ارقانىڭ بۇرقاسىندى بورانى

0 43

دوڭىز جىلى مەن تىشقان جىلىنىڭ ءولىاراسىندا ارقانى اق بوران بۋدى. ءۇستى-ۇستىنە جاۋعان قارمەن قاباتتاسقان اقتۇتەك بوران قاعار تاۋ، دالادا بولار ىقتاسىنى جوق سارى جازىققا ورنالاسقان ەلوردانى اق قارمەن اپتاپ، قاسات قارمەن قىمتاپ تاستادى. جەلدىڭ جىلدامدىعى 20-28 م/س-قا دەيىن جەتىپ، جولدار جابىلدى. اۋەجايدا اۆيارەيستەر كەشىگىپ، كەيبىرى ۋاقىتشا كىدىردى. مەكتەپتەردىڭ تومەنگى سىنىپتارىندا ساباق توقتاتىلدى.

اقىرعان ايازىمەن، بۇرقاسىن بورانىمەن تانىمال سارىارقا ءۇشىن تابيعاتتىڭ مۇنداي قۇبىلىسى تاڭسىق ەمەس. جازدا جانىڭدى جادىراتىپ، ءتانىڭدى راحاتتاندىراتىن سارىارقانىڭ سامالى قىس بولسا قۇتىرىنىپ، دولدانىپ شىعا كەلەتىن ادەتى. دەي تۇرعانمەن بيىلعى قىستىڭ بەتالىسى باسقاشا. اتاپ ايتقاندا، كوكشۇناق اياز بولماعانىمەن، ءۇستى-ۇستىنە توپەلەپ جاۋعان قار مەن بەت قاراتپاي سوققان بوز بوران ەستى الىپ تۇر. مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، بيىل استانامىزعا سوڭعى بەس جىلدا جاۋماعان قار جاۋىپ، وعان قاتتى بوران قوسىلىپ، قالانىڭ قار تازالاۋ جۇمىستارىنا دا ۇلكەن سالماق تۇسىرگەن.«قىس شىلدەسى» كەلەدى

بىلە بىلسەك، حالىقتىق جورامالعا سايكەس، قا­زىرگى كۇنى وتكەن جىلدىڭ 22 جەلتوقسانىنان باستالعان «قىستوقسان» مەزگىلىنىڭ «توقىراۋ» امالى ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە قاڭتاردىڭ 20-25 ارالىعىندا «قارا سۋىق» اپتاسى بولادى.
ال قارا سۋىقتىڭ سوڭىن الا «قىس شىلدەسى» كەلەدى. بۇل قاڭتارداعى سوڭعى امال ەكەن. بۇل كەزدە ساقىلداعان اياز بولادى. وسى شاقتى «سارى اياز» دەپ اتاعان.
قازاقتىڭ استرونوميا­لىق تانىمىندا جەل – اۋا رايىنىڭ جالپى جاعدا­يىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى سەبەپتىڭ ءبىرى. ماسەلەن، قازاقتىڭ كونە «توعىس» ەسەبى بويىنشا ۇركەر سۋعا تۇسسە جاز جاڭبىرلى، ال قۇرعاققا تۇسسە جاز بويى ازىناعان جەل سوعىپ، ­قۋاڭشىلىق بولادى. كۇز بەن كوكتەمدە سوققان جەلدىڭ جاعدايىنا قاراپ قىس پەن جازدىڭ قانداي بولاتىنىن مولشەرلەپ، سوعان ساي جازعى ءوندىرىس پەن قىتىمىر قىستىڭ قامىن جاسايدى.
قازىرگى عىلىمدا جەلدىڭ جىلدامدىعىن 12 بالدىق ارنايى بوفورت شكالاسىمەن انىقتايدى. مۇنداعى 0 بالل جەلسىز تىمىقتى بىلدىرسە، جىلدامدىعى 30 م/س-تان جوعارى 12 بالدىق جەلدى داۋىل دەپ اتايدى.
اقش مەتەورولوگتارىنىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى 20 جىلدا جەلدىڭ ەڭ قاتتى سوعۋى 70 م/س بولعان. ال الەمدىك رەكورد 1934 جىلى تىركەلگەن. ول كەزدە جەلدىڭ سوعۋ جىلدامدىعى 103 م/س-قا تەڭ بولعان ەكەن. 1996 جىلى بارروۋ ارالىندا «وليۆيا» تسيكلونى سوققان كەزدە جوعارىداعى رەكوردتاردىڭ ءبارىن بۇزىپ كەتكەن. ونىڭ جىلدامدىعى 113 م/س-تان اسقان.جەل تۋرالى جەتە بىلەسىز بە؟

ءتىلى باي، اتاۋلارىنىڭ استارى شۇڭەت حالقىمىز­دا جەلگە بايلانىستى اتاۋ دا از ەمەس. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر جەلگە، قارلى بورانعا قاتىستى اتاۋ­لاردىڭ ءوزى 100-دەن اسادى، ءتىپتى نەشە جۇزگە جەتۋى مۇمكىن دەيدى. ەندەشە ءبىز دە جەلگە قاتىستى اتاۋلاردىڭ ءبىرازىن اتاپ كورەيىك.
تىلىمىزدە جەلگە قاتىستى اتاۋلار ۇلكەن جاقتان جەل، بوران، داۋىل دەپ ۇشكە بولىنگەنىمەن، ونىڭ سوعۋ جىلدامدىعى (قازاقشا ايتقاندا قاتتىلىعى), سوققان مەزگىلى جانە سوققان ورنىنا قاراي ىشىنەن تاعى دا كوپتەگەن تۇرلەرگە بولىنەدى.
داۋىل – كوبىندە تەڭىزدە جانە تەڭىز جاعالاۋلارىندا سوعاتىن، جىلدامدىعى 30 م/س-تان اساتىن اسا جويقىن بوران.
كوك داۋىل – ايازدى قارلى بوران.
بوران –جىلدامدىعى 20 م/س-تان جوعارى، وتە قاتتى سوعاتىن جەل.
ارقانىڭ اق بورانى – سارىارقا دالاسىندا سوعاتىن، ات قۇلاعى كورىنبەيتىن اق تۇتەك بوران.
الاقانشىق – ءبىر باسەڭدەپ، ءبىر ۇيىتقىپ سوعاتىن بوران.
اقتۇتەك – جاۋعان قارمەن قاباتتاسىپ، ۇيىتقىپ سوعاتىن بوران.
نوقاي – كوزدى اشتىر­ماي، قۇيىن ءتارىزدى ءۇيى­رىلىپ، ۇدەپ سوعاتىن بوران.
بۇرقاسىن – قارمەن قاباتتاسىپ، بەت قاراتپاي دولدانىپ سوققان بوران.
جاياۋ بۇرقاسىن – باسەڭ سوققان بوران.
اقبوران – قاردى ۇشىرىپ، جەر الەمدى اق قارمەن تۇمشالاعان بوران.
اقجورعا – جەردىڭ بە­تىمەن قاردى ۇشىرىپ ­ۇيىت­قىپ سوققان جەل.
ەبى – شىعىستان سوعاتىن جەل. ول قارا ەبى جانە اق ەبى بولىپ بولىنەدى. قارا ەبى جازدا، جەر قارادا، اق ەبى قىستا قار ۇشىرىپ سوعادى.

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى