AQŞ Ïranğa soqqı bere ala ma?

0 176

Qırküyektiñ 14-i küni tünde Sawd Arabïyasınıñ älemde öndiris kölemi jağınan ekinşi orın alatın munay ïnfraqurılımına äweden soqqı berildi. Sol kezde 10 uşqışsız uşw apparatınıñ Saudi Aramco memlekettik munay kompanïyasınıñ Hwraïs munay kenişi men Abaïk ken ornındağı bastapqı munay tazartw käsipornına şabwıl jasalğanı bayandaldı. Artınşa munı Yemendegi köterilisşi hwsïtterdiñ «Ansar Alla» uyımı öz moynına aldı. Biraq AQŞ buğan qaramastan, şabwıldı uyımdastırğan Ïran dep otır. Al Tegeran munı birden joqqa şığardı.

Ïrannıñ drondar şabwılına qatısı barın Sawdïya Arabïyasınıñ sırtqı ister mïnïstrligi özinşe däleldegen boldı. Onıñ Yemendegi koalïcïyasınıñ ökili, ofïcer Twrkï äl-Malïkï 18 qırküyekte uşqışsız uşaqtar sınıqtarı olardıñ Yemennen emes, Ïrannan uşıp şıqqanın ayğaqtaytının bayandadı. Bolğan oqïğanıñ saldarınan Sawdïya munay öndirwin eki esege azaytıp aldı, bul munay bağasınıñ kürt köterilip ketwine aparıp soqtırdı.
Däl sol küni AQŞ prezïdenti Donal'd Tramp öziniñ qarjı mïnïstrine Ïranğa qarsı sankcïyanı küşeyte tüswdi tapsırıp, onıñ orındalwı üşin 48 sağat waqıt mursat berdi. Jalpı, AQŞ pen Ïran arasındağı şïelenis Tegerannıñ bïılğı jazda yadrolıq kelisim şarttarın orındawdan bas tartıp, Parsı şığanağına birneşe munay tankerin aparıp qoyğanınan keyin burınğıdan da küşeyip ketken edi. Mına oqïğa bir jağı onsız da ilik izdep otırğan Vaşïngtonnıñ qoltığına dem bürkigen sïyaqtı.
Buqaralıq aqparat quraldarınıñ ökilderimen AQŞ prezïdenti osı äreketi üşin Ïrannıñ 15 nısanına soqqı berwge öziniñ dayın ekenin, biraq buğan äzir asıqpaytının mälimdedi. Munı ol jwrnalïsterdiñ suraqtarına jawap berw kezinde ayttı. «Eñ oñayı – sizder (jwrnalïster) osı jerde otırğanda meniñ «jigitter, qane, bastañdar» dewim, – dedi Donal'd Tramp. – Bul Ïran üşin öte jaman kün bolar edi… Eñ oñayı, meniñ endigi qolımnan keletini – «Qane, Ïrannıñ 15 ülken nısanın urıp tüsiriñder» dew. Men munı jasay alamın, bizde bäri dayın tur. Biraq men munı äzir jasağım kelip otırğan joq». «Men munı bir mïnwttıñ işinde, twra osı jerde jasay alar edim, al ol sizderge keñeytip turıp jazatın ülken oqïğa bolıp şığadı, – dedi ol sosın. – Biz soğısqa eşqaşan däl qazirgidey dayın bolğan emespiz».
Tramptıñ aytwınşa, Ïranğa soqqı berwge asıqpaw AQŞ-tıñ äskerï qwatınıñ älsizdigin emes, kerisinşe küştiligin körsetedi. Sondıqtan munıñ bir aptadan keyin, ne eki, üş aptadan keyin jasalwı äbden mümkin.
Eki künnen keyin prezïdent pärmeniniñ merzimi bitken boyda qarjı vedomstvosı qarsı qatqıl şaralardıñ birinşi böligi – Ïran «Mellï bankine», yağnï ulttıq bankine sankcïya salınğanın jarïyaladı. «Bul – Ïranğa burın-soñdı salınğan sankcïyalardıñ işindegi deñgeyi jağınan eñ joğarısı» dep mälimdedi Tramp 20 qırküyekte jwrnalïstermen ötken baspasöz mäslïhatında.
Ïrannıñ ulttıq banki – 1927 jılı negizin qalağan jäne memleket baqılawında turğan asa iri qarjı ïnstïtwtı. Onıñ aktïvteri 2016 jılı, yadrolıq kelisim jasalğasın bir jıldan keyin $80 mlrd somasına jetti. Bank külli ïslam älemi men Tayaw Şığıstağı iri qarjı ortalığı bolıp tabıladı. Al onıñ sankcïya tizimine kirwi dollarmen operacïya jürgizwdegi mümkindigine şektew salıp, Ewropa elderimen operacïya jasasıp turwdı qïındatadı.
Bir ayta ketetin jayt, 2008 jılı da Ïran ulttıq bankine sankcïya jasalğan. Negizi, ol kezdegi şaranıñ dümpwi qazirgiden äldeqayda küşti edi. Bulay bolatını, ol BUU-nıñ Qawipsizdik keñesi deñgeyinde qabıldandı. Buğan Ïrannıñ yadrolıq bağdarlamağa demewşilik jasağanı üşin qara tizimge kirwi sebep boldı. Atap aytqanda, 2007-2008 jıldarı Soltüstik Koreyanıñ Phen'yan raketa bağdarlamasına tikeley qoldaw körsetetin bankteri men kompanïyaların qarjılandırdı degen ayıp tağıldı. Biraq BUU 2015 jılı Jalpığa ortaq is-äreket kelisimi şeñberinde bul şektewlerdiñ bärin alıp tastadı. Al budan bir jıl burın AQŞ Ïran ïslam respwblïkasına qarsı alğaşqı sankcïyalar paketin engizgen kezde banktiñ basqarwşı dïrektorı Mohammed Reza Hosseynzade atalmış şaranıñ mekeme is-äreketine eşqanday äseri joq ekenin, Melli Bank bölimşeleriniñ burınğısınşa jumıs jasay beretinin mälimdegen edi.
Qazir Resey Tayaw Şığıs ïnstïtwtınıñ professorı, sarapşı Sergey Balmasov AQŞ-tıñ bul örekpwi onıñ tek bedelin tüsire tüsetinin aytıp otır. «Tramp öte qïın jağdayda qalıp otır, – deydi ol. – Bir jağınan, Sawdïyanıñ munay kenişterine jasalğan şabwılğa jawap qaytarwı kerek, biraq oğan Kongress ruqsat bermeydi. Ekinşi jağınan, olay etpese, Sawdïya qawipsizdigin moynına alğan onıñ bedelinen tük qalmaydı. Buğan qosa, Amerïkanıñ äwe-qorğanıs küşteri jüyesi Ïran dorandarınıñ şabwılına tosqawıl qoya almay qaldı. Osınıñ özi Ştattardıñ ïmïdjdik deñgeyine qattı soqqı bolıp tïdi».
Sarapşı «dron oqïğasınıñ» AQŞ üşin öte bir qolaysız kezde orın alğanın tilge tïek etedi: Tramp sonıñ aldında ğana öziniñ ulttıq qawipsizdik jönindegi keñesşisi, eldegi «Ïrannıñ bastı duşpanı» Djon Boltondı otstavkağa jiberip, Ïran prezïdenti Hasan Rowhanïmen kelissöz jürgizilwi ıqtïmaldılığın arttırğan, al Ewropa elderi yadrolıq kelisimdi saqtawı üşin Tegeranğa $15 mlrd köleminde qarjı awdarıp qoyğan. Söytip, bäriniñ tigisin jatqızıp kelip qalğanda, munay kenişteri qurılımdarına kütpegen jerden mınaday şabwıl jasalıp otır.
Tramp osılay eki ottıñ ortasında qaldı. Endi onda şınında bir ğana jol qalğan sïyaqtı. Sondıqtan Vaşïngton qazirgi künderi Ïranğa qarsı äskerï operacïya uyımdastırw jayın jan-jaqtı talqılap jatır. Şığıstanwşı Roland Bïdjamovtıñ aytwınşa, Qurama Ştattar eñ aldımen Ïrannıñ yadrolıq önerkäsibi – Fordodağı wran bayıtw zawıtın, «Bwşer» AES-in nısanağa alatın boladı. Degenmen, sarapşılardıñ köpşiligi AQŞ tizimderi qatarı qalay köbeytip jatqanına qaramastan, Pentagonnıñ Ïranğa soqqı berwge batıldığı jetpeytinin aytıp jatır. Osı aralıqta Donal'd Tramptıñ Tayaw Şığısqa qosımşa äsker jiberetini de estilip qaldı. Ol munı Sawd Arabïyasınıñ suranısına säykes jasap jatqanğa uqsaydı.

Raswl AYTQOJA

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı