Атом, зымыран және Иран

0 111

Иран мәселесі жөнінде көк жәшіктен күнде көрсетіліп жүрген хабар-ошар легіне алып қосарымыз жоқ. Ақпаратты жеткізудің қазіргі заман формасы бір мезетте мәселенің мән-жайын түсіндіріп-ақ тастайды. Бірақ тасада қа­­лып­ жат­қан­ жәйт­тер де жоқ емес. Айталық, осы айдың 26 ақпанында Иран мен бес елдің ке­­­­­­­­зек­ті­ келіссөздері. Осы орайда аракідік құрғақ хабарламалар болмаса, Қазақстанның ара­­­­­ғайындық әлеуеті тиісті бағасын алмай жатқан сияқты.

Мәселеге майшам жақсақ…

Иран Ислам Республикасы — эко­­но­­­микалық қыспақ пен толықтай қор­­шау жағдайында отырса да, ғы­­­лым мен технология саласында ай­­тар­­лықтай жетістіктерге жеткен мемлекет. Атап айтқанда, зымырандар мен сүңгуір қайықтардың, одан қалды машина жасау саласында мы­­на­дай жаһандану жағдайында өз бетінше толықтай технологиялық өндіріс циклын қамтамасыз еткен ел. Бұл кәдімгідей таңқаларлық жәйт: машина жасау саласын былай қойғанда, зымыран жасауды анау-мынау бай-қуатты, ғылыми ин­­с­­титуттары тарихи қалыптасқан және дүниежүзілік білім қорларына жолы ашық алпауыт мемлекеттердің өздері ерікті-еріксіз игере алмаған. Мысалы, Франция ғарыштық кемені соңғы рет өз бетінше 1965 жылы ұшырған екен. Ал әлемді хай-тек кереметтерімен нешінші жыл жаб­­дықтап келе жатқан, техно­­ло­­гия­­­­лық­­ даму көрсеткіші бойынша бес­­тік­­ке кіретін Оңтүстік Кореяның «ғарыштық клубқа» … Ираннан екі күнге кешігіп қосылғаны және бар! Бұл жәйт Иран халқының әлеуеті жөнінде көп нәрсені аңғартса керек.

Әрине, дәл сол уақытта мұндай та­­маша жетістіктер үшін төленетін құн бар екенін барлығымыз бі­ле­­міз. Иран «төлеген» ондай құн — эко­номикалық қыспақ. Басты экспорт­тық тауары – мұнайды сатуға әлемдік қауым­­дастықтың шектеу қоюы. Се­­беп: одан түскен қаржыны Иран игі мақ­­саттардан гөрі қару-жарақ сатып алуға, жасауға және Израильдің жар­­ғақ құлағы жастыққа тимей ай­­тып жүргеніндей, «көршілерге қо­­қан-лоқы» көрсетуге бағыттайтын кө­­рінеді-міс. Айдың аяғында Ал­­ма­­­тыға Иранмен келіссөздерге келгелі отырған АҚШ-тың долбары­­на сүйенсек, Иран — жанкешті-лаң­­кес­­тер­­ді дайындап, Таяу Шығысты оқ-дәрінің үстінде ұстап отырған бір­­ден бір тоталитарлық ел. Әрине, сосын америкалықтардың сүйікті та­­қырыбы – адам құқығы да, тап со­­лардың айтуынша, қызылбастар елін­­де «адам шошырлықтай» екен.

Әлемдік алпауыт елдер Иранға тағатын айыптардың тізіміне соңғы жиыр­­мажылдықта атом бом­­ба­­­сы да қосылып отыр. Сонау, 1970­­­­­­­­­­­ жыл­­дары тап осы, бүгінгі айып­­­­­­­­­таушылардың демеуімен яд­­ро­­­­­­­­лық бағдарламасын дамытып­­ кет­­кен Иран, әлемнің геосая­­си но­­­байы өзгеріп, құбылып сала бер­­­ген 90-жылдары көпшілік күт­­­кендей, «ортағасырлық фео­­­да­­­лизмнің тұңғиығына кете бер­­­мей», керісінше, атомдық бағ­­­дар­­­ламасын әрі қарай үдете түс­­­ті. Егер 1995 жылдардағы әлемдік дең­­­­гейдегі ақпарат құрал­­дары­­ның­­­ мұрағаттарын бір шолып­ шық­­саңыз, ирандық атом жө­­­­­нін­­де­­гі «қазанамалар» мен «қош­­­­­тасу­лардан» аяқ алып жүр­­­­гі­­­­­­­­­­сіз. Бі­­рақ олай болмады. Ең­­ күт­­­­пе­­ген­­ жәйт – атом саласы бо­­йы­­н­­ша тех­­нологиялық көмек тоқ­­та­­тыла сала, ұлттық ғылыми кадр­­лар­­дың­­ атомдық бағдарламаны іліп алып, жалғастырып кете бер­­гені.

Әйгілі «уран байыту»

Жасалу тәсілі тәптіштеп жазылған тамақ­ты қайта жасаудан оңай еш­­те­­ңе болмас. Бірақ, өндіріс саласында бұл­­ жәйт сәл өзгеше болатынға ұқ­­­­­сай­­ды.

Атомның бөлшектерге ыдырап­ ора­­сан зор энергия бөлетінін ғы­­лым өткен ғасырдың басында «шы­­ра­­мыт­са», тәжірибе жүзінде 1940 жыл­­дарға таман дәлелдеп те тас­­тады. Бұл туралы Жапонияға тас­тал­ған әйгілі «Baby» бомбаларын жа­­сау жұмыстарын үйлестіруші ге­­нерал Лесли Гровстың «Енді бұл­­ туралы айта берсек те болады»­ деген ме­муа­рында тәптіштеп жа­­зыл­ған. Кі­­тап біз үшін жолай «уран­ байыту»­ дегеннің не екенін де тү­сін­­діре кетеді.

Сонымен, химиялық шырғалаң си­патын аттап өтсек, атом бомба­сын­да пайдаланылатын уран таби­ғат­тан қазып алынған күйінде еш­­теңеге жарамайтын көрінеді. Әжет­ке жарату үшін оны өзіміз күнде ес­тіп жүргеніміздей, «байыту» не­­месе сирек естіп жүргеніміздей … «әлсіздендіруіміз» қажет екен. «Әлсіз» ураннан, мысалы, танкі­лер­ге берік қалқан жасауға, немесе барлық нәрсені жарып өтетін оқ­пан жасауға болады екен. Неміс ға­лы­мы,­ Тюбинген Университетінің ядро­лық физика кафедрасының профес­со­ры П. Грабмайрдың орнатқан та­­­ным­дық мақаласында осылай делінген. Тап осы мақалада, әйгілі жаңалық жаргоны болып үлгерген бомба жасау үшін «уран байытудың да» жай-жапсары баяндалады. «Уран байыту» дегеніміз – U238 маркалы уранды U235-ке айналдыру екен. Ол үшін не керек, несі қиын десек, оған сырты сәулеленуден қорғалған, іші аса жоғары жылуға төтеп беретін газ центрифугалар керек көрінеді. Тап осы центрифугаларды жасау қабілеті – кез келген елдің ғылыми әлеуетінің көрсеткіші дейді профессор.
Иран ертеректе, барлығы дос пен­ тамыр болған уақытта, дәлірегі, ислам төңкерісіне дейін ондай байыту технологиясының шет жағасын көріп қалған екен. Енді қазір өз бетінше байытып, қару жасауға оқталып жүруі әбден мүмкін дейді Біріккен Ұлттар Ұйымының бір қарары. Ал Израильдік барлау де­рек­­көздері, тіпті, қарудың қай жерде жа­­салып жатқанын қолмен ұстап көр­­сете алатынын айтады.

Иранның кешеге дейін айтып келген, бәлкім, айдың аяғында Алматыда да алға тартатын уәжі — «уранды бейбіт мақсатта пайдаланамыз және оған біздің ұлт ретінде басқалар сияқ­ты толық хақымыз бар». Ре­сей, АҚШ, Қытай, Франция, Ұлы­­бри­­тания мен Германияның осы қа­­рапайым да қиын Иранның рито­ри­касын айналсоқтап жүргеніне, мі­не, оншақты жылдың жүзі болады. Нә­­тиже әлі жоқ.

Күнде жиын дегенмен

Иран мәселесі жөніндегі келіс­­сөз­дерде кезекті алаң – Қазақстан бо­­латыны 5 ақпан күні белгілі бол­­ды. Иран Радиосы сайтының Қа­­зақ бөліміндегі 6 ақпан күні орна­­тыл­­ған сараптамалық мақалаға сүйен­­сек, бұрынғы өткізілген үш­­ келіссөздің нәтиже бермеуі – Ба­­­тыс­­қа байланыс­ты. «…Сол себепті кейбіреулердің келіссөздерге қиындықтар тудыруы және Иранға қарсы санкциялар мен қысымдарды күшейту осы деңгейде өткен төрт келіссөздің тұрақты мәселесі болды. Егер Батыс өз қатынасы мен ке­­ліссөздерге деген ұстанымын өз­­гертпесе, келіссөздер нәтижеге жетпейді. Еш күмәнсіз, қисынды келіс­­сөздерді кейінге шегіндіру себеп­терінің бірі – Иранның ядро­лық мәселесін сылтаурату болып отыр…» делінген сараптамалық мақалада (орфографиясы мен стилистикасы толық сақталған – Е.О).

Бұл орайда Ыстамбұлда, Бағдад пен Мәскеуде пәтуаға кел­меген­дер­дің Алматыда кездесетіні туралы отандық БАҚ-тың елемеуі тіп­ті қызық болып отыр. Әлемдік әрдайым назардағы оқиғалардың бірі елімізде өтетініне самарқаулық танытқан БАҚ ресурстары бұл жаңалық жөнінде «кезекті бір жиын шығар» деген пессимистік пікірлерді бетімен қоя бергені және бар. Ал шын мәнінде мұны той-томалақ пен меморандумдық сипаттағы салтанатты жиындардың қатарына қоя салу әбестік болар еді.

Біріншіден, Қазақстанның мұндай кездесуді өткізуге толық құқығынан бұрын, бейбіт заманда атомнан зардап шеккен ел ретінде толық адами құқығы бар. Қазақстан – тап осындай сипаттағы кездесу өткізуге жер-ел таңдағанда, бірінші еске түсетін мемлекет болуы заңды. Анаубір жылдары атомды оқпандарды амалдап алып қалып, кейін жалаңдатпай, өз еркімен атомдық құдықтардың аузына цемент құйған ел ретінде бейбітшілік тақырыбында айтары бар мемлекетпіз.

Екіншіден, арағайындықта да айтарлықтай тәжірибеміз бар. Неге екені белгісіз, әдетте әншілерді әуе­жайдан түсіп, кері мінгенге дейін түк қалдырмай жазатын «шолу­шы­лардың» есіне 2002 жылы атом­дық қақтығысқа аз-ақ қалған Үн­діс­тан мен Пәкістан арасында Қа­­зақстанның арағайын болғанын, бір үстелдің басында бітіспес жаудай көрінген Первез Мүшәраф пен Вишпайдың отырғаны түспейді. Бұлардың бірі-бірінің бет жүзін көруге ынта білдіргенінің өзін үлкен саяси жеңіс деуге әбден болады. Бұдан басқа, Қазақстанның, саясат әлемінде «бітіспес жұптар» деген ла­қапқа ие Үндістан-Пәкістан, Қы­тай-Үндістан, Израиль-Палес­тина Ав­­тономиясы арасында қандай да бір сұқбат орнауына талай рет мұ­­­­рындық болғанын, болып ке­­ле жат­­қанын естен шығару — мем­­ле­­кет­­шілдік тұрғысынан ойлайтын аза­­мат үшін жараспас еді.

Әрине, қазақиласақ, Алматыдағы кез­­десуден соң, «анау кіші екенмін, мынау үлкен екенмін» деп сабасына түсіп, алты ел төс қағыстырып, мәңгі дос боп кетеді деген тұжырым жасап жат­қан ешкім жоқ. Бірақ келіссөздің бар құны — келісімге келуге ынтада жатса керек. Ендеше, еліміздің бас­ты ұстанымы – бейбітшілікке қадам басқан сайын, қолдау көрсете отыр­сақ деген тілек. Ең болмағанда — ақпараттық.

Ерлан ОСПАН

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

17 + 7 =