Bï batası

Qunanbaydıñ Kenesarı hanğa kömegi jäne Janğutı bïdiñ Abayğa bergen batası haqında

0 75

Jetisw öñirine aq patşanıñ ıqpalı äli jete qoymağan. Sol aymaqta Kenesarı halıqtı biriktirwdi, qırğızdarmen odaq qurwdı oyladı. Ejelgi jawı Qoqan handığına büyirden tïip, onıñ qol astındağı ezgidegi qazaqtardı, qırğızdardı azat etwdi közdedi. Kökeyiniñ tükpirinde «Qazaq birikpese, atası Abılaydıñ ıqpalında bolğan, küni büginge deyin qazaqtıñ bir ulısı retindegi qırğızdı biriktirip, Merkeden bastap Taşkentten bir-aq şığamın» degen işki baylamı da boy köterdi.Ulı muratınan taymağan han qamdanıp alıp, tüstik şığısqa qaray bet aldı. Bes qarwın asınğan qalıñ sarbaz jol şekti.
Üzdik-sozdıq şubırğan köş bir jarım aydıñ awqımınan asqanda Balqaştıñ oñtüstigindegi Qaşqanteñizge taban tiredi. Aldın ala qulağdar bolıp otırğan Janaydar, Qañlıbay batırlar quşaq jaya qarsı aldı. Arnayı tigilgen aq boz üylerge han batır­larımen tüsti. Toqtawsız jüristi doğarıp, barlığı eki-üş kün tınım aldı. Jolsoqtı deneleri sergip, tañsıq aymaq köñilderin awlağan. Qaşqanteñiz kökpeñbek bolıp, qol sozımda jatır.
Erw bop es jïğan osı äredikte Kenesarı han keñesin şaqırdı. Erteñgi künniñ enşisindegi şarwa­nı talqılawğa batırlar tügel qatıstı. Abız keypindegi äz Bögenbay bï hannıñ oñ tizesin basa jayğasqan.
– Qazaqtıñ derbestigin saqtaw jolında qanday sınğa bolsa da tötep berwimiz kerek. Ulı istiñ basında özderiñ tursıñdar. Bizge eñ keregi – halıqtıñ qoldawı, jawğa qarsı şabar jasaqtıñ köptep jïnalwı. Äytpese, özderiñdi jılı orınnan qozğap, künköristiñ qamımen ketip bara jatqan joqpız. Äriden aytqanda Kerey men Jänibektiñ kötergen täwelsizdik twın jığıp almaw jolındağı jantalas. Sondıqtan bastalğan iske sep bolar qam-qaraketke küni burın köñil awdarwımız tïis. Osı orayda birneşe bağıtqa jawşılar attandırayıq. El tutqasın ustağan erlerge buyımtay salayıq.
– Ïä, jön, – dedi qawmalay jïılğandar.
– Bïılğı jıldıñ basında Qunanbay ağa sultan bolıp, orıs patşasına ant beripti. Nede bolsa aldınan öteyik. Buğan, Ağıbay batır, seni jibereyin dep otırmın. – Ïegin kötere qandıköylek dosına qaradı. – Janıña qısılğanda jön tabar äri äwelden tobıqtımen nïettes qarakesektiñ Janğutı bïin qosamın. Ne aytar eken, tamırın basıp köriñder.
– Durıs şeşilgen uyğarım…
– Qarakesektiñ qos ulanı ıñğa­yın tabadı, – degen maquldağan ünder jarısa estildi.
– Al qaraağaştay qalıñ naymanğa, naqtısında naymannıñ töresi Beksultanğa Jolaman batır men Tobağabıl bï attanadı.
Töñiregin bajaylay şolıp şıqtı. Otırğan qawımnıñ bäri ıqtïyar peyilde.
– Jalayırdıñ töresi Süyikke janına Janaydar batırdı alıp, Dosbol bï baradı.
Toğız qanat ordanıñ işindegilerge han wäji kökeylerine qondı.
– Törelerdiñ bärine habar saldırıp, jasaq jïnawdıñ jayın kün ilgeri tüsindireyik. Kimmen qalay söyleswdiñ mänisin bilesizder, tek osı oyğa alğan şarwamızdıñ qayırlı bolwın Alla näsip etsin.
Tağı bir eskertetin jayt, biz bul jerge toqtamaymız, Balqaştı şığısınan aynalıp ötip, Sarıesik-Atıraw tübegine tartamız. Bizdi sol jaqtan izdeñder.
Ağıbay qolbası Janğutı bï ekewi sol jerden Qarawıl, Jïdebayğa bet aldı.
Hannıñ köşi jön biletinderdiñ bastawımen Balqaştıñ şığısın aynala Qaratal özeninen ötip, nw qamıstı tübekke jetti. Maldı sw qorşağan qamawğa işkeri jiberip, tübektiñ kireberisine hannıñ jorıq ordasın tikkizdi. Ağıbaydıñ tw ustawşısı Bağıs batırğa bïik sırıq ornattırtıp, Abılaydıñ aq twın, odan alasaraq Kene hannıñ jasıl twın jelge jelbiretip, men mundalatıp qoydı.
Tım-tırıs tübek sapırılıs­qan ömirdiñ bar ekenin umıttırıp jibergendey mamırajay küy sıylap, buyığı tirlik keşti. Uzaq sabılıp jürgen mal da artıq qïmıldan tïılıp, beywaz qalpı. Kene hannıñ özi jaqsı köretin aqmoynaq şubar jılqılardıñ tabını da qostıñ mañınan uzamay jwsaydı. Hannıñ eseptewi boyınşa elşilerdiñ qaytatın waqıtı bolıp qaldı. Eñ äweli Süyikke ketken Dosbol bï men Janaydar batır oralar dep tuspaldağan. Aldımen Ağıbay batır men Janğutı bï töbe körsetti. Äşeyinde artıq eşteme ustamay sıptığırday jüretin Janğutı ïığına asıp alğan alaşa qorjındı jerge tüsirip, oñ jağına qoydı.
– Assalawmağaleyküm, han ïem! Qonıs quttı bolsın!
Batır men bï qos qoldarın usındı.
– Wäleykümassalam! At-kölikteriñ aman jettiñder me?
Äñgimeni törge tayaw maldas qurıp otırğan Janğutı bastadı.
– Han ïem, sizdiñ jüz soğısıp, jüz tabısıp jürgen dosıñız qıpşaqtıñ Balğoja bïi jaradı.
Kenesarı «bul jerde Balğojanıñ ne qatısı bar?» degendey añıra qaradı.
– Bizdiñ aldımızda ğana Qunanbaydıñ qonağı bolıp, ağa sultandığına quttı bolsın aytıp attanıptı. Sizdiñ bizge bergen tapsırmañızdı Qunanbaydıñ qulağına quyıp, jumısımızdı jeñildetip ketipti.
– Onısı körim bolğan eken.
… Qunanbay qarakesekke küyew äri ekewi de söz ustağan bï bolğannan soñ Janğutımen köñilderi burınnan jaqın, är-är tusta bastarı toqaylasatın. Ağa sultannıñ ekinşi äyeli Uljan Janğutıdan birşama kişi, sondıqtan ol tobıqtınıñ bïin küyewsinedi. Sonday sıylas adamın körgende Qunanbay quşaq jaya qarsı aldı. Janğutı ağasın añdağan Uljan da qwana amandastı.
– Meniñ ağataylarım eken ğoy…
– Qaydan saparlap kelesiñder? – dedi Qunanbay.
– Öziñniñ awılıña arnayı at basın burıp otırmız. Mınaw meniñ qasımdağı jigit – bul da sizge qaynağa boladı, Keneniñ üzeñgilesi – Ağıbay batır.
– Ïä, estwim bar… – Batırdıñ alıp tulğasına jalğız közin jügirtip ötti.
– Kene hannıñ tapsırwımen keldik. Äweli, ağa sultandığıñız quttı bolsın!
Qunanbay bïdiñ söziniñ soñın kütpey:
– Jılqı alasıñdar ma, älde qunın alasıñdar ma? – dedi kelgen şarwaların aytqızbay uğıp. Onıñ üstine keşe ğana Torğay dalasına attanğan Balğoja bï jılqısına tïip, malın aydap ketse de, han Keneniñ jorığın qoldaw kerektigi jönine köp toqtaldı. Ol da ağa sultandı jerine jetkizip qoysa kerek…
Qapelimde mundaydı kütpegen bï men batır bir-birlerine sa­waldı kepte qarastı. Bulardıñ dağdarğan jağdayınan ağa sultannıñ özi şığardı.
– Ağıbay batır ekewiñ boz-boran bop mıñ jılqını aydap, qwıp jürgenderiñ elden uyat. – Saw közi bağjïya qadaldı. – Mıñ jılqınıñ qunın kümis aqşamen bereyin. Han mıltıq, qarw-jaraq satıp alsın. Äsker beretin, özi az tobıqtıda adam joq. «Qazaqtıñ jerine kirip, orıstar bekinis salmasın» degen Kenesarınıñ talabı durıs, sonı qoldağandıqtan berip otırmın.
– Alla razı bolsın, aq patşanıñ nïeti aq bolmay tur ğoy…
– Qazirgi jağdayda orıstan zïyan şekkenim joq. Kömegin alıp jatırmın. Mınaw berip otırğan aqşa – solardıñ aqşası. Olar şekaradan işkeri enbey öz jerinde otırıp, terezesi teñ memleket bolıp, sanasıp, sawda-sattıq jürgizse – eşkim qarsı emes.
Osı kezde kütwşi qorjınnıñ bir basınday qalta köterip alıp keldi. Qunanbay älgini aldılarına ayranday aqtartıp sap:
– Sanap alıñdar, burınnan sanatıp dayındap qoyğanmın, – dedi.
Kil bir somdıq kümis aqşa aldarında taw bolıp üyilip qaldı.
– Aqşa sanay bergendi jaqsı köredi. – Üy ïesi mırs etip bir külip aldı.
Sanap jibergende 3000 som bolıp şığa keldi. Osı aralıqta qımız äkelindi. Qımız quyıla bergende süyekten oyılğan kümis tösektiñ üstinen qıñqıldağan kişkene näresteniñ üni şıqtı.
– Mına batır oyandı, – dedi ağa sultan.
– Nağaşılarınıñ kelgenin bilip, sälem bereyin degen ğoy. – Uljan ornınan söyley türegelip, tösekke bettedi. – Besikten şeşip alğanımız älginde edi… – Jüktiñ mañına tayanğanda jılağan balanıñ üni basıldı. Tösektiñ üstinen qundaqtalğan näresteni köterip äkep, dastarqannıñ şetindegi ornına jayğastı. Kök taqïyasınıñ töbesindegi ükisi ülpildep, üş-tört aylıq näreste japalaqtıñ közindey domalanğan janarımen böten adamdarğa tañırqay qaradı.
Bul kezde Janğutı Ağıbay batırdı Qunanbayğa keñirek tanıstırwğa kirisken. Sosın, söz älpeti Kenesarı men köterilis jayına oyısıp, biraz äñgime-
düken qurdı.
Arnayı köterilgen qazandağı as işilip, dastarqanğa bata jasaldı. Sol kezde Janğutı bïdiñ nazarı tağı da kişkentay närestege awdı. Adamğa qap-qara domalaq közderin qaqpastan, uzaq-uzaq qaraydı eken.
– Bu batırdıñ atı kim?
– Ïbrahïm! Biraq äjesi payğambardıñ esimi awırlaw tïer dep, «Abay» deydi, bizdiñ de soğan awzımız üyrenip qaldı, – dedi Uljan.
– Ülken azamat bolsın! Batamdı bereyin.
– Söytiñizşi, ağa! Eñ qamqor jurtı sizderdiñ sözderiñiz qïıs ketpeydi.
Qunanbay basın tömen salıp, jımïdı. Osı kezde Janğutı bï «ïä, bissimillä rahmanï-rahïm…» dep, batasın bastay jöneldi.
– Kişkentay Ïbrahïm qoşaqanımızğa:
Qızır qonıp, baq darısın,
Alaşıñnıñ atqar isin.
Kökirek köziñ körip,
tiliñ sayrasın,
Aytarıñ awzıñnan aqtarılsın.
Nesibe, ırızdığıñ qaşpasın,
Jaw mısıñdı baspasın.
Eliñ üşin at jalınan
tüspegeysiñ,
Halqıñ üşin qayırımdı
is istegeysiñ.
Alla ajarıñdı aşıq etsin,
Qırıq hannıñ aqılın
näsip etsin.
Allahw-akpar!
Bï söziniñ soñın sozıñqırap, betin sïpadı.
Janğutınıñ tekti de tereñ sözine ağa sultannıñ işi jılıdı. Bäri bet sïpasıp bolğan soñ Qunanbay:
– Birer kün arqanı keñge salıp, jatıñdar… mal aldırayın, – dedi.
– Alla razı bolsın, buyırğan astan däm tattıq, aytqan bu­yımtayımızdı orındadıñız, sizge razımız. – Janğutı şın peyilin bildirdi.
Qunanbay endi Ağıbayğa bu­rılıp:
– At üstinde köp jüresiñ, deneñ muzdamasın, – dep, keregeniñ közinde ilwli turğan mol tigilgen qasqır işikti türegep barıp alıp, batırdıñ ïığına japtı.
Osını rïzaşılıqpen bayandap şıqqan Janğutı bïdiñ jüzine jaydarı kepte nazarın toqtatqan han Kene:
– Tekti tuqımnıñ urpağı emes pe? Mırzalığın körsetipti, – dedi. – Qoldağı biraz aqşanı qosıp, qarw-jaraq alarmız. Mına basqan izimizdi añdıp, qwdalap jürgen general Jemçwjnïkovta ne bar deysiñ. Aldımızdan kezdeser general Vïşnevskïyge adam salıp, qalayda eki-üş zeñbirektiñ basın qurasaq, jaman bolmas edi. Aqmola bekinisin alğanda qolğa tüsken qos zeñbirektiñ uñğıların, oqtığın qaşıp bara jatqan kazak-orıstar sındırıp, eki bölip qïratıp, tas­tap ketipti. Qırıq şaqtı doptay-doptay oqtarın da jeke-jeke şöpke bastırıp kömdirip, barlığın kädege jarar dep tıqqızıp qoyğanmın. Mamanı tabılsa, zeñbirekti qayta quyğızarmız dep oylağanım ğoy. Mına oljalarıñdı Jañıldıñ sandığına saldırıp, saqtay turayıq, – dep, Janğutı men Ağıbayğa alğıs aytıp, şığarıp saldı.

Ädilbek IBIRAYIMULI,
Bawbek Bulqışev atındağı
sıylıqtıñ lawreatı

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

sixteen − 7 =