«BİLİM ALW – ÄRBİR MUSILMAN ER-ÄYELGE PARIZ»

0 438

Ïslam dini payda bolğannan beri 14 ğasırdan astam waqıt ötti. Bul älemdik din deñgeyine köterilgen ïslam üşin köp waqıt bolmasa kerek. Degenmen, ïslam dini osı waqıt arasında älemdik örkenïet pen mädenïetke awqımdı üles qostı. Oğan ïslamnıñ özinde jatqan ğılımğa degen közqarası ıqpal etti dewge boladı. Ïslamnıñ ğılım men bilimge ündewi sol kezdegi adamdar üşin öte ülken jañalıq bolğandığı şındıq.

Osı ğılım men bilimge bay­lanıstı payğambardıñ köptegen hadïsteri bar. Mäselen, payğambarımız Muhammed (s.a.w) bir hadïsinde: «Bilim alw – ärbir musılman er-äyelge parız» nemese «Qıtayda bolsa da barıp bilim alıñdar», ne bolmasa, «Hïk­met – musılmannıñ joğaltqan malı, qay jerden tapsa sol jerden ala­dı» degen mağınadağı hadïsterdiñ özi ïslamnıñ bilim-ğılım twralı ustanımın tüsinwge jetkilikti. Osı qağïdattı ustanğan musılman äleminen orta ğasırlardıñ özinde-aq älemdik deñgeydegi ğalımdar şıqtı. Demek, ïslam äleminiñ artta qalwınıñ astarında musılmandar ïslamnıñ özine jete köñil bölmewi jatır desek qatelespes edik.

Qazirgi tañdağı ğılımnıñ damw­ına Batıstıñ qosqan ülesi qanşa bolsa, Batıstıñ osınday deñgeyge köterilip, ğılım men tehnologïya salasındağı köptegen jañalıqtarğa qol jetkizwine musılman ğalımdardıñ qosqan ülesi de öte zor. K.Bodleydiñ aytqanınday, qazirgi Batıs mädenïeti renessansqa, renes­sans öz kezeginde ïslamğa qarızdar.

Osınday älemdik deñgeydegi ğalımdardı tärbïelegen, orta ğasırlarda barlıq dünïege ülgi bolğan ïslam älemi qazirgi kez­de nege artta qalıp otır degen suraqqa ärtürli jawap berwge bo­ladı. Onıñ sebebin ïslamnıñ işinen izdewşiler de bar. Mäselen, ïslamdağı «tağdır» tüsinigi tw­ralı söz bolğanda, osı ïslamnıñ artta qalwınıñ bir sebebi retinde aytılıp qaladı. YAğnï, musılmandar qudaydıñ tağdırına senip, eñbek etpey, artta qalıp qoydı degisi keledi. Osı tağdır jöninde bizdiñ halqımızdıñ arasında da nebir maqaldar payda bolğan. Mäselen, «Buyırğan ketpeydi, jügirgen jetpeydi» degen maqaldıñ asta­rında eñbektenbeseñ de, Alla beremin dese beredi. Bolmasa arab halqınıñ «Sağan buyırğan närse tawdıñ astında bolsa da seniki» degen sïyaqtı tüsinikteri osı tağdır tüsiniginiñ musılman halıqtardıñ arasındağı körinisi dewge boladı.

Kezinde, bükil älemdi moyındatqan musılmandardıñ teñ jartısı sawatsız körinedi. Keybir elderdegi sawatsızdıq deñgeyi alañdatadı: mäselen, 2008 jılğı derekter boy­ınşa eresek äyelderdiñ Aljïrde 34%, Bangladeşte 52%, Mısırda 40%, Marokkoda 58%, Päkistan men Yemende 60%, Türkïyada 20% adam­dar sawatsız.

Degenmen, bul ïslam älemi endi qurdımğa ketti. Bayağı örkenïet pen ğılım endi kelmeydi degen söz emes. Osı orayda, ïslam elderiniñ damwı kimge paydalı degen suraq twınday­dı. Soñğı kezderi, ïslamğa tağılıp jürgen kinä, ekstremïzm jäne terrorïzm josparları kimderge qızmet etip otır degendi oylanatın bolsaq, musılman elderinde twın­dap otırğan tüytkildi mäselelerge aldımen musılmandardıñ özderi sebepker. Degenmen damığan elderdiñ közqarasınan da oñ qadam bayqalmaydı.

Sondıqtan, köptegen musılman ğalımdar osı mäseleler töñireginde pikir aytqan. Musılmandardıñ oyanatın, alğa qaray qadam basatın, älemdik örkenïet köşine eretin kezi keldi dep sanaymız. Ol üşin bilim men tehnologïyağa bet burw kerek. Bul mäsele bügin ğana qozğalıp otırğan dünïe emes. Qanşama ğalımdar bul dağdarıstan qutılwdıñ sebepterin qarastırıp, eñ bastı sebebi retinde jalqawlıqtı, orınsız täwekel etwdi atap körsetken.

Şïbïlï Nuğmanï mäselege qoğamdıq turğıdan qarap, ïslam boyın­şa adamzattıñ damwı, quldırawı qaytadan örlewi, ne bolmasa, qurıp ketwi adamdardıñ özderiniñ eñbegi men qajır-qayratına baylanıstı bolğandığın aytadı. Öytkeni, din men dünïeniñ baqıtı sol adamnıñ eñbegine kelip tireledi. Quranda: «Adam balası tek etken eñbeginiñ ğana jemisin köredi».

Bul jöninde hakim Abay da: «Qwlıq sawmaq, köz süzip, tilenip, adam sawmaq önersiz ïttiñ isi. Äweli qudayğa sıyınıp, ekinşi öz qayratıña süyenip, eñbegiñdi saw, eñbek qılsañ, qara jer de beredi, qur tastamaydı» deydi.

Astanada ötken VII Dünïejüzilik Ïslam ekonomïkalıq Forwmın­da Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti Nursultan Nazarbaev: «HHİ ğasırdıñ jaña onjıldığı musılman ümbeti üşin awır sınaqtarmen bastaldı. Älemdik qarjı dağdarısı, azıq-tülik ïmportına täweldilik, jastar mäselesi jäne basqa da tüytkildi jayttar Soltüstik Afrïka men Tayaw Şığıs elderinde burın-soñdı bolıp körmegen dürbeleñ twğızdı. Twnïs pen Mısırdağı sayasï rejïmniñ awıswı, Lïvïya uşırağan gwmanïtarlıq zawal jüzdegen mıñ bosqındardıñ payda bolwına äkelip soqtırdı. Älemniñ özge öñirleri qarqındı damıp jatqanda, köptegen musılman elderiniñ köştiñ soñında qalwı anıq bayqaldı. Bir jarım mïllïardqa jwıq adamdı quraytın ïslam dünïesi büginde mızğımas tutastıq quray almay otır», – dedi öz sözinde.

Ïslam din retinde eşqanday dağdarısqa tüspeydi. Bul – qazirgi dünïedegi eñ qarqındı tarap kele jatqan din. Elbası N.Nazarbaev älem turğındarınıñ besten bir böligin quraytın musılman älemi öziniñ ekonomïka salasındağı älewetine müldem say kelmeytinin atap körsetti. Oğan ÏKU-nıñ esepterindegi körsetkişter dälel. Mäselen:

Ğılımï belsendilik:

1996-2005 jıldarı jarïyalanğan ğılımï jäne tehnïkalıq jwrnal maqalaları boyınşa: Awğanstanda 1 mïllïon adamğa şaqqanda 2,5 maqaladan kelse, Päkistanda 53, Qazaqstanda 150, Türkïyada 1,240 maqaladan keledi eken. Al, Fïnlyan­dïyada bul körsetkiş 16,556 jäne Ïrlandïyada 14,930 maqaladan! Ïrlandïyanıñ tört-aq mïllïon halqı bar ekenin eskeriñiz. Aradağı alşaqtıq jer men köktey!

Zerttew jäne damıtw (R&D): 1996-2003 jılğı derekter boyın­şa, musılman elderi jalpı işki önimderiniñ (JİÖ) tek 0,38 payı­zın zerttew jäne damıtwğa jumsasa, AQŞ 2,67%, Qıtay 1,31%, Oñtüstik Koreya 2,64% jäne Ïzraïl' 4,72 payızın zerttew jäne damıtw sala­sına jumsaydı (World Bank, World Development Indicators).

Joğarı tehnologïya (Hi-Tech):

2004 jılı barlıq musılman elderiniñ älemdegi joğarı tehnologïyalıq önimder (JTÖ) eksportındağı ülesi ne barı 4,1% bolğan. Osı körsetkiştiñ, yağnï 4,1 payızdıñ 97 payızın mına üş musılman eli quraydı: Malayzïya, Ïndonezïya jäne Türkïya. Qalğan 54 memleket üş-aq payızğa ïe. Osı sa­nattan älemdegi JTÖ eksportınıñ AQŞ 15% jäne Qıtay 11% öndirip otır.

Kedeyşilik:

Ïndonezïya halqınıñ 52,4% künine 2 dollardan kem tabıs ta­badı eken. Bul elde 200 mïllïon musılman barın umıtpañız. Sol sïyaqtı künine 2 dollardan kem tabatındardıñ mölşeri Mısırda 44%, Päkistanda 74%, Nïgerïyada 92,4%, Bangladeşte 82,8%, Türkïyada 18,7% (BUU, Adam damwı esebi, 2006 j., UNDP, Human Development Report 2006). Musılmandardıñ basım köpşiligi aştıq jäne kedeyşilikte ömir sürip jatır.

Bäsekege qabilettilik:

Dünïejüzilik ekonomïkalıq forwmnıñ 2006-2007 jılğı «Älem boyınşa bäsekege qabilettilik esebine» qarağanda, Şveyca­rïya bastağan mıqtılar tiziminde musılman elderin köre almaysız, olar tek artqı orındarda. Malay­zïya ğana 26-orında tursa, Qazaqstan 56-orındı ïemdengen.

Bul körsetkişter musılmandardıñ arasında mülde qazirgi zaman talabına say ğalımdar joq degendi bildirmeydi. Qay jerde ğılımğa basa nazar awdarılıp, ğalımdardıñ qadiri joğarı bolsa, tanımal ğalımdar sol jaqta jumıs jasağandı unatadı. Bul turğıdan batıs elderi alda tur. Sondıqtan, bizdiñ elimizdiñ özinen qanşama ğalımdar basqa elderdiñ ğılımına üles qosıp jürgeni şındıq.

Qorıta kelgende, ïslam elderi damığan eldermen salıstırğanda, birneşe ğasırğa artta qalğandığı şındıq. Al, osı kemşiliktiñ ornın toltırw üşin musılmandar ïslam dinine şınayı bet burıp, ïslamdı tolıq meñgerse, dinniñ talaptarın tolıq ustansa, onıñ işinde, bilim izdew talabı da bar, ïslam älemi eñ damığan elderdiñ qatarınan orın aları sözsiz. Öytkeni, musılman elderinde älemdik qazba baylıqtıñ basım qorı ornalasqan. Quranda, halıqtıñ özgerwine qatıstı: «Şınında, Alla eşbir qoğamdı olar öz-özderin özgertpeyinşe, özgertpeydi» dep buyırıladı (Rağd süresi, 13/11). Olay bolsa, aldımen bilim, ekinşiden eñbek jeke adam üşin de, memleket üşin de damwdıñ dañğıl jolı bolıp tabıladı.

Tışhan KEÑŞİLİK,
Astana qalası Din isteri departamentiniñ janındağı Sarapşılar Keñesiniñ müşesi
,
EUW oqıtwşısı, Fïlosofïya ğılımdarınıñ kandïdatı 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

2 × 1 =