ارداق بەكىشەۆ: «سپورت – ومىرلىك سەرىگىم»

0 92

جاستار دەسەك، ۇنەمى فيزيكالىق تۇرعىدان شىنىققان، سپورتقا​ قىزىعۋشىلىعى باسىم ۇرپاقتى كورگىمىز كەلەتەتىنىن جاسىرمايمىز. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا سپورتقا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى سىڭىرەتىن دە سپورتتى جانىنا سەرىك ەتكەن اپتال ازاماتتار ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز تىسقاققان باپكەر، عۇمىرىن وتان قورعاۋعا ارناعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ جانە شەكارا قىزمەتىنىڭ ارداگەرى – ارداق بەكىشەۆ.ارداق تۇردىعاليۇلى​ شەكارا وفيتسەرلەرىنىڭ كوبىسىنە جاقسى تانىس دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى كەيىپكەرىمىز قر ۇقك شەكارا اكادەمياسىندا كوپ جىلدان بەرى دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت بويىنشا نۇسقاۋشىلىق جاساپ،​ كۋرسانتتاردىڭ شىمىر بولىپ شىنىعۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان. سول ارقىلى اتالعان ۆەدومستۆادا دا ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولعان.

باق كورىنگەننىڭ باسىنا قونا بەرمەسى انىق. ادامنىڭ ابىرويلى دا باقىتتى بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟ ال، كەيىپكەرىمىزدىڭ باعى قاشان جاندى؟ ساتتىلىگىنىڭ سىرى قانداي؟ ول ءۇشىن ونىڭ ومىرلىك جولىنا تام-تۇمداپ ەنىپ، ەتەنە تانىسقانىمىز ءجون. اعىسى​ قاتتى وزەن قاينار بۇلاقتان باستالاتىنى سياقتى، كەز كەلگەن ادامنىڭ ءومىرى بالالىق كەزەڭنەن باستاۋ الادى. كەيىپكەرىمىز 1967 جىلى 13 قاراشادا الماتى وبلىسى الاكول اۋدانى كوكتۇما اۋىلىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. وسكەن ورتا، تۋعان جەر بارلىعى كەيىپكەرىمىزدىڭ كوڭىلىندە بۇل-بۇلشا سايراپ جاتىر. الاكولدىڭ ءمولدىر سۋى جانە ىستىق كۇنى مەن قۇمى ءوزى سەكىلدى قاراسيراق بالالاردى مەنمۇندالاپ شاقىرىپ تۇراتىن. ۇيدەن شىعا سالىسىمەن ءبىر توپ بالا سول كولدىڭ قۇشاعىنا ەنەتىن. كەش باتاردا شارشاپ شالدىعىپ ۇيلەرىنە ورالاتىن. بارلىعى جاقىن، بارلىعى تىلەكتەس، اتا-اپاسىنىڭ ىستىق نانى مەن الاقانى بارلىعى بالا ارداقتىڭ ەسىندە. اكەسى تۇردىعالي وتباسىن قۇرعاندا الماتىداعى زووتەحنيكالىق – مالدارىمالدارىگەلىك ​ ​ ​ ​ ​​ ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتى ەدى. وتباسىن قۇرعاننان ​ كەيىن ​ دۇنيەگە تۇڭعىشتارى كەلەدى. وزدەرى وقۋ ورنىن اياقتاۋ ءۇشىن پەرزەنتتەرىن اتاسى مەن اپاسىنىڭ قولىنا تاپسىرادى. العاشقى جىلدارى كەيىپكەرىمىز اتاسىنىڭ تاربيەسىن الىپ وسەدى. كەيىن اتا-اناسى جوعارى وقۋ ورنىڭ اياقتاعان سوڭ، تۋعان اۋىلدارىنا جاس مامان رەتىندە ورالادى. اتاسى بەكىش كوپتى كورگەن سالماقتى كىسى بولاتىن. ءوزى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، اتاقتى لەنينگراد شايقاسىنا قاتىسقان ەرجۇرەك جان. ەكى رەت جارالى بولىپ، بەرلينگە دەيىن جەتكەن. ​ وسىنداي زۇلماتتى كورىپ كەلگەن اتاسى بەيبىت كۇنگە ءوز ەڭبەگىن ءسىڭىردى. اتاسىنىڭ ناقىلىن ءسىڭىرىپ وسكەن كەيىپكەرىمىز، تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى. ​ اكەسى تۇردىعالي دا جاس مامان رەتىندە اۋىل سوۆحوزىنىڭ قويماسىندا العاشقى قىزمەتىن باستاپ، زووتەحنيك بولىپ كوپ جىلدار بويى ەڭبەك ەتەدى. تابيعاتى اسەم، سۋى شيپا الاكولدىڭ بويىندا وسكەن ەر ارينە ءوز ءومىرىن سپورتپەن بايلانىستىرادى. ويتكەنى، ەل شەتىندە، كورشى ەلدىڭ وتىندە تۇرعان جۇرتتىڭ ءوزى باتىر بولىپ تۋماي نەمەنە؟ جەرگىلىكتى جۇرت كوپ عاسىرلار بويى وسى ءوڭىردى قورعاپ، ەل مەن جەردى امان الىپ قالعان. «تارتپاي تۋماس نەگىزگە» دەمەكشى، كەيىپكەرلەرىمىز بابالار داستۇرىنە ساي ​ باتىل دا ەرجۇرەك بولىپ وسەدى. شىنىعىپ شىمىر بولۋى ءۇشىن سپورتپەن دەندەپ اينالىسادى. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ، بوكستان كەڭەس وداعى بويىنشا بىرىنشىلىكتەرگە قاتىسادى. جۇلدەلى ورىنداردى دا ۇتادى. ونىمەن قوسا​ بابالارىنان جالعاسقان كۇرەستى دە قولعا الادى. ودان بولەك، ۆولەيبول، جەڭىل اتلەتيكا، الاكولدىڭ جاعاسىندا تۇرىپ ءجۇزۋدى دە قولعا الادى.ەر جەتكەن سوڭ لەنينوباد قالاسىندا وتان الدىنداعى بورىشىن وتەيدى. سول جەردە بولاشاق قر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گەنەرال-لەيتەنانت ءانۋار سادىقۇلوۆپەن ءبىر روتادا اسكەري قىزمەتتىڭ ىستىق-سۋىعىن كورەدى. بولاشاقتا قىزمەت بارىسى بويىنشا كەزدەسىپ، جىلى شىرايلى اڭگىمەلەسكەن ببولاتىن. اسكەردەن كەيىن الماتىداعى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەردە ءجۇزۋ كافەدراسىنا دەنە شىنىقتىرۋ بويىنشا باپكەر ماماندىعىن تاڭدايدى. ول تۋرالى ارداق تۇردىعاليۇلى بىلاي تۇسىندىرەدى.

