BAĞZIDAN BASTAW ALĞAN «MÄÑGİLİK EL»

0 760

kültegin

Elbası Nursultan Nazarbaev «Nurlı jol – bolaşaqqa bastar jol» attı 2015 jılğa arnalğan Qazaqstan halqına Joldawında: «Mäñgilik el» ïdeyasınıñ bastawı tım tereñde jatır. Osıdan 13 ğasır burın Tonıkök abız «Türki jurtınıñ muratı – Mäñgilik el» dep ösïet qaldırğan. Bul bizdiñ jalpıulttıq ïdeyamız memlekettigimizdiñ tamırı sïyaqtı köne tarïhtan bastaw alatının körsetedi» dep qadap ayttı.

Ulttıq ïdeya mäselesi bügin­de bar­lıq postkeñestik memle­ket­ter üşin mañızdı bolıp otır. Büginde qoğamımızda «mem­le­ke­ti­mizdiñ bolaşaq damw ba­ğı­tı­na qatıstı ulttıq ïdeya men mem­lekettik ïdeologïya qan­day bolwı tïis?» degen pikirtalas jürip jatqandığın añğarwğa boladı. Bul twralı Qazaqs­tan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti, ult lïderi N.Ä.Nazarbaev «Qazaqstan jolı – 2050: bir maqsat, bir müdde, bir bolaşaq» attı Joldawında: «Men qoğamda «Qazaq eliniñ ulttıq ïdeya­sı qanday bolwı kerek?» degen sawal jïi talqığa tüsetinin körip jür­min. Biz üşin bolaşağımızğa bağdar etetin, ulttı uyıstırıp, ulı maqsattarğa jeteleytin ïdeya bar. Ol – «Mäñgilik el» ïdeyası» degen edi.

Jalpı, «Mäñgilik el» ïdeyası­nıñ üş negizden nemese üş tuğır­dan turğanı anıq. Birinşisi – Tür­ki qağanatı bïlewşileriniñ (Kültegin, Bilge qağan, Tonıkök eskertkişte­rin­de) sayasï akt – «ma­nï­fest» re­tinde äzirlep, tarïh sahnasına şığarwı; ekinşisi – äl-Farabïdiñ fïlosofïyalıq şığarmasında ïdeya­nıñ teorïya­lıq-fïlosofïyalıq tur­ğı­dan ne­giz­delwi jäne üşinşi – Jü­sip Bala­sağunnıñ «Quttı bilik» dïdak­tïkalıq dastanında quqıqtıq memlekettiñ negizgi qa­ğï­dalarınıñ, yağnï, Ata zañ irgetasınıñ qalanwı.

Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ türki memleketteriniñ ıntımaqtastığı men ïntegracïyalıq üderisterin nı­ğay­tw jolında köptegen ïdeyalıq jäne praktïkalıq is-şaralardıñ uyıt­qısı bolıp, birtalay mañızdı isterdi jüzege asırğanı mälim. Al, «Mäñgilik el» muratı – bar­lıq türkilerdiñ bir tarïhï kezeñ – VII ğasırda, bir şañıraq as­tında turğanda qabıldanğan jäne jarïyalanğan ïdeya edi. Ende­şe, ta­rïh sınınan ötken bul ïdeya bükil Türki dünïesi üşin ortaq jäne osı ïdeya töñiregine birigw qazirgi jahandanw zamanındağı türki tektes halıqtardıñ muratı boları anıq.

Köne türki jazba eskertkiş­terindegi sayasï tujırımdar, Əbw Nasır əl-Farabïdiñ «Qayı­rım­dı qala turğındarınıñ köz­qa­rastarı» men tağı bas­qa əygili twın­dılarınıñ oy-ïdeyaları, «Qut­tı bilik» das­ta­nın­dağı  fïlosofïyalıq tüyinder, saya­sï-älew­mettik boljamdar bir məde­nïet­tiñ, bir örkenïettiñ, za­man men əlewmettik jağdaydıñ ğana emes, birtektes el-jurt tirşiligi tu­tastırğan bir dünïetanımnıñ je­misteri. Tarïhï kezeñ men mem­leketşildik sïpattarın bildiretin uğımdar Kültegin jırlarında da, äl-Farabïdiñ fïlosofïyalıq şığar­malarında da jäne Jüsip Balasağun dastanında da birdey kezdesip otı­radı.

Alğaş ret «Mäñgi el» ïdeyası Şığıs Türik qağanatı äskeriniñ bas qolbasşısı Külteginge  bağıştalğan bitiktasta türki eline jarïya etil­gen. Kültegin eskertkişindegi jazw­dıñ sol jaq betinde: «Ötiken jınısın­da otırsañ mäñgi el tutıp otırar eñ» dep aytılğan. Twra osı sözder Bilge qağan eskertkişiniñ oñ jaq betinde qaytalanğan.

Eskertkişte «mäñgi el» Ötiken­de, yağnï, türki memleketiniñ bas ordasımen birge aytılğan. «Qa­ğan», «qan», «han» atawlarınıñ bir-birimen tığız baylanıstı ekenine käsibï mamandar erekşe köñil böledi. V.Bangtıñ pikirinşe: «yetikan» (jul­dız atawı) sözindegi «kan» jäne «mäñgilik eldiñ» saq­talwın Türki qağanatınıñ asta­nası – «Ötikenmen bayla­nıstırğan Kültegin men Bilge qağan eskertkişterindegi («Ötiken qoynawında otırsañ mäñgi el tutıp otırar eñ») sözdiñ soñğı bwını  «ken» ~ «kan» da osı. «Qan» sözi batıs ğundarda da bolğanın taza, päk patşayım esimdi äyeli bolğanınan bayqawğa boladı. Atïllanı Arıqan (Arığ qan) dep te atağan. Ataqtı aq ğun ämirşileriniñ biri Vïzantïya derekterinde Kün han (V ğ. ekinşi jar­tısı) dep körsetiledi jäne «han» söziniñ ğundar däwiriniñ özin­­de «el» termïnimen qatar qolda­nılğanı mälim bolıp otır. Asılı, türikşe ekeni bel­gili jäne key jer atawlarında kez­desetin (mısalı, Han­balıq, Hazar astanası) bul ter­mïn türikter ïslamdı qabıldağan soñ da qoldanıstan tüsken joq. Sözdiñ awqımdı geografïyalıq aymaqta är­türli mağınada qoldanılğanı mälim.

Belgili bir därejede «mäñgi» sözi men «el» atawınıñ män-mağı­nasında da säykestik bar. Mısalı, qazaqta eskiden qalğan, qazirde aytılıp jürgen «El bolayın de­señ…» degen atalı söz bar. Bul sözdi tereñinen oy­lap qarasa: «turaqtı» nemese «mäñ­gige» el-jurt bolayın deseñ… degen tüsinikti añğarwğa bo­ladı. Mısalı, Külteginmen zaman­das üş qağannıñ aqılşısı, key jorıqtarda qolbasşı da bolğan Tonıkök bitiktasında «el de el bol­dı» degen tirkesinde «el» söziniñ qaytalanwı eldiñ mäñgilik bolwın megzeydi. Şıñğıs han qurğan ïm­perïya da «mäñgi el» atawın aldı degen şındıqqa ja­qın közqarastar bar. Şınında da, Şıñğıs han qurğan ïmperïyanıñ negizin tübi bir türki jäne moñğol rw-taypaları qurğanı mälim. Şıñ­ğıs han memleketiniñ astanası etip VIII ğasırdıñ basında Şığıs Türik qağanatın «Mäñgi el» dep jarïyalağan Kültegin kesenesiniñ mañayındağı Qaraqorımdı (1220-1264)  tañdawı da kezdeysoq emes. Bul öñirdi ertede ğundar, keyinnen türkiler mekendegen. 1206 jılı osı Qaraqorımda ötken qu­rıl­­tay­da Şıñğıs han ejelgi tür­ki­ler­diñ «Mäñgi el» memleketin qal­­pına keltirw maqsatın közdewi  qï­sın­ğa keledi. Key ğalımdardıñ «moñğol» etnos atawı emes, ol «mäñ­gi el» sözinen payda boldı de­gen tujırımınıñ janı bar. Osı sözder qazirgi moñğol (oyrat) tilinde de saqtalğan. «Mönh – mäñgi bolw»  delingen onda.

Sonımen, joğarıda aytılğan­dardı qorıta kelgende, «qağan», «han», «el», «mäñgi» sözderi ba­ba­lar tarïhında bir-birimen tığız baylanıstı, tipti, keyde sïnonïm re­tinde qoldanılğanın körwge boladı.

L.N.Gwmïlev öziniñ Orhon-Enïsey eskertkişterine taldaw ja­­sağanda rwnïkalıq jazwlar epï­tafïyalıq emes, elge ündew, yağnï, manïfestik sï­patta eke­nin aytıp: «Ulı Dala bul es­kertkişterde Qıtaymen birge emes, özimen-özi bolwdı manïfest tü­rinde jarïyaladı» dep, tıñ pikirdi bildirgen bolatın. «Üş jazwdıñ mä­tinderi de türkilerdiñ barlıq qo­ğam müşelerine ündew turğısında aytılğan, onıñ özin­de eşteñemen bürkemelemey, ha­lıqtı sendirgisi ke­ledi. Endeşe, jazw – ündew, ondağı berilgen materïal tañdap alınğan. Munday janrdıñ bolwınıñ özi söz­diñ türki qoğamında naqtı küş ekendigin körsetedi. Olay bolsa, da­mığan qoğam jäne qoğamdıq pi­kir de bar». O.Süleymenov te pwb­lï­cïstïkanı älemdik tarïhqa es­kert­kiştiñ kiri­gwiniñ kezeñi retinde, sonı­men qatar, buqaralıq sanağa ke­ñinen tartılwı turğısınan qa­rastıradı. Endeşe, budan şı­ğatın qorıtındı: «Mäñgi el» köne türki jazba eskertkişterinde Ulı Türki qağanatı memleketiniñ manïfesi re­tinde jarïya etilgen.

Ejelgi türkilerdiñ «Mäñgilik el» ïdeyasın teorïyalıq-fïlo­sofïyalıq turğıdan negizin salıp bergen tür­kilerdiñ körnekti oyşılı, fï­losofı Äbw Nasır äl-Farabï (870-950) boldı.

Äl-Farabï ejelgi grek fïlo­so­fïyası men Şığıstıñ musılman ilimderin baylanıstıra otırıp, tür­ki dünïesiniñ realïylerine säy­kes «Mäñgi el» ïdeyasınıñ sayasï-fï­losofïyasınıñ teorïyalıq ne­gizde­mesin «Qayırımdı qala tur­­­ğın­da­rınıñ közqarastarı tw­ra­lı», «Azamattıq sayasat», «Mem­le­ket bïlewşiniñ naqıl söz­deri» şığar­malarında bayan­daydı… Son­dıqtan, bul­ardıñ bäri qazirgi tañda türki tildes memleketterdiñ ulttıq qun­dılıqtarı retinde sanalwı tïis.

Äl-Farabï zamanında türki jur­tınıñ qala-memleketteri basım boldı.

Sondıqtan Äl-Farabïdiñ «qala»  tüsinigin  «memleket» tü­si­­ni­gi­men säy­kes qarastırw orın­dı. Öziniñ «qayırımdı» jäne «qayı­rımsız» qalalardıñ är­türli sïpatın sa­ralay kele, Äl-Farabï qo­ğam­nıñ jetildirilgen älewmettik qu­r­ılımın qayta jasadı. Ol qala-memlekettiñ qoğamdıq turmısınıñ tolıq minezdemesin beredi.

Orta ğasırda  ulan-ğayır öl­keni alıp jatqan Qarahan äwle­ti­niñ basqarw tärtibin bel­giley­tin erejeler, sonday-aq, qo­ğam müşeleriniñ quqıları men mindet­terin ayqındaytın tïisti zañdar joq edi. Mine, eldegi osı olqılıqtıñ ornın toltırw maq­satımen Jüsip Balasağun öziniñ «Quttı bilik» dastanın  jazdı. Demek,  dastan belgili bir mağınada eldegi Konstïtwcïya qız­metin at­qarğan. Şığarmada el bas­qarw­dıñ, ekonomïkalıq-əlew­met­­­tik, tur­mıstı, əs­kerï isti, t.b. uyım­dastırwdıñ,  memlekettiñ əl-aw­­qa­tın jaq­sar­twdıñ erekşelikteri sw­ret­kerlik-fïlosofïyalıq ädippen bayandaladı.

Şığarmada eldegi, qoğamdağı  işki tärtipti halıq müddesine, zañdılıqqa negizdep qurw ïdeyası ayqın körinis beredi. Osı ïdeyalar negizinde bügingi Qazaqstan öziniñ al­dına qoyğan stra­tegïyalıq, kons­tïtwcïyalıq min­­det­terin, yağnï, «Qazaqstan Res­pwb­­­lïkası özin demokratïyalıq, zayır­­­lı, quqıqtıq jäne älewmettik mem­­­­leket retinde ornıqtıradı, onıñ eñ qımbat qazınası – adam jäne adamnıñ ömiri, quqıqtarı men bostandıqtarı» degen qağïdanı oydağıday jüzege asıra aladı. Öytkeni, ärbir etnostıñ özindik töl sayasï oy-sanası, sayasï mindeti men müddesi boladı. Memlekettik sayasï qurılısta osı rwhanï faktor iske qosılsa, bïlik pen halıq arasında ja­rasımdı qarım-qatınas qa­lıp­­tasadı. Bïlik pen halıq el tağ­dı­rı şeşiler sätterde özderine or­taq sayasï qundılıqtardı payda­lana bilse, basqarw jüyesiniñ ju­mısı tïim­di bola tüsedi, halıqtıñ memleketşildigi küşeyedi. Sebebi, Konstïtwcïyada körsetilgendey: «Mem­le­kettik bïliktiñ birden-bir bas­tawı – halıq».

J.Balasağun halıqtı üş älew­mettik topqa böle otıra bay­lar­dıñ, ortaşalardıñ, kedey­lerdiñ erekşelikterin atap kör­setedi. Ha­lıqtıñ küştisi, beldisi – baylar, odan keyingi top – ortaşalar. Mem­leket tiregi, mine, osı orta top. Sondıqtan orta toptıñ köbeyuine, bayuına memleket ünemi qamqorlıq etwi qajet. Al, kedeylerge süyew kerek, qamqorlıq kerek. Sonda bï­lik kömegimen kedeyler ortaşağa ötedi. Orta top bayısa – eliñniñ bayığanı degen oydı ayşıqtaydı. «Quttı bilik» memlekettik bïlikti zañmen rettewdiñ naqtı qoldanbalı joldarın körsetip beredi. Onıñ osı turğıdağı pikirleri men usı­nıstarınıñ mañızı men qundılığı qazirde tömendegen joq. Äsirese, J.Balasağun eñbegindegi eldegi zañ­dardıñ bükil halıqqa qızmet etwi jäne orta toptıñ memlekettiñ älew­mettik tiregine aynalwı twralı ïdeyaları bügingi Qazaqstan qoğamı üşin öte mañızdı. Bul bağıt – qazirgi tañda «Mäñgilik el» ïdeyasın ulttıq ïdeya retinde jarïyalap otırğan Elbasımız N.Nazarbaevtıñ da   usta­nıp otırğan strategïyalıq sayasatı.

  1. S.

Sonımen, bağzı zamanalardan bastaw alğan ulttıq ïdeyamız qazirde tarïhï sabaqtastıqtı bastan keşirip, täwelsiz mem­le­ketimizdiñ rwhanï tur­ğıdan turaqtı damw reswrsına aynalıp otır. Onı Elbası  keşe ğana jarïya etken  2015 jılğa arnalğan Joldawında ayqın körsetip berdi: «Biz Jalpıulttıq ïdeyamız – Mäñgilik eldi bastı bağdar etip, täwelsizdigimizdiñ damw dañğılın Nurlı Jolğa aynaldırdıq. Mäñgilik El – eldiñ biriktirwşi küşi, eşqaşan tawsılmas qwat közi. Ol «Qazaqstan 2050» strategïyasınıñ ğana emes, XXI ğasırdağı Qazaqstan memleketiniñ mızğımas ïdeyalıq tuğırı» dedi ol.

Satay SIZDIQOV,

 professor, L.N.Gwmïlev atındağı EUW janındağı Etnosaralıq qatınastar jäne QHA toleranttığı ortalığınıñ dïrektorı

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

five × 4 =