Azïyada ömir sürip, Batısqa elikteymiz

0 107

Jaqında ötken Azïya qalamgerleriniñ birinşi forwmına Azïyadağı elderden 90-ğa jwıq qalamger keldi. Söz süleyleriniñ keleli kezdeswinde biz Moñğolïya­nıñ eñbek siñirgen qayratkeri, Moñğolïya qazaq qalamgerleri qawımdas­tığınıñ törağası, Bayan-Ölgey aymağında şı­ğatın «Şuğıla» jwrnalınıñ bas redaktorı Surağan Rahmetulınan suhbat alğan edik.

– Nur-Sultanğa ünemi kelip turasız ba? Astanamızğa kelgende sizdi ne tolqıtadı?
– Ärïne! Qazaqtıñ eki jüregi joq qoy. Är qazaqtıñ jüregin burıp, janın tartıp turatın bir ortaq mekenimiz bolsa, ol – Qazaqstan! Sosın da bul mekenge ünemi at basın burw dağdılı ädetimizge aynalğan.
Nur-Sultan – älemdegi eñ jaña astanalardıñ biri. Ortası jaylı, körinisi äsem bul şaharğa kelgisi keletin, körgisi keletin adamdar az emes, ärïne. Osı jolı menimen birge kelgen moñğoldardıñ, tağı da basqa azamattardıñ bul qalanı körip tañğalıp, tamsanbağanı joq. 20-30 jıldıñ işinde osınday äsem qala salğanı – är qazaqtıñ maqtanışı. Al mağan Nur-Sultannıñ töñiregindegi
jasıl orman da erekşe qwanış sıylaydı. «Atañnan mal qalğanşa, tal qalsın» degendey, 100 mıñ gektarğa jwıq jerge egilgen bul ormannıñ ïgiligin biz ğana emes, urpağımızdıñ urpağı köredi, buyırsa.
– Osı retki forwmnıñ män-­mañızı qanday, sizşe?
– Biz Azïyada jasap jatsaq ta, köp jağdayda batısqa eliktewdi ädetke aynaldırğanbız. Azïya şığıstağı ülken qurlıq bola tura, öziniñ aytayın degen barlıq usınıstarın, ïdeyaların batıs arqılı aytıp keldi. Şın mäninde, şığıstıñ öziniñ ülken ädebï älemi bar. Sol älemdi aşwğa aldımen nïet bildirip jatqan memleket – Qazaqstan. Qazaq eli bul ïgilikti bastamanıñ alawın jaqpağan jağdayda, qurlıq qalamgerleriniñ qarım-qatınasına jaña jol aşılmaytın da şığar. Forwmda aytılıp jatqan usınıs­tar da öte keremet. Azïya qalam­gerleriniñ öz sıylığı, ortaq ädebï saytı bolsın degen usınıs­tı şarağa qatısqan jazwşılar qwana quptadı.
Azïyanıñ üni Azïyanıñ rwhımen aytılwı tïis. Mısalı, Azïyada qanşama memleket, qanşama ult, qanşama örkenïet bar. Sol örkenïettiñ işinde köşpeli örkenïettiñ ornı bölek. Alayda sol köşpeli örkenïetti däwir şañınıñ astında qaldırdıq. Äsili, älem Azïya arqılı köşpeli örkenïetti, köşpendi elderdiñ dästürin, fïlosofïyasın bilwi, tüsinwi kerek edi. Ökiniştisi, biz Azïyanıñ barlıq keremetin, mümkindigin, ulı örkenïetin älemge äli tolıq nasïhattay almay kelemiz.
– «Şuğıla» jwrnalı şığıp jatır ma? Qazaq tilinde qanşa gazet-jwrnal bar? Qazaq tilindegi radïo, televïzïyanıñ jağdayı qalay?
– «Şuğıla» jwrnalı köp tïrajben taramaydı. 1957 jıldan bastap büginge deyin eşqanday üzilissiz şığıp kele jatqan, qazir qarjınıñ tapşılığına tirelip, bir-eki nömiri keyindep jatır.
Biraz basılımdar bar. Äyelderge, partïyalarğa arnalğan jwrnal degen sïyaqtı ärtürli jwrnaldar bar. Biraq olardıñ şama-şarqı sonşama küşti emes.
1963 jılı qurılğan uzın tolqındağı radïo bar. Ulan-­Batırdan künine 1 sağat bağdarlama taratadı. Al Bayan-Ölgeydiñ ortalığında 5-6 telearna bar. Ulan-Batırda qazaq tilinde künine 30 mïnwt aqparat jürgizip otıratın telearna bar. Al gazetke kelsek, alğaşqıda onşaqtı gazet bolğan. Qazir bir-eki gazet qana qaldı. Gazetterdiñ jabılwı elektrondı älemdegi bäsekege baylanıstı.
– Qazaq tiliniñ jağdayı şe?