-​ الماتىداعى قازاق سپورت جانە تۋريزم ​ اكادەمياسىنا وقۋعا تۇسۋگە اتتاندىم. ارينە، ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىم اينالىسىپ جۇرگەن بوكس نەمەسە كۇرەس ماماندىعىنا ءتۇسۋدى جوسپارلادىم. بىراق، كەيىن ءوز ويىمدى وزگەرتتىم. سەبەبى، بوكس پەن كۇرەس ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى. بوكسەر نەمەسە بالۋان بولعىسى كەلمەيتىن ەر بار ما؟ بۇل ماماندىقتارعا كونكۋرس جوعارى بولدى. سوندىقتان، ءجۇزۋ كافەدراسىنا ​ قۇجاتتارىمدى تاپسىردىم. ال، بوكستى قوسالقى سپورت ءتۇرى رەتىندە الىپ جۇرەمىن دەپ شەشتىم. ويىم ءدال شىعىپ، قۇجات تاپسىرعان ماماندىققا ءتۇستىم،-دەيدى ول.

ءيا، ءجۇزۋ ​ ۇلتىمىزدىڭ ساناسىنا ءالى سىڭىسە قويماعان سپورت ءتۇرى ەدى. ونى تاڭداعانداردىڭ اراسىندا قارا كوزدەرىمىز دە از ەدى. كەيىپكەرىمىز توقسانشى جىلداردىڭ باسىندا-اق، وسى سپورت تۇرىنە اياق باسقان العاشقى قارا كوزدەرىمىزدىڭ ءبىرى بولدى. بۇل سپورت ءتۇرى ونىڭ ويىن وزگەرتتى. ويتكەنى، ءجۇزۋ سپورتى تەك قارا كۇشتى عانا ەمەس، ويلاۋ مەن شىدامدىلىقتى دا دامىتادى. ستۋدەنت ارداق وقۋىن جاقسى وقىعانى سونشالىق ونى وقۋ اياقتاعاننان كەيىن، اتالعان كافەدراعا جۇمىسقا الىپ قالادى. سول جەردە ءجۇرىپ ەلەۋلى ەڭبەك ەتەدى. ونى ءار ءتۇرلى كونفەرەنتسيالار مەن جيىندارعا شاقىرا باستايدى. سونداي ءبىر ورتاق جيىنداردا شەكاراشى سپورتشىلارمەن جولىعادى. ناقتىراق​ ايتقاندا، شەكاراشى وفيتسەرلەردىڭ شەبەرحاناسى سانالاتىن قر ۇقك اسكەري ينستيتۋتىنىڭ وفيتسەرلەرىمەن تانىسادى. ولار سپورتتىق جاقتىقتىرۋشى قاجەت ەكەنىن ايتىپ، كەيىپكەرىمىزدى اسكەري قىزمەتكە كەلۋگە ۇسىنىس جاسايدى.

-مەن جوعارى وقۋ ورىندا كافەدرادا جۇمىس جاسادىم. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا جالاقىمىز از. ونىڭ ۇستىنە، وتباسىلى بولدىم. ال، اسكەري اتانۋ بايىرعى ارماندارىمنىڭ ءبىرى بولاتىن. ويتكەنى، اتام ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ەدى. مەن دە اتام سەكىلدى اسكەري فورمانى كيۋدى ارمانداعان بولاتىنمىن. ونىمەن قوسا اسكەري قىزمەتتىڭ جالاقىسى دا جوعارى، الەۋمەتتىك قورعاۋ ​ دا بيىك دەڭگەيدە ەكەنى انىق. ءبىراز ويلانىپ بارىپ، اسكەري جوعارى وقۋ ورنىنا قىزمەتكە بارۋ ۇسىنىسىن قابىلدادىم.

العاشقى اسكەري قىزمەتىن «پراپورششيك» شەنىمەن باستايدى. كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءالسىز بولاتىن. اسكەري فورمالاردىڭ استى بولسا، ءۇستى بولەك بولاتىن. حروم ەتىكتى بازاردان ساتىپ الاتىن. سوعان قاراماستان، اسكەري ازامات اتانعانعا قۋانىپ، ۇلكەن ىجداھاتپەن اسكەري قىزمەتتى اتقارادى. سول جىلى وتباسىن قۇرادى.​ «اياقتا اياقكيىمىڭ تار بولسا، نە پايدا دۇنيەنىڭ كەڭدىگىنەن» دەمەكشى، الاۋتاۋدىڭ اياسىنداعى جاسىل جەلەكتى الماتى بىردەن ەشكىمدى قۇشاق جايا قارسى المايتىنى انىق. ۇلكەن قالادا ءۇي بولماي جاس جۇبايلار العاشىندا وتباسىلىق جاتاقحانانى تۇراق ەتەدى. زەينەتكە شىققاندا دا مەملەكەتتەن ءۇي بەرىلمەدى. ول دا ءوز بەتىنشە بولەك اڭگىمە. سونىمەن قوش. تىلدىق ​ قاتاماسىز ەتۋ ءالسىز، باسپانا ماسەلەسى شەشىلمەسە دە باپكەر قاراعايعا قارسى بىتكەن قايسار مىنەزىمەن تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىمەن كۇرەسەدى. ناعىز سپورتشىلارعا ۇقساپ قايسارلىق تانىتادى. بارلىق جەتىستىكتىڭ كىلتى قاجىرلى ەڭبەكتە ەكەنىن ءجىتى ءتۇسىنىپ، بىلەك سىبانا قىزمەتىنە كىرىسەدى. كەيىندە ءوزىڭ جاقسى قىرىنان كورسەتىپ، العاشقى «لەيتەنانت» اسكەري شەنىنە قول جەتكىزەدى. «اتام: «باستاعان ءىسىڭدى اياعىنا دەيىن جەتكىز» ،- دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. سول اتامنىڭ اقىلىنا ساي لەيتەنانت شەنىن العان سوڭ، پولكوۆنيك شەنىنە دەيىن جەتۋدى الدىما ماقسات ەتىپ قويدىم»، – دەپ ەسىنە الدى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ارداگەرى.

ارداق تۇردىعاليۇلى ءوز ءىسىن بار ىنتاسىمەن جاقسى كوردى. كۋرسانتتارعا اق جارقىن بولعانىمەن، قىزمەتىنە قاتال بولدى. سپورتتىق نورماتيۆتەرگە كەلگەندە تالاپشىل ەكەنىن كورسەتتى. بۇل ونىڭ مانساپقۇمارلىعىنان ەمەس، كەرىسىنشە كۋرسانتتارعا دەگەن اعالىق جاناشىرلىعىنان تۋىنداعان قاسيەت. ويتكەنى، وقۋ ورنىندا شىنىققان كۋرسانت، شەكارا شەبىندە تەگەۋرىندى وفيتسەر بولاتىنىنا كامىل سەندى. سوندىقتان،​ «جاتتىعۋدا تەر توكسەڭ، سوعىستا قينالمايسىڭ» پرينتسىپىنە ساي اۋزىنان ءسوزى، قوينىنان ءبوزى تۇسەتىن ەنجارلار مەن جالقاۋلاردى ايامايتىن. ەر ازامات شىنىققان شىمىر بولۋى كەرەك دەيتىن ويدى ۇستاندى.​ بولاشاق شەكاراشى وفيتسەرلەردى دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورنىندا بۇقارالىق سپورتتىڭ دامۋىنا ​ ۇلكەن ۇلەس قوستى. جۇمىسىنا ادال بولدى. سول ارقىلى وزىنە ابىروي جينادى. بالكىم، سوندىقتان بولار قر ۇقك -دە جاڭا قۇرىلىم «ۇشقىن-يسكرا» سپورت كومانداسى قۇرىلعاندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ارداق بەكىشەۆ قىزمەتكە شاقىرىلدى.

​ ۇقك باسشىلىعى ونىڭ​ ومىرلىك جانە باپكەرلىك تاجىريبەسىن جوعارى باعالاپ، باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندادى. اتالعان سپورتتىق كوماندا قۇرامىندا ەلىمىزگە ايگىلى ماكسيم راكوۆ، يليا يلين، ولگا شيشيگينا، سەرىك ساپيەۆ ىسپەتتى اتاقتى سپورتشىلار بولدى. ارەكەڭ ولارمەن ەتەنە ارالاسىپ، قىزمەتكە بايلانىستى تىعىز-قارىم قاتىناس ورناتتى. سونداي-اق، ءوزى باستاما كوتەرىپ «ۇشقىن-يسكرا» كلۋبىنىڭ ىشىندە بالالارعا ارناپ شاحمات، ۆولەيبول، ستول تەنيسىنەن​ سەكتسيالار اشتى.

– سپورتتىق تاربيەنى، پاتريوتتىق تاربيەدەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. سپورت – پاتريوتتىق تاربيەنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى. ويلاڭىزشى، سپورتشىمىز وليپيادا نەمەسە الەم بىرىنشىلىگىندە جەڭىسكە جەتسە قالاي قاۋنامىز! كوك تۋىمىزدى جوعارى كوتەرسە، توبەمىز كوككە جەتەردەي اسەردە بولامىز…. سودان كەيىن جاس وسپىرىمدەر ءوزىنىڭ سۇيىكتى سپورتشىسىنا ۇقساعىسى كەلىپ، سپورتتىق ۇيىرمەلەرگە جازىلادى. ەلدىڭ اتىن ول دا شىعارۋعا تىرىسادى. مۇنىڭ بارلىعى پاتريوتتىق سەزىمدى اسقاقتاتپايدى ما!؟ ارينە، اسقاقتاتادى! ۇلتتىق رۋحىمىزدى كوتەرەدى. سپورتقا جاقىن ادام، ىشتەي مىعىم، ەلجاندى بولىپ كەلەدى. ءوزىم دە سپورتتى ومىرلىك سەرىگىم ەتتىم، – دەپ اعىنان جارىلدى ارداگەر اعامىز.

ارداگەر دەگەنىمىزبەن ارداق تۇردىعاليۇلى كەز كەلگەن جاسپەن سپورتتىق ارەنادا جارىسۋعا دايىن. ءوزى دە ءالى كۇنگە دەيىن سپورتپەن كۇندەلىكتى اينالىسادى. ومىرلىك ۇستانىمى ايقىن، قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى. بۇگىندە «ارىستان» مامانداندىرىلعان ليتسەيىندە ۇستازدىق ەتەدى. «جاسىم كەلىپ قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتىم. التى اي ۇيدە وتىردىم. الايدا، قولىنان ءىس كەلسە، ۇيدە وتىرا المايدى ەكەنسىڭ. سوندىقتان، جۇمىس ىزدەي باستادىم. ءبىر – ەكى جۇمىس ىستەپ كوردىم. كوڭىلىمنەن شىقپادى. ۋاقىت وتە، ​ «ارىستان» مامانداندىرىلعان ليتسەيىنە قىزمەتكەرلەر كەرەك ەكەنىن ەستىدىم. بارىپ ءوزىمنىڭ قۇجاتتارىمدى ۇسىندىم، جەكە سويلەستىم. سوسىن مەنىڭ قىزمەت جولىمەن تانىسقان وقۋ ورنىنىڭ باسشىلىعى ۇستازدىق قىزمەتكە جۇمىسقا الدى. ماعان سەنىم بىلدىرگەن ليتسەي باسشىسى گەنەرال-مايور ءسابيت تاۋلانوۆقا العىسىم زور. بۇگىن ليتسەي وقۋشىلارىن سپورتتىق تۇرعىدان دايىنداپ كەلەمىن. ونىمەن قوسا، قر ۇقك شەكارا اكادەمياسىنا تۇسۋگە ىنتا تانىتقان كۋرسانتتاردى قىزمەت بارىسىمەن تانىستىرامىن. ەكى ورتادا ىنتىماقتاستىقتى ورناتاتىن كۋراتور بولدىم. ءبىزدىڭ بالالاردى بولاشاق شەكاراشى وفيتسەر بولۋىنا ىقپال ەتىپ، بىلگەنىممەن ءبولىسىپ وتىرامىن. ويتكەنى، ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ابىرويلى ماماندىق».

ءيا، كەيىپكەرىمىز لەيتەنانتتان باستاپ، پولكوۆنيككە دەيىن جەتتى. ۇزاق جىلعى قالتقىسىز قىزمەتتە ءبىرتالاي ۆەدوستۆالىق ماراپاتقا يە بولدى. ءوزىنىڭ ماماندىعىنا ادالدىق تانىتىپ، قۇرمەتپەن ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتى. زەينەتتە قول قۋسىرىپ وتىرماي، ۇستازدىق جاساپ، جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق جانە سپورتتىق تاربيەگە باۋلۋدا. قىزمەتتە ادال دوس، سەنىمدى قارۋلاس بولسا، ۇيىندە اياۋلى جار، ونەگەلى اكە. ومىرلىك جارى ايناگۇل ەكەۋى جاستايىنان قوسىلىپ، تىرشىلىكتىڭ ىستىق-سۋىعىن بىرگە ەڭسەردى. ەكەۋى ​ ساندۋعاش، سانجار اتتى ەكى ​ پەرزەنتتى تاربيەلەپ ءوسىردى. ءوزارا تۇسىنۋشىلىكتىڭ ارقاسىندا ​ ۇلاعاتتى جانۇيا قاتارىنان تابىلدى. شۋاقتى شاڭىراقتا وسكەڭ قىزى ساندۋعاش اكە جولىنا ساي اعا لەيتەنات شەنىدەگى ​ وفيتسەر اتاندى. بۇگىندە الماتى قالاسىنداعى ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قىزمەت اتقارادى. «اتادان ۇل تۋسا يگى، اتا جولىن قۋسا يگى» دەگەندەي، ۇلى سانجار ءوز كۇشىمەن قر ۇقك شەكارا اكادەمياسىنا وقۋعا ءتۇسىپ، بيىل وفيتسەر اتانعالى وتىر. وسىنىڭ بارلىعى جۇمىر باستى پەندەنىڭ توبەسىنە قونعان باق ەمەس پە؟!​ ارداق تۇردىعاليۇلىنىڭ وتانعا دەگەن ادالدىعى، سپورتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى، قىزمەتكە دەگەن رياسىز بەرىلۋىنىڭ جانە ءوزىنىڭ تۋماسىنان قالىپتاسقان ازاماتتىق ءھام ادامي قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا باقىتتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ كىلتىن تاپتى. ەلىم دەگەن ەرلەرىم امان بولعاي! ​ ​ ​

دارىن سەيىتوۆ،
اسكەري ءتىلشى

 

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

13 − 2 =