Ақпан келер ақырып

0 582

Күнді «қарға адым ұзартқан» қаңтар жайлы басталды, арагідік ар­қасы қозғаны болмаса. Кеше де қытымырлана келіп, бүйірден қыса қалды. «Ақпан ақырып келеді» дейтін еді апам. Келіп қалған екен ғой. «Ақпан – алдамшы» деп те айтатын ауыл көнекөздері. Бір бетіңнен қыздырса, екінші бетіңді мұздатады. Бір қолымен маң­дайдан сипап, екінші қолымен шерте салады. «Жақсылығына бар­са – құт, жамандығына барса – жұт» айы екен. 

Ақпан – тұрақсыз: кейде аяздың беті қай­тып, сынады, кейде аспан түнеріп, жа­па­лақ­тай қар жауады. Бұрқасынды да, ашық та күндері көп… Ақпанда қыс пен көктем бел­­де­се­ді.­ Қаңтарда бұрқасын, боран тәу­лік­ бойы соқса, ақпанда түнде, таң ал­дын­да соғады… Ақпан борандайды, келер наурыз – жы­л­ауық. Ақпан аяғында аяз айылын жиып, қыс қаһарынан айырылады.

Бұл – өлара шақтағы ойға орала қал­ған­ орамдар. Енді қос айға кеңірек тоқ­та­лып,­ халық берген «мінездемеге» көз жү­гір­те­лік.­ Ақпанның бел ортасында қыс пен көк­тем ұшырасады екен. Бұл күні ауа райы қан­дай­ болса, көктем райы сол тақылеттес бол­мақ.­ Қар жауса, көктем – жаңбырлы.

…«Амал ақпаннан басталады», «Ақпан ақы­рып келеді, жан-жағын шақырып ке­ле­ді», «Ақпанның ақ түтегі» деген тір­кес­тер­ді­ ел ішінен жиі құлақ шалады. Са­­р­­ы­ар­­қа­ның­ шығыс жағы қаңтардың ая­­ғ­ы­н­­да­ғы­ ақ­пан­ға­ ұлас­қан­ бо­р­ан­ды ­«Қаң­тар­ ақпанға тапсырып жатыр» дейді екен. «Сен айыра алмаған атан өгіздің маң­дайын мен қарс айырайын. Маған бер!» деп, ақпан қаңтардан алып жатыр» деп­ те әңгіме қылады. Ал, Сарыарқаның батысы бұл уақытты «Қаңтар: «боз тоқ­ты­да­ құйрық қалды, бойжеткенде бұғақ қал­ды. Ақыр ақпан, ақыр» деп, ақпанға тап­сы­ра­ды­ екен» деп әсерлей айтады. Са­ры­ар­қада осы айдың орта шенінде өтетін «Ақ­панның ақ шелегі» деген бар. Бұл уа­қыт­та бура шөгіп, інген қайиды екен.

Ақпанның қосымша атауларының бірі – Екі ағайынды. Жетісу өңіріндегі халық әлі күнге ақпанды осылай атайды. Басқа өңірлерде «Күн қаңтарда қарға адым ұзай­ды,­ ақпанда ат адым ұзайды» десе, Жетісу халқы «Күн қаңтарда қарға адым ұзайды, екі ағайындыда елік адым ұзайды» дейді. Ақ­пан­ның бір аязында ағайынды екі жігіт тоңып өліпті-міс, содан осылай аталыпты. Мұнда «Қытайдың жуы» деген мезгіл де бар. Қытайдың жуы желтоқсанның 22-сінен басталады да, тоғыз күннен тоғыз рет қайталанады. Яғни, ақпан айының ая­ғы­на дейінгі уақыт. Бұл – қыстың аяздатып, суытатын мезгілі. Алғашқы бес жуы қатты болатын көрінеді. Өйткені, халық арасында «Бесінші жуда бел шешеді» деген мәтел бар. Соған қарағанда, бесінші жудан кейін ғана аяз бәсеңситін болуы керек. «То­ғызыншы жудан кейін тобықтай жер қалмайды». Үшінші жуды «сән жусан» дейді. Бұл уақытта «желіп бара жатқан ит қатып қалады», жолаушы далада үсіп қал­ма­сын деп үйдің есігін ілмей жатады жұрт.

Атырау, Маңғыстау өңірлерінде қаңтар-ақпан айларында орын алатын аязды мезгілді «Итбалықтың кіндік қатырмасы» деп атайды. Ықылым заманнан Каспий те­ңі­зін мекен ететін итбалық қаңтар-ақпан ай­ла­рында күшіктейді екен. Міне, дәл осы кез – «итбалықтың кіндік қатырмасы». Олай дейтін себебі, ақкүшіктердің кіндігі мұз­ға­ жабысып үзіледі.

Батыс өңірде бұл суық мезгілді «Қазыбек наурыз» деп те атап жатады. «Қазыбек нау­рыз» – ақпан айының дәл ортасы. Бұл жө­н­ін­де­ мынадай аңыз бар: «Қазыбек бай болған адам. Қыстың күні бір көлдің ор­­­та­­сын­да­ отырады екен. Бірде «Ал, мы­­на­­ көлді су алып кетеді, көшіңдер» деп,­­ көршілеріне хабар береді. Содан соң ба­ла­­ла­­ры­на­ «Жазғы отыратын жерге қар­дан­ аққала соғып, соған көшейік» дей­ді.­ Қар тізеден тұрған уақыт екен. «Құт­тың­ қары ериді» дейді. Өзі киізден ық­тыр­ма жасап, қара жерге көшіп барады.­ Айт­қа­нын­дай,­ ақ­пан­ның ортасында қар еріп, мұз жүріп кетіпті. Сөзіне құлақ салмай, қалып қой­ған­дар­ су­ға кетіпті. Содан бастап осы уақыт «Қа­зы­бек наурыз» деп аталған».

Қыстаудан ойы да, тірлігі де қашық біз­ үшін ақпан жай ғана ай аты. Кешегі көш­пе­лі­ бабамыз ақпанмен арпалысып өтетін, қой­шы­ көңілі күдік пен алаңға толы уақыт ке­­зеңі еді. Сол себепті халық «Ақпан ақы­рып­ келеді, жан-жағын шақырып келеді», «Ақпанның ақ түтегі» деп, қыстың бұл мез­гілін сақтықпен өткізіпті…

Асхат РАЙҚҰЛ

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

three × three =