اقىنداردىڭ ارىستانى

0 159

قازاقتىڭ كورنەكتى اقىندارىنىڭ ءبىرى – قاليجان  بەكحوجينعا   جاقسى كورەتىن اعا دوسىم، جازۋشى رامازان توقتاروۆ تانىستىردى. اپپاق شاشى يىعىن جاپقان، تۇلعالى اقىن ەلۋدىڭ ءىشىن ەركىن  ارالاپ كەتسە دە، قۋاتى قايتپاعان جاس جىگىتتەي، سالەم بەرگەن   قولىڭدى قاجىرمەن قىسادى ەكەن…

وسىنىڭ الدىندا «جۇلدىز» جۋرنالىنا، رامزاي اعاما ولەڭ­دەرىمدى اكەلگەم. الماتىداعى «بەس تاپال» اتانعان، شىعارماشىلىعى دا قۋاتتى اتاقتى بەس جازۋشىنىڭ ءبىرى – رامازان اعام كوڭىلى ءار ۋاقتا دا اشىق، جارقىلداي كۇلىپ جۇرەتىن جان ەدى. قاسىندا بەلگىلى قالامگەر دوستارى اكىم تارازي مەن قابدەش ءجۇمادىلوۆ بار، كابينەتتە قاۋقىلداسىپ كوڭىلدى وتىر ەكەن.

– ءاي، رامازان، سەن بۇل باتى­رىڭدى، قورعالجىننان بولسا، اناۋ ارىستان اعاڭا اپار. جىر قاشاۋىندا سول قاليجان اعانىڭ قالام سىلتەسى، باتىل سۋرەتتەۋى، تەڭەۋ تىلىمەن ءومىر كورىنىستەرىن ءورۋى ۇقسايدى ما دەپ وتىرمىن، – دەدى. اكىم اعام ولەڭدەرىمدى وقىپ شىققان سوڭ ماعان جىميا قاراپ.
رامزاي اعام ۇسىنىستى بىردەن قابىل الدى:

– قورعالجىننان بولعاندا، بۇل سماعۇل – دۋدار-دۇيسەننىڭ جاقىن ىنىلەرىنىڭ ءبىرى. ەلدىڭ تاريحىن جيناپ جۇرگەن ازامات. ءوزى تسەلينوگراد وبلىستىق تەلەديدارىندا دوكەي باستىق.

قاراماعىندا كەنەپ شاتىرلى ماشينالارى كوپ. اعامدى قورعالجىن ەلىنە اپارىپ، «ماريام جاگورقىزى» پوەماسىنداعى ۋاقيعالار بولعان جەرلەرگە ءبىر قىدىرتىپ كەلسەك، نە ارتىقتىعى بار، – دەدى دوستارىنا قاراپ…

رامازان اعامىز باستاپ، ءبىر توپ جازۋشىلار قوستاپ، سول كۇنى جازۋشىلار وداعىنىڭ قاسىنداعى «ەدەلۆەيس» كافەسىندە اتاقتى اقىنمەن جۇزدەستىك.

– ماريام جاگورقىزىنان تاراعان ۇرپاقتار ىشىندە قورعال­جىنداعى كەڭبيدايىق پەن سابىندى، ۇيالىدا تۇراتىندارى بولسا، نەگە تەلەۆيزياعا ءتۇسىرىپ، ارنايى حابار بەرمەسكە؟! سەن، ءىنىم، قولىڭدا تۇرعاندا وسىنى قولعا السايشى، – دەدى قاليجان اقىن ارقامنان قاعىپ. مەنىڭ ولەڭدەرىمدى مۇقياتتاپ بۇكتەپ، كوستيۋمىنىڭ ىشكى قالتاسىنا سالدى. سول جەردە اقىن اعانىڭ جۋىردا عانا جارىق كورگەن «مامىرستان» اتتى كىتابىنا قولىن قويدىرىپ الدىم:

«قورعالجىننىڭ قۇس قاناتتى اقىن بالاسىنا تاۋداي تالاپ، بارماقتاي باق تىلەيمىن» دەپ جازىپتى ول. «ەدەلۆەيستەگى» اڭگىمە بىرازعا سوزىلدى سول جولى. اقىندار ءوزارا پىكىرلەر الىستى، ەل ءىشى جاڭالىقتارىن ءبىلىستى.

– قالەكەڭ دۇرىس ايتىپ وتىر. نۇرانىڭ، اششىكول مەن تۇششى­كولدىڭ ايدىندارىن، انگە ار­قاۋ بولعان وتەباي قىرقاسىن كو­رەر­مەنگە نەگە كورسەتپەسكە؟ اعامىزبەن ەرىپ، ەلگە ءبىز دە بارىپ، اۋناپ-قۋناپ قايتار ەدىك، – دەدى رامزاي اعام دا جادىراپ، ماڭدايى جارقىراي اشىلىپ…

…سونىمەن، نە كەرەك، ەلگە كەلى­سىمەن اقىن اعانىڭ ۇسىنىسىن ورىنداۋعا بەل شەشە كىرىستىم.

قورعالجىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول جىلدارعى ءبىرىنشى حاتشىسى ءادىلحان كەنجەبايۇلى شاباتوۆقا ارنايى بارىپ، ويىمدى جەتكىزدىم. ەل اعاسى قاليجان بەكحوجيندەي كورنەكتى اقىننىڭ ۇسىنىسىن بىردەن قولدادى.

– جاقسىلاپ تۇسىرە الساڭدار، قورعالجىن تاريحىنىڭ ءبىر بە­تىن تىرىلتەر ەدىڭدەر. دەرەكتى فيلم­گە اقىن قاليجان بەكحوجين پوەماسىنىڭ ءوزىن ارقاۋ ەتىپ الۋ كەرەك، – دەدى ەل باسشىسى، باستامامىزعا ىقىلاسى ەرەكشە اۋىپ.

سول جىلدارعى باسشىلار سەكىلدى شاباتوۆ اعامىز دا ءىستى كەيىنگە قال­دىرمايتىن. دەرەۋ اۋداندىق حالىق تەاترىنىڭ جەتەكشىلەرىن، اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىلارىن جيناپ، ناقتى تاپسىرمالار بەردى.

… القيسسا، ارقانىڭ گۇلگە بولەنگەن كوكتەمىندە شالقار، نۇرا بويىنىڭ جاسىل قويناۋىنا التى كيىز ءۇي تىگىلىپ، ءتورت جەردەن التىباقان قۇرىلاتىن بولدى. فيلم­گە ۇيالى اۋىلىنىڭ تۇر­عىندارى، ماريام مەن دۇيسەننىڭ كوزدەرىن كورگەن قاريالار، حالىق تەاترىنىڭ ارتيستەرى دە قاتىساتىن بولدى.

دەرەكتى ءفيلمنىڭ وزەگى ەتىپ، اقىن پوەماسىنىڭ ءوزىن الىپ، الدىن الا بەلگىلەنگەن ۋاقىتقا لايىقتاپ، جازىپ شىقتىم. قاليجان اعاممەن حابارلاسىپ، حاتپەن ۇيىنە، الماتىعا سالىپ جىبەردىم. ءمان-جايدى بايان ەتتىم. شامالى مەرزىم وتكەن سوڭ اقىننان قوماقتى حات الدىم:

«سماعۇل، اينالايىن! رولدەردى تەاتر ارتيستەرىنە بەرىپ، دۇرىس جاساعانسىڭ. پوەمانىڭ ىشكى رۋحىن، كوركەمدىك دەڭگەيىن ساقتاپ، وڭدى قىسقارتقانسىڭ. بىرەر جەرىنە عانا تىڭ ءبىر دۇنيەلەر قوستىم. دەرەكتى ءفيلمنىڭ تۇسىرىلۋىنە قاتىسا المايتىن بولدىم. شۇعىل شارۋالار شىعىپ قالدى. ەل باسشىسى ءادىلحان ىنىمە راحمەتىمدى جەتكىز! سىيلاعاندارىڭا بەك ريزامىن. ءوزىڭ الماتىعا كەلسەڭ، مىندەتتى تۇردە ماعان سوق. بۇل دەرەكتى فيلمدەرىڭ مەنىڭ پوەمالارىمدى ارقاۋ ەتكەن العاشقى تەلەتۋىندى عوي، ساعان بەك ريزامىن» دەپ جازىپتى اقىن اعا.

Cونىمەن، 1980 جىلدىڭ كو­گىل­دىر كوكتەمىندە نۇرا وزەنى بويىن­داعى ۇيالى-شالقار اۋىلىنىڭ قولتىعىندا تسەلينوگراد وبلىستىق تەلەۆيزياسىنىڭ رەجيسسەرى نۇر­لان ءداۋىتوۆتىڭ كوركەمدىك جە­تەكشىلىگىمەن دەرەكتى ءفيلمدى ءتۇسىرۋدى باستاپ كەتتىك. اۋىل ادامدارى كيىز ۇيلەر تىگىلگەن بوكتەرگە ءبىرى قالماي جينالىپ، جاستار دا حالىق تەاترىنىڭ ونەرپازدارىمەن التىباقان اياسىندا تەربەلىپ، ءماريام مەن دۇيسەن ماحابباتىنا كۋا بولعان جىلداردى ەسكە الدى. ايتارى جوق، دەرەكتى فيلم ادەمى انگە، كوركەم تابيعاتتان تارتىلعان سانگە، ارقالى اقىن پوەماسىنان ءنار العان مانگە يە بولىپ، تاماشا تەلەۆيزيالىق تۋىندى جاسالىپ شىقتى. دەرەكتى ءفيلمنىڭ باستا­ۋىندا اقىن قاليجان بەكحوجيننىڭ سۋرە­تىن بەرىپ، شىعارماشىلىق جولىن بايان ەتتىك.

ءسويتىپ، اقىننىڭ سوناۋ 1954 جىلى جارىق كورگەن «ماريام جاگورقىزى» پوەماسىنىڭ تۇڭ­عىش تەلەۆيزيالىق نۇسقاسىن جاسادىق. ءفيلمدى رەسپۋبليكالىق تەلەارنادان، وبلىستىق ەفيردەن دە كورسەتتىك. الماتىدان ءفيلمدى تاماشالاعان سوڭ قاليجان اعام مەن رامازان توقتاروۆ ارنايى تەلەفون سوعىپ، راحمەتتەرىن ايتتى.

– اينالايىن، سماعۇل ءىنىم، باقىتتى بول! وزىڭە دە، وسى ىسكە باستاماشى بولعان مىنا رامازان ىنىمە دە ريزامىن. ەندى، مەنى دە رامازان سەكىلدى الماتىداعى ارقا سۇيەر جاقىن اعام دەپ جادىڭا ءتۇي، – دەدى سىمنىڭ ارعى باسىنان الىستاعى الاتاۋ باۋرايىندا تۇرىپ جاتقان تاۋ تۇلعالى اقىن…

تەك، ءبىر وكىنىشتىسى، سول دەرەكتى ءفيلمدى كەيىن بىرەۋلەر «قويما توبەسىنەن سۋ اقتى» دەپ، ءىزىم-قايىم جوق ەتتى. كورنەكتى اقىننىڭ قولىنا دەرەكتى ءفيلمنىڭ ءبىر داناسىن، ۋاعدا ەتكەنىمىزدەي، كوشىرىپ بەرە المادىق. جاقىن ارالاسا باستاعانىمدا، ول كىسى 1990 جىلدىڭ كۇزىندە مىنا جارىق دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى. جانى مەيىرىمگە، ءجۇ­رەگى جىرعا تولى رامزاي اعام ايتا­تىنداي، «قاليجان اعامىز – اقىنداردىڭ ارىستانى» ەدى…

سماعۇل راحىمبەك،
جازۋشى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

seven − four =