– باق، قايدا باراسىڭ؟ – قازاقستانعا!

0 348

قازاقتا «ادام باسىنا باقتىڭ قونعانىن بىلمەيدى، ۇشقانىن بىلەدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ءبىزدىڭ بابالارىمىز دا كوزدەن بۇلبۇل ۇشقان سول شىركىننىڭ ءبىر-اق كۇندە ورنىن سيپاپ قالسا كەرەك، «اراسىنان جىك شىعىپ، قوس قۇلاعى تىك شىعىپ»، بەرەكەسى كەتىپ، بوداندىق دەگەن قامىتقا قالاي باس سۇققاندارىن بىلمەي دە قالىپ ەدى-اۋ. ايتپەسە، ارعى تۇركى قاعاندىعىن ايتپاعاندا، بەرگى قازاق حاندىعىنىڭ ءوزى جاعالاسسىز جاۋعا بەرىلمەيتىن جاۋىنگەر ەل ەدى عوي. راسىندا، جىل ساناۋى باستالعالى (وعان دەيىن دە) تۇر تايپالارىنىڭ توز-توزىن شىعارىپ، تۇركى تەكتەس جۇرەگى تۇكتى جۇرتتى اشىق مايداندا تىزە بۇكتىرىپ، جاۋلاپ العان ەل بار ما؟! 

جوق. ءبىزدىڭ جىگەرىمىزدى قۇم قىپ كەلە جاتقان، تالاي رەت ەلدىگىمىزدىڭ شاڭىراعىن شايقاعان جالعىز نارسە – الاۋىزدىعىمىز بەن بەرەكەسىزدىگىمىز. وسىنىڭ زاردابىن تارتىپ، قىرىق پىشاق بولعان ەلىنە سوناۋ بىلگە قاعان: «بەگى مەن حالقىنىڭ ىنتىماعى جوق جەردە، دۇشپانىنىڭ الداۋىنا سەنگەن، ارباۋىنا كونگەن جەردە، ءىنىسى مەن اعاسى داۋلاسقان، بەگى مەنەن قاراشاسى جاۋلاسقان جەردە ەل ەلدىگىنەن ايىرىلادى»، – دەگەن ەكەن. ايتقانى اينىماي كەلگەنىنە تاريح كۋا. قاعانات قۇرام دەپ قاساپ كورگەن قاندى جول ۇستىندە: «ەل بولىپ بىرىگۋدەن اسقان باقىت جوق»، – دەپ تاقتا تاسقا كەرتىپ جازعان ەسىل ەر تاعى سول. كۇلتەگىن بابامىز بولسا: «تاتۋ ەلگە تىنىشتىق پەن توقشىلىق ءناسىپ»، – بولاتىنىن وسيەت ەتىپتى. بەرىدە ءۇش عاسىرعا جۋىق وتار ەل بولىپ، بەرەكەسىزدىكتىڭ زاھارىن ءىشىپ، جانى جۇدەگەن ۇلتىمىزدىڭ وسىنداي حالگە ءتۇسۋىنىڭ سەبەبىن ۇلت كوسەمى ءاليحان دا «…قازاقتا بىرلىكتىڭ جوقتىعىنان» كورەدى. وسى كۇيىمىزگە كۇيىنگەن مىرجاقىپ تا: «بىرلىك جوق الاۋىز ءبىز حالىقپىز عوي، قاتاردان سول سەبەپتى قالىپپىز عوي»، – دەپ كۇڭىرەنەدى. كۇڭىرەنگەن بىلاي تۇرسىن، ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندە جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتە جازداعانىمىز دا وتىرىك ەمەس. سونى ەسكەرسەك، «قازاققا ءتاڭىرى تاماشا سىي جاساعان، ول – تاۋەلسىزدىك!» دەگەن سوزگە كەلىسپەسكە لاجىڭ جوق.

ناقاقتان قىرىلعان بەيكۇنا حالىقتىڭ كوز جاسىنا كورىنگەن شىعار، كەڭەس دەيتىن يمپەريانىڭ بىت-شىتى شىعىپ، «تۇرىمتاي تۇسىنا، قۇرقىلتاي قۇتىنا» كەتتى. «ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» دەيتىن مۇمكىندىك ەلدىك تۇرعىدان اركىمگە بەرىلە بەرمەيتىنىن تاريحتان بىلەسىزدەر. ەندەشە، «ماڭگىلىك ەل» دەيتىن مۇراتىمىزعا جەتۋ ءۇشىن بۇگىنگى قازاقستاندى مەكەندەپ وتىرعان 130-دان استام ۇلت وكىلدەرى اراسىندا تەك تاتۋلىق پەن كەلىسىم پاتشالىق قۇرۋى كەرەك. ءجۇز-جۇزگە، رۋ-رۋعا ءبولىنىپ جۇرگەن ءوز قانداستارىمىزعا دا «ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول» شىعارىپ، بىرلىك تۋىن بيىكتەن جەلبىرەتۋ – پارىز. وسى ارادا عالىم سەرىكبول قوندىبايدىڭ: «رۋ – قانداس تۋىستاردان تۇرعانىمەن ەكونوميكالىق قاجەتتىلىككە باعىنىشتى بولدى. مال باعۋ ءۇشىن بەلگىلى كولەمدە ء(شوبىنىڭ قۇنارلىعى مەن جەتكىلىكتىلىگىنە ساي) جايىلىم كەرەك، سول جايىلىمداعى مال مەن رۋ مۇشەلەرىن اسىراۋ ءۇشىن ادام سانى دا شەكتەۋلى بولۋى ءتيىس. ءداستۇرلى قازاق اۋىلى نەگىزىنەن 20-50 جانۇيادان تۇردى. ودان ارتا باستاعاندا الگى رۋ كىشى رۋعا ءبولىنۋى كەرەك، ياعني قازاق تىلمەن ايتساق، بالالار ەنشى الىپ، باسقا جەردەن جايىلىم الىپ، جاڭا اۋىل قۇرۋى ءتيىس. قازاقتا رۋلاردىڭ ءتورت-بەس اتادان كەيىن تارماقتالۋى وسىعان بايلانىستى»، – دەيتىن عىلىمي انىقتاماسىن ايتا كەتكەن ءجون. سوندا بۇگىنگى رۋشىلدىق قانداي رۋشىلدىق؟ «جۇزگە بولىنگەننىڭ ءجۇزى كۇيسىن» دەيدى قازاق. سوندا ءبىزدىڭ جۇزشىلدىك نە جۇزشىلدىك؟ وسى دەرتتى قوعام اعزاسىنان سىلىپ الىپ تاستاۋ ارقىلى عانا ءبىز ايتىپ وتىرعان بيىكتى باعىندىرماقپىز.

الدا «بىرلىك كۇنى» كەلە جاتىر. باسقا باسقا، بىرلىك دەگەندە ءبىزدىڭ بەي-جاي قالۋىمىز بەكەر. جاڭا قازاقستان الەم ساناسار ەل بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندا بۇل كۇن ەرەكشە دارىپتەلۋى ءلازىم. ءارى ءاربىر ەل ازاماتى تاتۋلىقتىڭ قادىرىن شىن جۇرەگىمەن ۇعىنۋى كەرەك. سوندا وسى تۇسكەن داڭعىل جول ءتۇبى ءبىزدى بەرەكەسى تاسىپ، مەيماناسى اسقان باي دا قۋاتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسادى. مىنە، سول كەزدە: «باق، قايدا باراسىڭ؟»، – دەسە: – «قازاقستانعا!»، – دەيتىندەي اقجارىلقاپ كۇن تۋادى. لايىم، سوعان جەتكىزسىن!

ەربول جانات،
e.zhanat@astana-akshamy.kz

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

three × 3 =