– Moñğolïyada qazaq tiline qazirşe qısım joq. Sondıqtan men bılay aytar edim: qazaq tiliniñ jağdayı Qazaqstanda qanday bolatın bolsa, Moñğolïyadağı jäne dünïe jüzindegi 43 eldegi qazaqtardıñ jağdayı soğan baylanıstı. Sebebi şeteldegi qazaqtardıñ küretamırı Qazaqstanda jatır. Nege deseñiz, qazir – ïnternet däwiri. Qazaqstanda aytılıp jatqan barlıq uğımdar, sözjasamdar jäne de sözge qatıstı öte ülken tüsinikterdiñ barlığı şeteldegi qazaqtarğa da äser etedi. Al bul jaqta basqa tilde söylep jürgen adamdardıñ äseri şeteldegi azamattardı da bılğaydı. Bul – tildik tragedïyağa qatıstı dünïe.
Jaqında Qasım-Jomart Toqaev öz Joldawında qazaq tili­niñ märtebesin köterw twralı ayttı. Buğan bükil dünïedegi qazaq­tar köz tigip otır. Biraq tildiñ mäselesi jalğız Prezïdenttiñ qolınan keletin närse emes. Oğan barlıq qazaq ün qoswı kerek. Men oylaymın, bügingi Qazaqstannıñ qazirgi memlekettik qurılımı, bügingi jağdayına qarap tek qana Prezïdenttiñ aytwımen is oñalmaydı-aw! Sebebi bïlikte şubar tildiler men maqaw tildiler turğan kezde eşwaqıtta qazaq tiliniñ märtebesi öspeydi.
Qazaqstannıñ birinşi baylığı – qazaq pen onıñ tili! Biz üşin odan artıq ne bar?! Qazaq tili bärinen üstem turwı kerek edi. Janı jännatta bolğır Qadır ağam: «Özge tildiñ bärin bil, öz tiliñdi qurmette!» degen edi ğoy…
– Şetel qazaqtarında saqtalıp qalğan salt-dästürdi qutqarıp qalw üşin Qazaqstan Ükimeti ne istew kerek dep oylaysız?
– Jalpı, bügingi örkenïet – batıstıñ örkenïeti. Bügingi jahandanw – ol batıstan jasalğan ülken türen. Bul – joldağı qundılıqtardıñ barlığın lastap, barlığın mansuqtaytın öte qïın awqım. Osıdan saqtanwdıñ erekşe jolı – memlekettik bağdarlama, memleketaralıq qarım-qatınas, jalpı ulttardıñ özara birligi. Osığan baylanıstı Qazaqstan memleketiniñ geosayasatınıñ işinde qazaqtıñ dästürin saqtap qalwdıñ, qazaq tilin saqtap qalwdıñ eñ ülken qupïyası jatwı kerek. Bul – Prezïdenttiñ, Ükimettiñ qolındağı jumıs. Al oğan türtki bolatın, onı kündelikti aytıp, kündelikti eskertip otıratın bir ülken faktor bar, ol – Parlament. Parlament eşqaşan basqa tilde söylewge bolmaydı. Parlament basqa tilde söyleytin bolsa – mï basqa tilde söylep tur degen söz. Sondıqtan parlament saylawı kezinde ana tiline jaqsı söyleytin adamdardı eskerw kerek.
1980 jılğa deyin Bayan-Ölgeyde ülken köş, saltanattı tüyeli köş, kïiz üy, oşaq, bïe baw (qazir azayıp kele jatır) bäri bar edi. Qazir azaydı. Bolaşaqta tarpı da qalmawı mümkin. Qazaqstandağı telearnalar osını eskerip, tüsirip alsa jaqsı edi. Älemde sütten 270 türli önim istey alatın äyel – qazaqtıñ äyeli. Basqa eş jerde olay istey almaydı. Qazaqstanda sonıñ qanşası däripteldi?!
– Elbasınıñ «Ulı dalanıñ jeti qırı» maqalasında «Arhïv-2025» bağdarlaması ayasında şeteldegi qazaqqa qatıstı derekterdi jïnaw aytıldı. Moñğolïyada moñğol tilinde jazılğan qazaqqa qatıstı derekter bar ma?
– Memleket tarïh jasaydı, onı tasqa tañbalağanday qağazğa tüsirip, murağat jasaydı. Munı memleketşildiktiñ eñ qarapa­yım dästüri dep aytwğa boladı. Şetelde qazaqqa qatıstı jïnalmay jatqan derek öte köp. Sonıñ biri – Qıtay. Moñğolïyada da bar. Onıñ awdarılıp şıqqandarı da, şıqpaytın qupïyaları da bar. Onıñ köbi bizdiñ qolımızğa tüse bermeydi. Sondıqtan onı eki memleket kelisim arqılı şeşpese, jeke adamdarğa olar arhïv aqtartpaydı.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı