BASPASÖZ – QOĞAMNIÑ BAROMETRİ

0 181

«ASTANA AQŞAMI» ANKETASI

 1. Qazirgi qazaqtildi aqparat quraldarı ult upayın tügendewge qanşalıqtı üles qosıp jür?
2. Qazaqstan jwrnalïstïkasındağı qanday tulğalardı qadir tutasız?
3. Öz şığarmaşılığıñız arqılı jekelegen adamdardıñ mäselesin şeşip, tağdırına oñ ıqpal etken keziñiz boldı ma?
4. Qay äriptesiñizdiñ qay maqalası (teleha­barı) esiñizde erekşe qalıp qoydı?

Nurtöre JÜSİP, «Ayqın» respwblïkalıq qoğamdıq-sayasï gazetiniñ bas redaktorı:

1. Qazirgi tañda qazaqtildi aqparat quraldarı san jağınan da, sapa jağınan da östi. Bügingi oqırmanda eñ ba­stısı – tañdaw mümkindigi bar. Mäselen, keñestik kezeñde tek qana «Socïalïstik Qazaqstan» men «Lenïnşil jas», sosın «Qazaq ädebïeti» sïyaqtı gazetter ğana bar bolsa, bul künde Alma­tı men Astananıñ özinde qanşama jaña gazet jarıq kördi. Oñtüstik Qazaqstan oblısında neşe türli gazet şığadı. Täwelsizdik jıldarı aşılğan gazetter qanşama! Tipti, soñğı bir-eki jıldıñ özinde birqatar jaña bası­lımdar payda boldı. Munıñ bäri neni körsetedi? Demek, oqırman qawımnıñ özine qajetti basılımdı tañdaw mümkindigi bar degen söz. Bul öz kezeginde bäsekelestikke jol aşadı. Burın joğarıda atalğan eki-üş gazettiñ tara­lımı jalpı jïıntığında bes jüz mıñğa jwıqtasa, qazir de sol taralım saqtalıp otır. Biraq, oqırman ärtürli basılımğa bölinip ketti. Jal­pı taralım sol deñgeyde qaldı. Al endi olar ult upayın qanşalıqtı tügendep jür degenge kelsek, taza ult, memleket turğısınan jumıs jasap jatqandarı da barşılıq. Sonımen birge tek payda közdep, qızıq qwıp, jeñil-jelpi turğıda jelip kele jatqandarı da joq emes. Ult müddesi eñ aldımen Täwelsizdik uğımına taban tireydi. Osı turğıdan alsaq, qazaq basılımdarınıñ barlığı derlik osı maqsattan awıtqığan joq. Bul qwanıştı jağday. Memlekettik, eldik mäselelerge kelgende qazaq baspasözi bekem bağıt ustanıp otır. Menşik türine qaramastan qazirgi qazaqtildi baspasöz barınşa ult müddesi üşin qızmet etip keledi. Memlekettik tilimizdi tuğırına qondırw, ulttıq salt-dästürdi, qasïet-qalıbımızdı saqtaw jağınan kelgende qazaqtildi basılım­dar ılğï da «bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığarıp» jür. Ult upayın tügendew bir kündik şara emes. Oğan kün sayın kirpik qaqpay qızmet etw kerek. Meniñ oyımşa, bizdiñ ulttıq baspasöz osı bağıttı Temirqazıq etip otı­rwı tïis.

2. Biz, meniñ turğılastarım, ülken şığarmaşılıq mektepten öttik. Biz Şer-ağañday ötkir de ba­tıl, Äbiş ağa Kekilbaevtay parasattı, Kamal Smayı­lovtay aqmıltıq, Qaltay Muqamedjanovtay sergek adamdardıñ mektebin kördik. Men Şer-ağañmen, Äbiş ağamen, Nurlan Orazalïn­men tikeley jumıs istedim. Qaramağında boldım. Bul kisilerden şığarmaşılıq jäne uyımdastırwşılıq salada köp närse üyrendim. Sonday-aq, marqum Oral­han Bökey, Marat Qabanbay, Aqselew Seydimbek ağalarımızdıñ tälimin aldım. Önegesin ülgi tuttım. Sey­dahmet Berdiqulovtıñ al­dın kördim. Alğısın al­dım. Sonıñ bäri qazir oy­lap otırsam taw tulğalı azamattar, meniñ ömirimde erekşe ornı bar, jwrna­lïst retinde qalıptaswıma ayrıqşa ıqpal etipti. «Ege­men Qazaqstannıñ» ardageri Erjuman Smayıldıñ jeke basınan da tabandılıqpen jumıs istewdiñ qır-sırın üyrendim. Bügingi basılım jetekşileri Marat Toqaşbay, Sawıtbek Abdrahmanov, Jumabek Kenjalïn, Jan­bolat Awpbaev, Saparbay Parmanqulovtardıñ da ülgi tutar jaqsı qasïetteri köp. Tipti özimmen tustas Şämşi Patteev pen Erkin Qıdır, Jüsipbek Qorğasbek, Qalï Särsenbay, Maqsat Täji-Murat, Srayıl Smayıl, Qazıbek Ïsa sekildi azamat­tarmen aqparat maydanın­da qatar jürgenimdi ardaq tutamın.

3.Onday jağdaylar az bolğan joq. Onıñ bärin tizbelesem maqtanqumar adam sekildi körinermin. Oylas, qanattas, pikirles adamdardıñ qurmeti men ıstıq sezimi swı­may, ärdayım jılı lebizben eske alıp jürse, sol da jeterlik dep oylaymın.

4.Böle-jara aytwdıñ qajeti bolmas, joğarıda atı atalğan, basqa da esimderi köñildiñ törinde turatın jwrnalïst jigitter men qızdardıñ oylı maqalaları til uşına orala ke­twge dayın. Äytse de, Baw­ırjan Omarulınıñ, az jazsa da saz jazatın Talğat Batırhannıñ, Temirğalï Köpbaevtıñ, Talğat Eşenulı men Janarbek Äşimjannıñ, Aygül Aqanbayqızı men Roza Rahımqızınıñ, Näzïra Bay­ırbek pen Rawşan Tölenniñ, özimizdiñ «Ayqındağı» Töreğalï Täşenov, Ayhan Şärip pen Ayjan Köşkenovalardıñ jazğan dünïelerin qalt jibermey oqıp jüremin. Osı jerde atta­rı atalmay qalsa, özge äriptesterim renjimes, degenmen bizdiñ qazaq baspasözinde kösemsözdi qarw etken tegewrindi tolqınnıñ bar ekenin eşkim de joqqa şığara qoymas.

Bawırjan OMARULI, jwrnalïst-ğalım:

1. Bäri de şama-şarqınşa üles qosıp keledi. Olardıñ bastı muratınıñ özi osı. Eger ulttıñ upayı tügendele bastasa, solardıñ da ülken eñbegi bar dep bilw kerek. Bul iske keyde özge tildegi aqparat quraldarı da atsalısıp turadı. Onı da köre bilgen jön. Biraq kimniñ qanşalıqtı üles qosqanı tarazığa tartılmaydı. Bul – ölşewge kelmeytin uğım. Oğan el-jurttıñ özi bağa beredi.

2. Jarılqap Beysenbayulı, Sawıtbek Ab­drahmanov, Janbolat Awpbaev, Qwanış Jïenbay, Qaynar Oljay, Maqsat Täjimurat sındı ağalarımdı, Nurtöre Jüsip, Jüsipbek Qorğasbek, Älimjan Sabırjanulı, Talğat Batırhan sekildi qatarlastarımdı, Däwren Qwat, Talğat Eşenulı, Säken Sıbanbay sïyaqtı inilerimdi qurmetteymin. Söylemdi sawattı quratın qalamgerlerge büyregim buradı. Minezi kedir-budır, qïmılı şälkem-şalıs, oy-pikiri oylı-qırlı jwrnalïsterdi de täwir körem.

3. Ärïne, boldı. Kaz GW-diñ üşinşi kwr­sın bitirgen soñ Aqtöbeniñ oblıstıq gazetinde praktïkada jürgenimde «Ğajayıp tüs» degen fel'eton jazdım. Sonıñ nätïjesinde bir kolhozdıñ törağası ornınan bosadı. Bir awıl özderin zar ïletken basşıdan qutıldı. Sodan keyin fel'etonğa jolağan emespin. Onıñ esesine jurttıñ tağdırına araşa tüsetin maqalalar jazdıq. Onşaqtı jıl qızmet istegen jastar basılımınıñ barlıq mümkindikterin paydalandıq. Al basşılıq qızmetke kelgenimde jwrnalïsterge köbirek kömegim tïdi dep oylaymın.

4. Jetinşi sınıpta oqıp jürgenimde «Qazaqstan pïoneri» gazetine awıldas bir qızdıñ maqalası jarïyalandı. Özi üzbey jazatın belsendi tilşi edi. Bul jolı men twralı jazıptı. Kädimgi jağımsız keyipkermin. Alğaşqı söylemi ayqaylap tur. «Ol qattı özgerdi». Sabağım kürt na­şarlap, tärtibim edäwir buzılıp, tünimen köşe kezip, kündiz muğalimderdi kelekelep, oyqı-şoyqı öleñder şığaratınım twralı jan-jaqtı aytılğan. Jasıra­tını joq, osınıñ birazı ras edi. Biraq sonıñ bäri onıñ janına nege batıp jürgenin bile almay-aq kettim. Men osı qızğa eregisip, naq sol «Qazaqstan pïonerine» maqalalar jaza bastadım. Söytip, jwr­nalïst bop kettim. Ol da eşkimnen kem bolğan joq. Mınaw degen muğalim. Oqta-tekte baspasözde bala tärbïesi twralı kösile qalam siltep qoyadı.

Zeyin ÄLİPBEK, jwrnalïst:

1.Ülesi az emes dep esepteymin. Ult upayı kez-kelgen tilşiniñ udayı jadında jüretinine senimdimin. Tek sol upaydı tügendew jolı – ärqïlı. Memlekettik tilde habar taratatın aqparat quraldarı eldiñ esesi ketip jatqan jayttar jayında bïliktiñ de, halıqtıñ da esine salıp otırwdı eşqaşan umıtqan emes. Sondıqtan, olardı ulttıq mäselelerdi umıt qaldırdı dew orınsız bolar edi. Eldik mäselelerdi tilşiler qawımı ğana şeşwi tïis degen uğım da – jañsaq bir jağınan. Munday tüyinder el bolıp tarqatwımız kerek. Aytw bar da, orındaw bar. Ärbirimiz kün sayınğı tıñğılıqtı isimizben, sözimizben, jüris-turısımızben atsalısatın bolsaq ult upayınıñ tügendelwi jedeldeydi.

2. Qazaq jwrnalïstïkasında men qadir tutatın tulğalar köp. Jwrnalïstïka salasında eñbek etip jürgen jandardıñ barlığı da men üşin – qadirli. Al, şığarmaşılığı qızıqtıratın tulğalardı ataytın bolsam ä degende awzıma ağamız Janbolat Awpbaev tüsip otır. Saw­ıtbek Abdrahmanovtıñ maqalaları men suhbattarın oqïmın. Aygül Ahanbayqızı, Ämirhan Balqıbektiñ jazwı müldem bölek. Olarğa ortaq men unatatın bir närse – barlığınıñ asıp-taspay, şınayı jazatını.

3. Birewge tïgizgen paydañ tw­ralı esiñde saqtaw qïın ğoy. Onıñ üstine onday jayttar twralı aytsam «Jaman jasağan jaqsılığın aytadınıñ» keri kelip jürer. Anığında jwrnalïstïka – şarapatıñdı tikeley bolmağan künniñ özinde janamalap nemese alıstan mindetti türde tïgizwge «mäjbürleytin» salalardıñ biri.

4. Qazir gazetterden göri olardıñ elektrondıq nusqası köbirek qoljetimdi bo­lıp tur ğoy. Osıdan onşaqtı jıl burın ğana gazetke üñiletin edik, bügin ïnternetti «paraqtaytın» boldıq. Soñğı aptada ğalamtordan oqıp, esimde erekşe qalıp qoyğan dünïe – Bawırjan Babajanulınıñ aqın Maraltay jayında jazğan «Kentavr» attı essesi.

Ğabït MÜSİREP, «Nur Astana» respwblïkalıq jastar aptalığınıñ bas redaktorı, «Darın» memlekettik jastar sıylığınıñ lawreatı:

1.Ulttıq mäseleni köterip, memlekettiliktiñ erteñine bas qatırıp, soğan qatıstı problemanı ünemi qozğaytın qazaqtildi aqparat quraldarı ğoy. Al olar tara­pınan jazılğan mäsele der kezinde jüzege aspay jatsa, ol bölek äñgime. Bïlik memlekettik tilde söylemegennen keyin, qazaq tilindegi BAQ-tıñ azwı äzirge älsizdew bolıp tur. «Tañ atpaymın degenmen, kün qoymaydı» demekşi, qazaq tiliniñ qoldanıs ayası keñeygen sayın bïlik qazaqtildi aqparat quraldarınıñ aytqanına qulaq qoyuğa mäjbür boladı. Sonda ult upayı tolıqqandı tügendeledi.

2. Bul rette Nurmahan Orazbektiñ qaysarlığın erekşe bağalaymın. Sawıtbek Abdrahmanovtıñ, Maqsat Täji-Murattıñ ïntellektwaldıq älewetin ayrıqşa qurmetteymin. Nurtöre Jüsiptiñ taqırıp tapqırlığına qızığamın. Qaynar Oljay men Şarhan Qazığulov, Bawırjan Omarov, Däwren Qwat pen Janarbek Äşimjannıñ jazw stïliniñ ornı bölek men üşin. Qısqası, jwrnalïsterdiñ qay bwınınıñ işinen bolsa da, üyrenerlik qasïeti bar jandardı qadir tutamın.

3. Jeti bala tapqan anağa «Altın alqa», bes bala tapqan anağa «Kümis alqa» berw jönindegi mäseleni «Ege­men Qazaqstannıñ» betinde 2002 jılı köterip, keyin onı birneşe märte qawzağanbız. Arağa jıldar salıp osı mäsele boyınşa memleket tarapınan oñ şeşim qabıldandı. Atalğan şeşimniñ qabıldanwına belgili bir deñgeyde üles qostıq dep oylaymın. Qazaqstan Halıqtarı Assambleyasınıñ köptik jalğawmen, yağnï «tar»-men qoştaswına qatıstı da osını aytwğa boladı.

4. «Egemen Qazaqstan» gazetinde 90-jıldardıñ or­tasında bir aqparat jarıq kördi. Avtorı – Rwslan Nurtaza.Taqırıbı – «Borya degen ït eken…» …Eki urı päter-päterdiñ qoñırawın basadı. Esikti kişkentay bala aşadı. «Üyiñde kim bar?» «Borya». Borya degendi bala dep oylap, urılar  basa-köktep üyge kiredi. Aldarınan eñgezerdey ït şığadı. Töbetke talanğan urılar aldı-artına qaramay beze jöneledi. Söytse, Borya ïttiñ atı eken…

«Jas alaş» gazetinde Nurtöre bas redaktor bolğan tusta «Qazaqstan qan tükirip tur!» degen taqırıppen jarıq körgen maqala da köñilde jattalıp qaldı. Maqalanıñ taqırıbına köbirek nazar awdaramın. Mäselen, bertinde «Jas alaş» gazetinde (24.01.12) «Saw adam saylawğa qatıspaydı…» degen taqırıppen jarïyalanğan Muhtar Şerimniñ maqalası menmundalaydı.

Amangeldi QÏYAS, «Ult Times» qoğamdıq-sayasï aptalığınıñ bas redaktorı:

1.Töl merekemiz tayanğan tusta qomaqtı dep awız toltırsaq eş sökettigi bola qoymas. Rasında da, solayı solay ğoy. Munımızdı dilmärsip, bir-biriniñ arqasınan qağw dep bağalamaytındıqtarıñızdı jaqsı tüsinem…

Twğan ulttıñ tağdırı tw-talapayğa tüsip jatqan talayı tusta kewdesinde namısı bar qazaqtıñ tasada qalması anıq. Öytkeni olar – qoğamdıq oydıñ qozğawşısı, qaraşa halıqtıñ qoldawşısı. Jawdıñ otın jalañ tösimen jabwğa bar jawıngerge bergisiz jurt. Qazaq dese qasqayıp, özim degende öre türegeletinder de naq solar. Ultı üşin ustaswğa dayın. Qısqası, dawsı jetkenşe aytıp, tamağı qarlıqqanşa ayqaylawdan tanbaytın jandar. Olar – ulttıq ïdeologïya üşin ïmenwdi bilmeytin sarbazdarı.

Qazaqtığımızdıñ mäselesin qawzap, ultıq qundılıqtarımızdı ulıqtaw jolında qazaq jwrnalïstïkası buğan deyin de ayanğan joq edi. Äli de ayanbaytınına bek senimdimin. Al, «Jïenqulğa kelgende, şıqpaydı ünim…» demekşi osınday ult mäselesi tarazığa tüsken şaqta orıstildi BAQ-tardıñ dawsı bäseñdew şığadı. Öytkeni, olardıñ jazarı basqa, qawzarı bölek. Arğısın talğam-tarazısı tım joğarı märtebeli oqırmannıñ özi-aq bezbendey berer.

2. Ayağımız salbırap aspannan tüse qaldıq dep kewdemsoqtanatındardıñ sanatınan emespiz. Bol­masa, bügin dïplom ala salıp, erteñinde eki-üş märte ekrannan jılt etip, arğısında «juldızğa» aynalatın jüzi şıraylı keybir äriptesterimniñ qatarın da tolıqtırğım kelmeydi. Öz basım önege kördim, jaqsı mek­tepterden öttim dep uyalmay ayta alğan bolar edim. Qay gazette qızmet qılmayın, sondağı ağa-apalarımnıñ bärin ustaz tuttım. Nusqağan jolda­rınan awıtqımawğa tırıstım. Al, odan jaman boldım dep tağı ayta almaymın. Rasında, olardıñ ärbiriniñ özindik ornı bar edi, üyreter tağılımı mol edi. Sondıqtan böle jara atap, alalağım kelmeydi. Äytkenmen de, meniñ marqum Jumatay Sabırjanulı ağamnıñ ornı erekşe-tin. Jazğandarı jay oğınday edi, jarıqtıq! Onıñ ber jağında alğaş jumısqa qabıldağan Kenje Qaqatayulınıñ, jön körsetken Jumagül Berdenqızınıñ, ağalıq mol tälimin üyretken Janbolat Awpbaevtıñ, sırlas kökemdey bolıp ketken Talğat Batırhannıñ, mümkindik usınğan Mağjan Sadıhan men soñınan eritken Sayın Esmağïlardıñ esimderin erekşe atağan bolar edim. Onıñ ber jağında şoqtığı da, talğamı da bïik Şarhan Qazığulov ağam bar. Adamşılıqtıñ asqan ülgisin tanı­twdan tanbağan Ğabït Müsireptiñ de özindik qoltañbaları sayrap ja­tır. Jalpı meniñ ömir jolımda tek jaqsı jandar jolığıstı. Sondıqtan, olardıñ ärqaysısınıñ jöni de, jazğan-sızğandarı da bölek der edim.

