ازيادا ءومىر ءسۇرىپ، باتىسقا ەلىكتەيمىز

0 93

جاقىندا وتكەن ازيا قالامگەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىنا ازياداعى ەلدەردەن 90-عا جۋىق قالامگەر كەلدى. ءسوز سۇلەيلەرىنىڭ كەلەلى كەزدەسۋىندە ءبىز موڭعوليا­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، موڭعوليا قازاق قالامگەرلەرى قاۋىمداس­تىعىنىڭ توراعاسى، بايان-ولگەي ايماعىندا شى­عاتىن «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى سۇراعان راحمەتۇلىنان سۇحبات العان ەدىك.

– نۇر-سۇلتانعا ۇنەمى كەلىپ تۇراسىز با؟ استانامىزعا كەلگەندە ءسىزدى نە تولقىتادى؟
– ارينە! قازاقتىڭ ەكى جۇرەگى جوق قوي. ءار قازاقتىڭ جۇرەگىن بۇرىپ، جانىن تارتىپ تۇراتىن ءبىر ورتاق مەكەنىمىز بولسا، ول – قازاقستان! سوسىن دا بۇل مەكەنگە ۇنەمى ات باسىن بۇرۋ داعدىلى ادەتىمىزگە اينالعان.
نۇر-سۇلتان – الەمدەگى ەڭ جاڭا استانالاردىڭ ءبىرى. ورتاسى جايلى، كورىنىسى اسەم بۇل شاھارعا كەلگىسى كەلەتىن، كورگىسى كەلەتىن ادامدار از ەمەس، ارينە. وسى جولى مەنىمەن بىرگە كەلگەن موڭعولداردىڭ، تاعى دا باسقا ازاماتتاردىڭ بۇل قالانى كورىپ تاڭعالىپ، تامسانباعانى جوق. 20-30 جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي اسەم قالا سالعانى – ءار قازاقتىڭ ماقتانىشى. ال ماعان نۇر-سۇلتاننىڭ توڭىرەگىندەگى
جاسىل ورمان دا ەرەكشە قۋانىش سىيلايدى. «اتاڭنان مال قالعانشا، تال قالسىن» دەگەندەي، 100 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەرگە ەگىلگەن بۇل ورماننىڭ يگىلىگىن ءبىز عانا ەمەس، ۇرپاعىمىزدىڭ ۇرپاعى كورەدى، بۇيىرسا.
– وسى رەتكى فورۋمنىڭ ءمان-­ماڭىزى قانداي، سىزشە؟
– ءبىز ازيادا جاساپ جاتساق تا، كوپ جاعدايدا باتىسقا ەلىكتەۋدى ادەتكە اينالدىرعانبىز. ازيا شىعىستاعى ۇلكەن قۇرلىق بولا تۇرا، ءوزىنىڭ ايتايىن دەگەن بارلىق ۇسىنىستارىن، يدەيالارىن باتىس ارقىلى ايتىپ كەلدى. شىن مانىندە، شىعىستىڭ ءوزىنىڭ ۇلكەن ادەبي الەمى بار. سول الەمدى اشۋعا الدىمەن نيەت ءبىلدىرىپ جاتقان مەملەكەت – قازاقستان. قازاق ەلى بۇل يگىلىكتى باستامانىڭ الاۋىن جاقپاعان جاعدايدا، قۇرلىق قالامگەرلەرىنىڭ قارىم-قاتىناسىنا جاڭا جول اشىلمايتىن دا شىعار. فورۋمدا ايتىلىپ جاتقان ۇسىنىس­تار دا وتە كەرەمەت. ازيا قالام­گەرلەرىنىڭ ءوز سىيلىعى، ورتاق ادەبي سايتى بولسىن دەگەن ۇسىنىس­تى شاراعا قاتىسقان جازۋشىلار قۋانا قۇپتادى.
ازيانىڭ ءۇنى ازيانىڭ رۋحىمەن ايتىلۋى ءتيىس. مىسالى، ازيادا قانشاما مەملەكەت، قانشاما ۇلت، قانشاما وركەنيەت بار. سول وركەنيەتتىڭ ىشىندە كوشپەلى وركەنيەتتىڭ ورنى بولەك. الايدا سول كوشپەلى وركەنيەتتى ءداۋىر شاڭىنىڭ استىندا قالدىردىق. ءاسىلى، الەم ازيا ارقىلى كوشپەلى وركەنيەتتى، كوشپەندى ەلدەردىڭ ءداستۇرىن، فيلوسوفياسىن ءبىلۋى، ءتۇسىنۋى كەرەك ەدى. وكىنىشتىسى، ءبىز ازيانىڭ بارلىق كەرەمەتىن، مۇمكىندىگىن، ۇلى وركەنيەتىن الەمگە ءالى تولىق ناسيحاتتاي الماي كەلەمىز.
– «شۇعىلا» جۋرنالى شىعىپ جاتىر ما؟ قازاق تىلىندە قانشا گازەت-جۋرنال بار؟ قازاق تىلىندەگى راديو، تەلەۆيزيانىڭ جاعدايى قالاي؟
– «شۇعىلا» جۋرنالى كوپ تيراجبەن تارامايدى. 1957 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن ەشقانداي ءۇزىلىسسىز شىعىپ كەلە جاتقان، قازىر قارجىنىڭ تاپشىلىعىنا تىرەلىپ، ءبىر-ەكى ءنومىرى كەيىندەپ جاتىر.
ءبىراز باسىلىمدار بار. ايەلدەرگە، پارتيالارعا ارنالعان جۋرنال دەگەن سياقتى ءارتۇرلى جۋرنالدار بار. بىراق ولاردىڭ شاما-شارقى سونشاما كۇشتى ەمەس.
1963 جىلى قۇرىلعان ۇزىن تولقىنداعى راديو بار. ۇلان-­باتىردان كۇنىنە 1 ساعات باعدارلاما تاراتادى. ال بايان-ولگەيدىڭ ورتالىعىندا 5-6 تەلەارنا بار. ۇلان-باتىردا قازاق تىلىندە كۇنىنە 30 مينۋت اقپارات جۇرگىزىپ وتىراتىن تەلەارنا بار. ال گازەتكە كەلسەك، العاشقىدا ونشاقتى گازەت بولعان. قازىر ءبىر-ەكى گازەت قانا قالدى. گازەتتەردىڭ جابىلۋى ەلەكتروندى الەمدەگى باسەكەگە بايلانىستى.
– قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى شە؟
– موڭعوليادا قازاق تىلىنە قازىرشە قىسىم جوق. سوندىقتان مەن بىلاي ايتار ەدىم: قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى قازاقستاندا قانداي بولاتىن بولسا، موڭعولياداعى جانە دۇنيە جۇزىندەگى 43 ەلدەگى قازاقتاردىڭ جاعدايى سوعان بايلانىستى. سەبەبى شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ كۇرەتامىرى قازاقستاندا جاتىر. نەگە دەسەڭىز، قازىر – ينتەرنەت ءداۋىرى. قازاقستاندا ايتىلىپ جاتقان بارلىق ۇعىمدار، ءسوزجاسامدار جانە دە سوزگە قاتىستى وتە ۇلكەن تۇسىنىكتەردىڭ بارلىعى شەتەلدەگى قازاقتارعا دا اسەر ەتەدى. ال بۇل جاقتا باسقا تىلدە سويلەپ جۇرگەن ادامداردىڭ اسەرى شەتەلدەگى ازاماتتاردى دا بىلعايدى. بۇل – تىلدىك تراگەدياعا قاتىستى دۇنيە.
جاقىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا قازاق ءتىلى­نىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ تۋرالى ايتتى. بۇعان بۇكىل دۇنيەدەگى قازاق­تار كوز تىگىپ وتىر. بىراق ءتىلدىڭ ماسەلەسى جالعىز پرەزيدەنتتىڭ قولىنان كەلەتىن نارسە ەمەس. وعان بارلىق قازاق ءۇن قوسۋى كەرەك. مەن ويلايمىن، بۇگىنگى قازاقستاننىڭ قازىرگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمى، بۇگىنگى جاعدايىنا قاراپ تەك قانا پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىمەن ءىس وڭالمايدى-اۋ! سەبەبى بيلىكتە شۇبار تىلدىلەر مەن ماقاۋ تىلدىلەر تۇرعان كەزدە ەشۋاقىتتا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى وسپەيدى.
قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى بايلىعى – قازاق پەن ونىڭ ءتىلى! ءبىز ءۇشىن ودان ارتىق نە بار؟! قازاق ءتىلى بارىنەن ۇستەم تۇرۋى كەرەك ەدى. جانى ءجانناتتا بولعىر قادىر اعام: «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل، ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە!» دەگەن ەدى عوي…
– شەتەل قازاقتارىندا ساقتالىپ قالعان سالت-ءداستۇردى قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتى نە ىستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– جالپى، بۇگىنگى وركەنيەت – باتىستىڭ وركەنيەتى. بۇگىنگى جاھاندانۋ – ول باتىستان جاسالعان ۇلكەن تۇرەن. بۇل – جولداعى قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعىن لاستاپ، بارلىعىن مانسۇقتايتىن وتە قيىن اۋقىم. وسىدان ساقتانۋدىڭ ەرەكشە جولى – مەملەكەتتىك باعدارلاما، مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناس، جالپى ۇلتتاردىڭ ءوزارا بىرلىگى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ گەوساياساتىنىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ءداستۇرىن ساقتاپ قالۋدىڭ، قازاق ءتىلىن ساقتاپ قالۋدىڭ ەڭ ۇلكەن قۇپياسى جاتۋى كەرەك. بۇل – پرەزيدەنتتىڭ، ۇكىمەتتىڭ قولىنداعى جۇمىس. ال وعان تۇرتكى بولاتىن، ونى كۇندەلىكتى ايتىپ، كۇندەلىكتى ەسكەرتىپ وتىراتىن ءبىر ۇلكەن فاكتور بار، ول – پارلامەنت. پارلامەنت ەشقاشان باسقا تىلدە سويلەۋگە بولمايدى. پارلامەنت باسقا تىلدە سويلەيتىن بولسا – مي باسقا تىلدە سويلەپ تۇر دەگەن ءسوز. سوندىقتان پارلامەنت سايلاۋى كەزىندە انا تىلىنە جاقسى سويلەيتىن ادامداردى ەسكەرۋ كەرەك.
1980 جىلعا دەيىن بايان-ولگەيدە ۇلكەن كوش، سالتاناتتى تۇيەلى كوش، كيىز ءۇي، وشاق، بيە باۋ (قازىر ازايىپ كەلە جاتىر) ءبارى بار ەدى. قازىر ازايدى. بولاشاقتا تارپى دا قالماۋى مۇمكىن. قازاقستانداعى تەلەارنالار وسىنى ەسكەرىپ، ءتۇسىرىپ السا جاقسى ەدى. الەمدە سۇتتەن 270 ءتۇرلى ءونىم ىستەي الاتىن ايەل – قازاقتىڭ ايەلى. باسقا ەش جەردە ولاي ىستەي المايدى. قازاقستاندا سونىڭ قانشاسى دارىپتەلدى؟!
– ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى اياسىندا شەتەلدەگى قازاققا قاتىستى دەرەكتەردى جيناۋ ايتىلدى. موڭعوليادا موڭعول تىلىندە جازىلعان قازاققا قاتىستى دەرەكتەر بار ما؟
– مەملەكەت تاريح جاسايدى، ونى تاسقا تاڭبالاعانداي قاعازعا ءتۇسىرىپ، مۇراعات جاسايدى. مۇنى مەملەكەتشىلدىكتىڭ ەڭ قاراپا­يىم ءداستۇرى دەپ ايتۋعا بولادى. شەتەلدە قازاققا قاتىستى جينالماي جاتقان دەرەك وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى – قىتاي. موڭعوليادا دا بار. ونىڭ اۋدارىلىپ شىققاندارى دا، شىقپايتىن قۇپيالارى دا بار. ونىڭ كوبى ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسە بەرمەيدى. سوندىقتان ونى ەكى مەملەكەت كەلىسىم ارقىلى شەشپەسە، جەكە ادامدارعا ولار ارحيۆ اقتارتپايدى.

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى