Bilimdi mıñdı jığar…

0 2  281

Quran Kärimde «Biletinder men bilmeytinder teñ bola aladı ma?», –  degen ayat bar. Rasında «bilekti birdi jığadı, bilimdi mıñdı jığadı» degendey bilimdiniñ ala almaytın qamalı, asa almaytın aswı bolmas. Ïslam dinindey bilim men ğılımğa köñil bölgen eşbir din joq. Alla tağala ardaqtı payğambarına (s.ğ.s.) alğaş wahï etken ayatı bilim jöninde. Bilimge ündegen ayat edi. Bilim dindarlıq, taqwalıq, şükirşilik sekildi jaqsılıqtardıñ bastawı bolğandıqtan, eñ äwelgi ïlähï pärmen de bilim jaylı boldı.
Jaratqan Alla soñğı elşisine tikeley jäne külli adamzatqa jalpılay:
«Alla tağalağa qulşılıq jasa, namaz oqı» dep ayat tüsirgen joq. «Oqı, seni jaratqan Rabbıñnıñ atımen oqı! Ol adamdı uyığan qannan jarattı. Oqı, seniñ Rabbıñ eñ ulıq. Ol – qalammen üyretti. Adam balasına bilmeytin dünïesin üyretti, – dep tüsirdi.
Alla tağalanı tanw, durıs qulşılıq etw jäne jännatqa aparar sara jol tek qana bilimde jatır. Ahmet Ïüginekï babamız:
Ötedi abıroymen bilimdi jan,
Al, nadan beyne ölik, jürse de aman.
Bilimdi bir teñ keler mıñ kisige,
Bilimge say paydalı özge ne bar?
Bilimmen ğalım ösip, kökke jeter,
Adamdı nadanşılıq tömen eter.
Bilim al, Jaratqannıñ soñğı elşisi
«Bilim qayda bolsa da izde», – depti.
Bilikti kerek sözdi bilip aytar,
Qajetsiz, bos sözderden boyın tartar.
Bilimmen tanıladı bir Allah ta,
Eşbir payda, qayır joq nadandıqta.
Şın bilimi bolmağan qanşa halıq,
Tabınar quday jasap qoldan putqa, – dep öz öleñinde bilim jäne nadandıq jaylı Quran jäne payğambarımız (s.ğ.s.) sözinde aytılğan danalıqtardı qazaqïlap qısqa da nusqa etip tüsindirgen.
Ïya, bilim – şıraq. Nadandıqtıñ qarañğılığın seyiltip, adam balasınıñ jolın jarıq etetin bul – bilim. Muhtar Äwezov: «Halıq pen halıqtı, adam men adamdı teñestiretin närse – bilim. Adamşılıqtı tez jürgizw üşin köp oy kerek, oylaw üşin oqw kerek», – degen. Şındığında, adamnıñ jäne jalpı ulttıñ qadiri onıñ bilimimen ölşenedi. Halıqtıñ jeri qanşalıqtı bay bolsa da, onı ïgeretin ğalımı, bilimdi azamatı bolmasa odan ne payda?! Ol baylıq halıqqa nesibe bola ma? Halıqtıñ ïgiligine jumsala ma?
Äbw Hwrayra (r.a.) rïwayat etken hadïste «… Kimde-kim bilim izdep jolğa şıqsa, Alla tağala onıñ jännatqa barar jolın jeñil etedi…», – degen. Mine, şınayı Alla tağala rïzaşılığı üşin bolğan bilimge beriletin sıy jännat.
Äz-payğambarımız (s.ğ.s.) bilim jaylı bir sözinde «… Rasında, ğalımdar – payğambarlar muragerleri. Şın mäninde, payğambarlar dïnardı da dïrhamdı da (yağnï, altındı da, kümisti de) murağa qaldırmaydı. Olar  bilimdi muralıqqa qaldıradı. Kimde-kim onı (bilimdi) alsa, mol olja alğanı…», – degen eken.
Payğambardıñ murageri bolw qanday baqıt deseñizşi! Bul muranı alw üşin ol kisiniñ (s.ğ.s.) otbasınan bolw şart emes. Bastı şart – Alla tağala rïzaşılığı üşin degen nïetpen sol ilimdi üyrenw. Payğambarğa (s.ğ.s.) murager bolw barlığına teñdey berilgen mümkindik.
Ïbn Maswd (r.a.) bayan etken hadïste «Tek eki türli adamğa qızığwğa boladı, biri: Alla tağala mal-dünïe bergen kisige. Ol – dünïesin durıs jolda (jaqsılıq, qayırımdılıq jäne Alla tağala rïza bolatın jolda) jumsaydı. Ekinşisi: Alla tağala – danalıq (bilim) bergen adam. Ol – bilimine amal etedi jäne adamdarğa da üyretedi», – degen eken.
Pende bolğan soñ är närsege qızığıp, qızğana qaray beremiz. Alayda, şınayı qızığwğa turarlıq dünïe tek osı eki zat qana. Izgilikke jumsalğan dünïe jäne paydalı ilim.
Din ilimi bolsın jäne dünïelik ilim bolsın asa jawapkerşilikpen qaraw qajet. Dinï ilimge keler bolsa, Äbw Hwrayra (r.a.) rïwayat etken hadïste «Kimde-kimge bilimsiz (tarapınan) pätwa aytılğan bolsa, onıñ künäsi pätwa aytqanğa bolmaq. Al, kimde-kim öz bawırına twra jol basqa ekenin bile tura basqa (bağıt-bağdar) berse, ol qïyanat etkeni», – degen eken.
Rasında, qazirgi tañda bağzı jastar sonday aram pïğıldı adamdardıñ qurğan tuzağına tüsip qalıp jatır. Din degen osı eken ğoy dep şınayı musılmanşılıq qundılıqtardan alıstap ketip bara jatqandarı tağı bar. Din ilimin mindetti türde meşit qabırğasınan üyrenw kerek. Häkim Abay atamız:
Payda oylama, ar oyla,
Talap qıl artıq bilwge.
Artıq ğılım kitapta,
Erinbey oqıp körwge, – degendey meşitte bos sözden göri naqtı dälel-däyekke süyengen kitaptar negizinde sizdi tolğandırğan sawaldar men mäselege jawap beriledi. Osı arada tağı bir hadïsti ayta keteyik, Ïbn Omar (r.a.) jetkizgen: «Kimde-kim Alla tağala  rïzaşılığınan basqa üşin ilim üyrense nemese sol bilimmen Alla tağaladan basqanı nïet etse, özine tozaqtan orın äzirley bersin», – degen.
Termïzï jäne Ïbn Majah kitaptarında Ka'b bïn Malïkten (r.a.) mınaday rïwayat jetken: «Kimde-kim ğalımdarmen tartısw üşin, aqımaqtardı jeñw üşin nemese özine adamdardıñ nazarın awdarw üşin ilim üyrense, onı Alla tağala tozaqqa kirgizedi», – degen.
Bilim jaylı köpşilik musılman qawım biletin mına hadïske nazar awdarayıq, Alla elşisi (s.ğ.s.): «Bilim alw ärbir musılmanğa parız», – degen.
Osı hadïsti tarqatıp aytıp körelik. Aldımen, musılmanğa barlıq bilimdi oqw parız emes ekendigin bilgenimiz jön. Ol – öz jağdayına (jağday men waqıt talabına say adamğa ömirinde asa qajetti, ol – ïmanşartı, eñ qajetti qulşılıq pen qarım-qatınas ükimderin bilw, özin asıraytınday därejede rïzıq nesibesin tabw men eñbek etw jolın üyrenw bolıp tabıladı.
Musılman bolw üşin wswl äd dïn iliminen ïmanğa jetkizetindey bilim alw – parız. Al, Alla tağala parız etken amaldardı bilip, tanw jäne onıñ şegin bilw üşin fïqh ilimine den qoyu mindetti. Al, rïzıq tabw jolında, küneltw üşin şaması kelgen därejede tirşilik ilimin üyrenw qajet. Demek, Ïslam dininiñ maqsatı – adam balasın bul dünïe jäne aqırette baqıtqa jetkizw. Bayhaqï rïwayat etken hadïste: «Sender tekteriñdi twısqandarıña barıp tireletinge deyin üyreniñder, sosın doğarıñdar. Arab tilin Allanıñ kitabın tüsinetindey üyreniñder, sosın doğarıñdar. Juldızdardı jer men swda jol tabatınday därejede üyreniñder, sosın doğarıñdar», – dep aytılğan) baylanıstı bilim alwı parız.
Sondıqtan, bilimniñ abzalı – ğılımhal, amaldıñ abzalı – sonı saqtaw dep aytılğan. Musılmanğa, qanday jağdayda bolsın, öziniñ hal-qadirine qatıstı bilimdi üyrenwi – parız. Eger, namaz oqw moynına parız bolsa, namazdıñ parızın öteytindey mölşerde üyrenwi – parız, wäjibin öteytindey mölşerde üyrenwi – wäjip. Öytkeni, namaz parızın orındawğa sebep bolatın närse – parız, al wäjibin orındawğa sebep bolatın närse – wäjip sanaladı. Sol sekildi oraza jäne mal-mülki, zeket mäselesinde de osılay bolmaq. Moynına qajılıq parız bolsa, sonı öteytindey bilim alwı – parız. Sawda-sattıqpen aynalısatın bolsa, sawda mäselesin üyrenwi – parız.
Ïya, musılman balası dinï de dünïyawï ilimdi qatar alıp jürwi läzim. «Men asa taqwa bolğım keledi», – dep tek Quran oqwdı, namaz oqwdı üyrenip, qalğan ilimderge nemquraylı qaraw jön emes. Qate pikir. Jeytin asımız halal bolwı üşin musılman balası mal jäne egin şarwaşılığımen aynalıswı qajet. Öndirilip jatqan önimge haram qospa qosılıp ketpewi üşin tehnolog, bïolog jäne hïmïk mamandar asa qajet. Em qabıldağanda biz paydalanıp jatqan däri-därmekter, medïcïna qızmeti dinimizge say ekenin bilwimiz üşin farmacevt jäne de basqa därigerlik mamandıqtardı ïgerwimiz qajet. Din degenimiz – tek meşit ayasımen şekteletin dünïe emes. Din – bizdiñ ömirimizdiñ barlıq salasına tereñ aralasatın dünïe. Adam balası nege muqtaj bolsa, qanday zattı tutınatın bolsa din oğan öz jawabın ayta aladı. Tek, biz sol jawaptı tabwımız üşin oqwımız, ilim üyrenwimiz qajet.
Quranda Änbïya süresinde «… Bilmeseñder bilim ïelerinen surañdar»,– dep ämir etilgen.
Ïbn Abbas (r.a.) rïwayat etken hadïste «Bir bilimdi musılman şaytan malğun üşin mıñ jay bilimsiz qulşılıq etwşi pendeden qawiptirek», – dep aytılğan. Öytkeni, bilimdiniñ amalı men äreketi ilimge süyenilip jasaladı. Onda qatelik bolmaydı. Ilimdi qatelik jasawğa qorqadı. Rasında, eñ taqwa adam ol – ilimdi musılman. Bul – Qurannıñ sözi. Alla tağala «Rasında Alla tağaladan pendeleri işinde ğalımdar qorqadı», – degen. Bilimsiz adam qatelik jasawdan qorıqpaydı. Nadan adamnan birew bir mäsele surasa, bilmeymin dep aytwdıñ ornına qorıqpay, öz oyın şarïğattay etip ayta beredi. Al, bilimdi adam surawşığa birden jawap bermey, men kitaptan tağı bir ret köreyin dep asa jawapkerşilik tanıtadı. Mine, sondıqtan da bilim üyrenw tipti künäniñ keşirilwine birden-bir kaffarat amal bolıp sanaladı. Payğambarımız (s.ğ.s.) «Kimde-kim ilim izdese (üyrense, oqısa) ol amalı ötken künälarına kaffarat boladı», – degen.
Bügin barlıq oqw ornında oqıp, bilim jolına qadam basıp jatqan oqwşı jäne stwdentterge, äsirese özimizdiñ medrese şäkirtterine häkim Abay atamızdıñ:
Ğalım bolmay nemene,
Balalıqtı qïsañız?
Bolmasañ da uqsap baq,
Bir ğalımdı körseñiz.
Onday bolmaq qayda dep,
Aytpa ğılım süyseñiz, – dep sözin ayta otırıp, Alla jar bolsın deymin!

Qalïjan Zañqoev,
QMDB naïb mwftïi,
«Nur-Astana»  meşitiniñ bas ïmamı

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

15 − ten =