3.Şıntwaytına kelgende, tap osını men jazıp edim deytin tustarım asa köp emes eken. Gazettiñ bettep-qattaw jumıstarına basa män bergendikten de bolar. Qolımızdan kelgenşe qaraşanıñ jağında bolğanımız ras. «Astana aqşamında», «Qazaqstan temirjolşısında», «Nur Astanada» jumıs istegen kezderimde köptegen mäseleni köterip, talay daw-damaydıñ oñ şeşilwine ujım bolıp ıqpal ettik. Mäselen, «Otız üydiñ oybayı – otız bes tonna bïdayı» dep keletin erterektegi maqala esimde qalıptı. Onıñ ber jağında astamsığan türik azamatın Qazaqstannan alastatw, Astanada altı burıştı swburqaqtı salğızbaw, qoqısta qalğan handar eskertkişin qayta jasatw, awrw balaqayğa aqşa jïnaw, kemtar swretşige kömektesw mäselesinde men eñbek etken ujımdardıñ belsendiligi erekşe.

4.Qazaq baspasözi qundı da ötkir, saraptamalıq materïaldardan kende bolıp körgen emes. Osı tusta eşkimdi bölip-jarğım kelmeydi. Bäri de jaqsı dünïe jazıp, jazğanımdı jurt oqısa dep eñbektenedi. Al, tuşımdı jazılğan dünïeniñ bärin bastan-ayaq oqıp şığwğa peyildimin.. Tört ayağın teñ basqan maqalalar gazet betinde nöpirley tüswi üşin qazaq jwr­nalïstïkasına äli de tıñ izdenister men şınayı şïrığwlar qajet dep oylaymın.

Tölen TİLEWBAY, «Jas qazaq» gazetiniñ Astanadağı ökildiginiñ jetekşisi:

1. Meniñ oyımşa, ult müddesin tügendewge kelgende eñ aldımen, qazaqtildi buqaralıq aqparat quraldarınıñ külli qoğamğa ün qatıp, öz ustanımın bildiretini belgili. Mısalı, «Vremya» gazeti qazaqtardı, qazaqtildi qawımdı masqaralap birneşe maqalalar jarïyaladı. Mine, soğan birinşi bolıp ün qatıp, qarsılıq tanıtqan «Jas qazaq» ulttıq aptalığı. Biz buğan deyin birneşe ret ult müddesine qatıstı ötkir maqalalar, jwrnalïstik zert­tewler jarïyaladıq. Mısalğa, qazaq-şeşen, qazaq-uyğır, qazaq-özbek arasındağı ärtürli oqïğalar, janjaldar, Pavlodar men Petropavldıñ atawın qazaqşalaw jäne t.b. Al, orıstildi BAQ-tarğa qazaqtıñ muñı, müddesi degen keregi joq. Sondıqtan, ult upayın tügendewge kelgende qazaqtildi äriptesterime alğıstan basqa aytarım joq.

2. Qazaq jwrnalïstïka­sında ne köp, tulğa köp. Ağa bwınnan jwrnalïstïkanıñ jampozdarı Nurtöre Jüsipti, Bawırjan Omarovtı, Aman­tay Şäripti, Meyirhan Aqdäwletulın qadir tutamın. Bizdiñ bwınnan Däwren Qwat pen Talğat Eşenulın erekşe qurmetteymin. Ärïne, basqa da tulğalar bar.

3. Boldı. Men qazaqtıñ birtwar aqını Tölegen Aybergenovtıñ ärwağın qorlağandar twralı birneşe maqala jazdım. Aqınnıñ qızı Aynar apaydıñ tağdırına araşa tüstim. Sol kezdegi Bilim jäne ğılım mïnïstri Janseyit Tüymebaevtıñ özi maqalağa ja­wap berdi. Al, Astana qalalıq bilim basqarması mekteptegi oqïğağa oray, dïrektordı qızmetinen bosatıp, aqınnıñ balalarımen birge eske alw keşin ötkizdi. Budan basqa da adamdardıñ tağdırına araşa tüsken kezderim jeterlik.

4. Esimde qalğan maqala, suhbattar köp. Ekewin atayın. Biri – «Jas qazaqta» jarïyalanğan Ğalım Boqaştıñ «Dat, taqsır!» degen maqalası, ekinşisi – rwhanï ustazım, änşi, önertanwşı Erlan Tölewtaydıñ «Dombıra öltirw oyını» attı suhbatı.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

2 + sixteen =