Baqıtbek Smağul, QR Parlamenti Mäjilisiniñ depwtatı: Äkeniñ qas-qabağı – balanıñ bas sabağı

0 462

Awğan soğısınıñ ardageri Baqıtbek Smağul – «Awğannıñ ot-jalını», «Men körgen soğıs», «Qan keşken künder», «Namıstıñ qulı – Alaştıñ ulı», «Qaharman» attı jastarımızdı otansüygiştikke tärbïelep, erlikke bawlïtın birqatar patrïottıq kitaptardıñ avtorı. Osı «Men körgen soğıs» kitabı boyınşa rejïsser Tilegen Ahmetov derekti fïl'm de tüsirgen. Jas­tardı patrïottıqqa, Otandı süyuge tärbïelewge ülken üles qosıp jürgen Baqıtbek Smağulmen suhbattaswdıñ säti tüskende, osı bir janı «näzik» mäsele töñireginde äñgime örbitken edik.

ERA_8650_1

– Baqıtbek ağa, qazirgi jasös­pirimderdiñ qılmısqa erte boy uratını, kämeletke tolmay jatıp awır qılmısqa baratını buqaralıq aqparat quraldarında jïi körinis tabadı. Budan bizdegi patrïottıq, ulttıq tärbïe kemşin tartıp bara jatır dep qorıtındı jasawğa bola ma?
– Bul mäseleniñ öte kürdelenip bara jatqanın bärinen burın tärtip saqşıları sezinip jatqanı ras. Öytkeni, olar bärimizdiñ, sonıñ işinde jasöspirimderdiñ de konstïtwcïyalıq quqığın qorğaydı. Qoğam tınıştığın buzatın qılmıskerlermen olar künde betpe-bet keledi. Jasöspirimderdi tüzw jolğa salwda da olar köp jumıs tındırıp jatır. Bılay qarağanda közge körinbeytin, bayqala bermeytin, biraq sezingen, tüsingen adamğa öte awır jumıs. Tärtip saqşılarınıñ qoğamdıq turaqtılıqtı qamtamasız etw jolındağı tabandı eñbekterin aytpay ketpeske bolmaydı. Osı turaqtılıq bizdiñ memleketimizdi damıtıp jatır. Astında munay, awzınan Qudayı ketpegen memleketterdiñ de qurdımğa ketip jatqanın körip jürmiz. Qudayğa şükir delik, Täwelsizdik alğanımızğa 25 jıl boldı. Elimizde turaqtılıq pen bayandılıq saltanat qurıp tur. Endi osı Täwelsizdikti bayandı etw – öz qolımızda. Älemde bir ulttan turatın memleket joq. Mıñ san ulttıñ bası qosılğan memleket üşin tatwlıq pen dostıqtan qımbat eş närse bolmawı kerek. Memleketimiz damw barısında osınday qundılıqtardı qalıptastırw jolında talay kedergilerdi bastan ötkerdi. Bizdiñ damw jolımızda qanday kedergiler boldı, solardıñ bärinen sabaq alıp, alğa jıljï berwge tïispiz. Zayırlı memleket qanday bolwı kerek? «Adamdıqtıñ qarızı üşin eñbek qılsañ, Allanıñ süygen qulınıñ biri bolasıñ», – deydi Abay atamız. Mine, bul osınday memlekettiñ bastı qağïdasına aynalwı tïis. Bärimizdi, jasımız ben kärimizdi birlikte, ıntımaqta, dostıq pen tatwlıqta ustaytın – tek qana eñbek! Biz, ärqaysımız öz salamızda ayanbay Abay atamız aytqanday adamdıqtıñ qarızı üşin eñbek ete bilsek, kürmewi qïın köringen köp mäseleniñ şeşimi öz-özinen tabıladı. Elimiz ülken soğıstı kördi, talay qïındıqtı bastan ötkerdi, biraq eşqaşan jetimi men jesirin dalağa tastağan joq. Bul aytwğa oñay söz bolğanımen, onıñ astarı ülken. Jetimi men jesirin kim dalağa tastamaydı? Ärïne, rwhı joğarı, sana-sezimi bïik el. Biz – osınday eldiñ urpağımız. Mäñgilik elge barar jolda biz osınday rwhımızdı joğaltpay, qayta küşeytip, namısımızdı da bïiktete tüskenimiz abzal. Ärbir komandïrdiñ tileytini – jeñis. Bul jolda qan tögiledi. Al, ulı eñbek jolında, jasampazdıqqa jetw jolında ter tögiledi. Är halıqtıñ baqıt şekarasın anıqtaytın san türli ölşemderi bar. Ol, birinşi, qara tünekten alıp şığar tili, dini, aşısı men tuşısı aralasqan tarïhı. Halqımızdıñ 42 payızı aşarşılıq jıldarında qırğınğa uşıradı. San türli, san taraw­lı soqpaqtardan ötip, büginge jetken qazaq ulısı 70 payızğa köbeydi. Alla tınıştığın bergen elde bilim men örlew bar. Degenmen, qïındıqtar da bar. Onı joqqa şığarwğa bolmaydı. Qazaq atamız «tärbïe – tal besikten» dep, otbası tärbïesine basa män berdi ğoy. Otbasında äkeniñ röli joğarı boldı.
– Burınğı otbası ïnstïtwtın­dağıday äkelerdiñ bedelin bïiktetw kerek deysiz ğoy. Ol üşin ne istegen jön?
– Älbette, balanıñ bas sabağı – äkeniñ qas-qabağı. Ata dästürden ayırılmasaq, alar aswımız köp boladı. Ul bala äkege qarap öswi kerek. Äkeniñ aybarın sezinip ösken burınğı urpaqtıñ ökili qanday, tek äyel adamdardıñ tärbïesin körip ösken bügingi urpaq qanday? Buğan eşqanday ülken zerttew jürgizwdiñ qajeti joq, bäri közge ayqın körinip tur. Büginde mektepte sabaq beretin muğalimderdiñ basım köpşiligi äyelder bolğandıqtan, munıñ da keri äseri joq emes. Äsirese, täwelsizdikten keyingi jıldarı mekteptegi er-azamattardıñ deni käsibin tastap, jan-jaqqa näpaqa izdep ketti. Sonıñ äseri me, qazirgi jigitterdiñ deni qızdarğa qattı uqsaytın bolıp baradı. Äskerge baratın jastardıñ köbi jaramay qalıp jür. Nege? Oğan, eñ birinşi, mekteptegi tärbïe sebep bolıp otır. Sebebi, alğaşqı äskerï dayındıq pänine biz asa män bermeytin boldıq. Äskerge barğanda oñ-solın tanımaytın jigitke bir jıldıñ işinde ne üyrete alamız? Qazir «käsibï äsker» dep jağımız talğanşa aytamız. Al, käsibï äsker retinde onıñ densawlığı, küş-qwatı, bilimi joğarı bolwı kerek. Sonıñ barlığın mektep qabırğasınan qalıptastırğanımız jön. Jigitterdiñ basım köpşiligi – jasıq. Qalağanınıñ barlığı aldında äzir turatındıqtan, eñbektenwdi mülde bilmeydi. Mısalı, äskerde tamaq dayındap, qastarında dayaşı jüredi. Aytqan jerden awlaq, erteñ soğıs bolğan jağdayda kimder tamaq dayındap berer edi? Äskerde barlıq jağday jasalğanımen, soñınan sömkesin süyretip äke-şeşesi jïi barıp otıradı. Kezinde bizdi äskerge şaqırğanda, birden Awğanstanğa alıp ketken edi. Jastar äljwaz bolmas üşin tısqarı, awlaqqa jiberw kerek. Mısalı, Almatıda turıp, äskerï borışın Almatıda ötew, ol äsker bola ma? «Oybay, öytpesin, büytpesin» dep öbektep jatamız. Qazir tärbïemen äyelder aynalısıp, erkektiñ bağasın da, märtebesin de tömendetip jiberdik. Ne närseniñ jawabı men tüyinin äyelden suraytın boldıq. Sonıñ barlığınıñ bala tärbïesine keri äseri bar. Sonda erteñ eldi kimder qorğaydı? «Balanı – jastan» demekşi, bar iske mektepten bawlığanımız jön. Mektepterde er-azamattardıñ köbirek jumıs jasawına ıñğaylı orta qalıptastırğanımız jön. Budan tek utar edik.
– Bälkim, jasöspirimder men jas­tarımızdıñ böten ağımdardıñ je­teginde ketip jatqan sebebi de osı ata dästürmen tärbïelewdiñ kem­şindiginde jatqan şığar?
– Bügingi kemşilikterdiñ tamırın tereñnen izdegen durıs. Teris ıqpaldıñ tez äser etwi, birinşiden, tärbïege baylanıstı bolsa, ekinşiden, jastarmen jumıs durıs jolğa qoyılmağan. Olardıñ qızığwşılığın qanağattandıratın durıs orta qalıptaspağan. Olar bar qızığın ğalamtordan tawıp jatır. Al, bul – öte qawipti. Onıñ «jemisin» jaqında kördik. Bir top jastarımız Sïrïyadan bir-aq şıqtı. Qazaq eşqaşan basqınşılıqpen aynalıspağan, eşqaşan Qudaysız bolmağan. Qazaq basın ïzese de, tizesin bükpegen, qanday qïınşılıqtardı basınan keşse de, osı eki qundılığın joğaltpağan. Kerek deseñ, jerimizge basa-köktep kirgen talay basqınşılar da köp ötpey bizdiñ dinimizdi qabıldap, tilimizde söylep, işimizge siñisip ketip otırğan. Twrasın aytw kerek, jat ağımdardıñ jayılıp ketw sebebi äride jatır. Täwelsizdikke qol jetip, din ustanwğa erkindik berilgende, dästürli dinniñ terisin jamılğan talay jat pïğıldı, teris wağız jürgizetin sektalar men ağımdar keñinen beleñ alıp, qanşama qaraközderimizdi öz qatarlarına qosıp aladı degen qawip oylamağanımız ras. Ötken künniñ qatesi endi şığıp jatqanın keş te bolsa uqqanımız durıs. Endigi jerde osı qateliktiñ, olqılıqtıñ ornın toltırw bağıtında jumıstar jasağanımız jön. Şındığına kelgende, dästürli ïslamnıñ 99 payızı bizdiñ ulttıq tärbïemizben säykes keledi. «Qanday da eldiñ erteñin bilgiñ kelse, onıñ jastarına qara» degen ulağattı söz bar. Är zaman öz erekşelikterimen, darındı örenderimen, öreli isterimen tarïhta tañba qaldıradı desek, bügingi urpaq tärbïesindegi boyküyezdik kim-kimdi de alañdatarı anıq. Urpaq tärbïesi – ulttılıqtıñ ajıramas böligi. Waqıt söresinen eşqaşan tüsirmewge tïis osınaw adamdıq mindetimizge bolaşaqtıñ talabımen qarağan abzal.
– Parlament minberinde balalardı zïyandı aqparattar ağınınan qorğaw mä­selesi söz boldı. Telearnalar boyınşa bul mäseleni retke keltirw qoldan ke­letin sïyaqtı. Al endi nağız qawiptiñ közi – ğalamtordağı aqparattardı süz­giden ötkizw jayı qalay bolmaq?
– Ïä, bul mäsele öte kürdeli. Ötken jıl işinde 14 jasöspirim qız agentpen tanısqan jigitteriniñ qurbanı bolğan. Agentte tanısqan aramzalar olardı aldap, kezdeswge şaqırğan. Odan soñ olardı zorlap, sosın aywandıqpen öltirgen. Bul aqparattan ğalamtordıñ tek dinï mäselede ğana emes, jalpı alğanda äli sanası qatıp, buğanası bekimegen jasöspirimderge qay jağınan alğanda da qawipti ekenin körsetedi. Balalardı zïyandı aqparattardan qorğaw mäselesin bizde Aldan Smayıl ağamız köterdi. Endi osığan baylanıstı tïisti şeşim qabıldanıp, naqtı is-şaralar atqarılğanın jüregi qazaq dep soğatın ärbir azamat qoldaytındığına men kepil.
– Siz Mäjilis depwtatı ğana emes­siz. Sonımen birge, Awğan soğısı ardagerleri uyımdarınıñ «Qazaq­stan ardagerleri» qawımdastı­ğı­nıñ törağası qızmetin qosa atqarıp kelesiz. Jastardı patrïottıq rwhta tärbïelew isinde siz basqaratın uyım qanday üles qosıp keledi?
– Awğan soğısı ardagerleri munday özekti mäseleden eş waqıtta tıs qalğan emes. Ardagerlerimiz bar, 14 oblıstağı fïlïaldıñ basşıları bar, Ükimet müşelerimen alğaş ret Parlament qabırğasında ötken jıldıñ 2-şi şildesinde «Biz Otanımızdıñ bolaşağına jawaptımız» attı döñgelek üstel ötkizdik. Munday basqoswğa Parlament depwtattarımen birge, Din isteri komïtetiniñ törağası jäne ökilderi de qatıstı. Jïınnıñ qorıtındısı bo­yın­şa naqtı is-josparlamızdı ayqın­dap, köptegen jumıstar atqarwdamız. Mäselen, birer jıl burın Aqtöbe qalasında «Biz öz Otanımızdıñ bolaşağına jawaptımız» attı ardagerlerimizdiñ birinşi respwblïkalıq forwmın ötkizdik. Oğan Awğan soğısı ardagerleri uyımınıñ 14 oblıstağı basşıları, Aqtöbe oblıstıq äkimdigi, «Nur Otan» partïyasınıñ oblıstıq fïlïalı, Din isteri agenttiginiñ basşıları, jergilikti jerdegi ïmamdar qatıstı. Osı arada awğan soğısı jaylı säl qısqaşa tüsinik bere ketkendi jön körip otırmın. Karl Markstıñ «Ewropanı kezgen kommwnïzm elesin» töñkerispen jüzege asırğan Vladïmïr Lenïn ötken ğasırdıñ basında KSRO-nı qurdı. Osıdan keyin-aq älemdik sayasat, dünïejüzi memleketteri (durısı – basşılıqtarı) ekige qaq ayırılıp, onıñ aqırı «qırğï-qabaq» soğısqa aynaldı. Kommwnïzm jäne kapïtalïzm bolıp bölingen eki lager'diñ arasındağı «ünsiz maydannıñ» awır zardabın tartqandardıñ biri – Awğan jeri, awğan halqı. Awğan elinde töñkeris bolıp jatqan kezde, 1979 jılı 27 jeltoqsanda Keñes armïyası ïnternacïonaldıq kömek körsetemiz dep Awğanstan şekarasına armïya kirgizdi. Bügingi küni bul soğısqa basqaşa bağa berilip jatır. «KSRO basqa memlekettiñ işki qurılısına qol suqtı, basqınşılıq jasadı» dep aytwşılar bar. Biraq qalay bolğanda da, sol soğısta mıñdağan jazıqsız jas qırşın boldı, elge mügedek bolıp oraldı, awrw taptı, psïhïkalıq dertke kezikti. Añırap ana, eñirep äke qaldı. Elge aman kelgenderdiñ özi äli künge soğıs zardabınan ayığa qoyğan joq. Sondıqtan, sol jıldardağı «solaqay sayasattıñ» saldarı beybit halıqtıñ otbasına qayğı äkelgenin, janımızda jürgen bawırlarımızdıñ opat bolğanın umıtpawımız kerek. «Keñes Odağına qızmet etemin!» dep ant bergen jawıngerler özderiniñ äskerï qızmetterin atqardı. Qazir ğana basqaşa aytıp jürmiz, biraq ol kezde olar Ükimettiñ jumsağan jerine barıp, ïnternacïonaldıq borıştarın şınımen-aq ötegen edi. Şet jerde, taw men tastıñ arasında jürip, oqqa kewdelerin tostı, Otan üşin jandarın pïda etti. Erliktiñ, patrïottıqtıñ ülgisin körsetti. Sonaw Ulı Otan soğısında qan keşken, büginde qatarı künnen-künge sïrep bara jatqan aqsaqaldarımızdıñ layıqtı izbasarları bolıp, solardıñ erlikterin awğan soğısında biz ğana qaytaladıq. Sol birinşi forwm ayasında «Aqtöbe oblıstıq Awğan soğısı jawınger-ïnternacïonalïsteri» qoğamdıq birlestiginiñ törağası Aslan Balqasınovtıñ qurastırwımen şıqqan «Awğanstan. Jawınger-ïnternacïonalïst erligi» kitabınıñ tusawkeseri ötti. Munday kitaptardıñ jasöspirimderdi patrïotïzm isine tärbïelewde qosar ülesi zor. Sanalı urpaq – sapalı eldiñ erteñi. Osını ärqaysımız jadımızdan şığarmağanımız jön. Bizdiñ uyım elimizdiñ barlıq mektepterimen jaqın baylanıs ornatqan. Türli şaralar udayı ötkiziledi. Qazaqstan Respwblïkası Jazwşılar odağımen birlesip, qayırımdılıq koncertin ötkizgen edik. Odan tüsken qarjını qayırımdılıq retinde balalar üyine taratıp berdik. «Jigit sultanı» bayqawın da ötkizwge ülesimizdi qostıq.
– Qalıñ jurtşılıqqa jalındı öleñderiñizben de jaqın ekeniñizdi bilemiz. Öleñderiñiz ottı, rwhtı keledi. Munıñ qanday sırı bar?
– Ïä, onıñ özindik sırı bar. Meniñ äkem «Bes ğasır jırlaydı» degen kitapqa toptastırılğan jırawlar poezïya­sın jatqa aytatın. Öziñiz bilesiz, jırawlar poezïyası örşil, rwhtı, ottı keledi. Osı poezïyanıñ qwatı meniñ tula boyıma, bükil alpıs eki tamırıma bala kezimnen siñgen. Sondıqtan jasıqtıq, ınjıqtıq, kün jawmay sw bolatın bolbırlıq sïyaqtı er jigitke jat minezderden boyımdı awlaq saldım. Jalpı, otbasımen söz önerine jaqın boldıq. Anam öleñ-jırğa qumar bolğandıqtan, änşiligimen tanılğan. Apam öleñ jazadı, ağamnıñ da şığarmaları bir kitapqa arqaw boldı. Ekinşiden, bügingi jastardıñ jağdayı meni osınday öleñ jazwğa eriksiz ïtermeleytindey. Öytkeni, qazirgi jastardıñ ata-babamızdıñ ottı, rwhtı jırlarınan alşaq öskeni bayqaladı. Sonıñ kesirin qazir tartıp jatqanımızdı da körip jürmiz. Jastıqqa jigerli, ottı, rwhtı qasïetter tän. Olardıñ boyındağı boyküyezdik, ınjıqtıq, jasıqtıq sïyaqtı jaramsız qılıqtarın körgende, öz-özime sıymay ketemin. Mınaw sonday bir kezeñde twğan öleñ edi:

Senderge aytam, jas urpaq!

Senderge aytam, jas urpaq!
Jawqazın ğumır, jasıl baq.
Täwelsizdigim bügingi,
Babalar kütken ğasırlap.

Dalamnıñ mınaw keñdigi,
Babalarımnıñ örligi.
Tanısa älem qazaqtı,
Elbasımızdıñ erligi.

Sarı altın sındı sabırım,
Aqılğa qayrat janıdım.
Tozaqtı bir ret sezbegen,
Jumaqtıñ bilmes qadirin.

Täwelsizdigim tuğırlı,
Egemendigim bügingi,
Sıyladı, qalqam, senderge
Jumaqtay mınaw ğumırdı.

Qap-qara bulttar tünergen,
Ornına oqtıñ gül öngen,
Tınıştıq degen ne ekenin,
Qan keşip kelgen bilem men.

Tüsime ener ölgender,
Awğanda janın bergender.
Tesilgen jürek orının,
Bekite almas ordender.

Keşegi ötken asıldar,
Jarqıldap janğan jasındar.
Bizderge senim jüktedi,
Bawırjan menen Qasımdar.

Osınaw beybit kün üşin,
Şaşılmaw üşin ırısıñ,
Täwelsizdigim – tınısım,
Jas urpaq – barşa ulısım,
Mäñgilik eldiñ jolında
Ult bolıp qalw – ulı sın!
Ärïne, köpke topıraq şaşwdan awlaqpın. Ottı, jigerli jigitterimiz de az emes. Jalpılay alğanda, joğarıda aytıp ötken jaramsız qılıqtar jastardıñ boyınan köp körinis beretinin joqqa şığarwğa bolmaydı. Bul – awrw, munı emdep qana jazamız. Qazaq atamız aytpay ma, «awrwın jasırğan öledi» dep. Sondıqtan munı jasırıp-jabwğa tïis emespiz.
– Äñgimeñizge rahmet!

Suhbattasqan
Meñdolla ŞAMURATOV

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

2 × 3 =