğındarı da senbilik şara retinde erikti ağaş egw qïmılına atsalısıp jatır. Tek bïıldıñ özinde bas qala törine 13 mıñ tüpten artıq ağaş otırğızıldı. Biraq bul köp öñiri qwañ, ormanı şalañ Qazaqstan üşin azdıq etetini anıq. Onıñ üstine, qazir ağaş egw nawqanı iri qalalar töñireginde ğana jürip, awdan, awıldardağı eldi mekenderde jasıldandırw jumısı jaqsı jandanbay tur. Osı turğıdan alğanda, el boyınşa zañdı türde ağaş egw künin belgilep, onı är oblıs jağrapïyalıq jağdayına, klïmattıq erekşeligine qaray mindetti türde atqarsa äri oğan jalpı halıqtı jumıldırwğa talpınsa, nur üstine nur bolar edi. Öytkeni biz «Atañnan mal qalğanşa, urpağıñ sayalaytın tal qalsın» dep tüyindep, jıl bası – äz Nawrızda bulaqtıñ közin aşıp, ağaş egw sındı ïgi dästürdi qalıptastırğan ulttıñ urpağımız ğoy.

 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı