اقمولاداعى اشارشىلىق

اقتاڭداقتار اقيقاتى

0 61

تاريحشى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنەن بەلگىلى، توتاليتارلىق بيلىك جىلدارى قازاقستاندا 340 مىڭنان اسا ادام جازىقسىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى، «ۇلكەن تەررور» كەزىندە 120 مىڭنان استام ادام رەپرەسسيالانىپ، 25 مىڭداي بوزداق وققا بايلاندى. ال پرولەتاريات ديكتاتۋراسىن جەلەۋ ەتكەن «بولشەۆيكتەردىڭ اشتىق ساياساتى» (م.شوقاي) ناۋقاندارىندا 1917-18 جج. 1 ميلليوننان، 1921-23 جج. تاعى 1 ميلليوننان استام كوشپەندى، ال 1930 جىلدارداعى تاركىلەۋ، رەجيمگە قارسىلىق كورسەتكەن كوتەرىلىسشىلەردى اسكەري كۇشپەن باسۋ، ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتپەي وتىرىقشىلاندىرۋ، زورلىقپەن ۇجىمداستىرۋ كەزەڭدەرىندە 2 ميلليوننان استام ادام اشارشىلىق قۇربانى بولدى.
قىرىق جىل قىرعىننان بەتەر قازاق حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسىن جۋساتىپ سالعان الاپات اشتىق تراگەدياسى تۋرالى تەك 1990 جىلدارى اشىق ايتىلىپ، جازىلىپ، زەرتتەلە باستادى. كوپ ۋاقىت «جابۋلى قازان»، «وتە قۇپيا»، «ايتۋعا تىيىم سالىنعان» قۇجاتتار قۇپياسىزداندىرىلدى، ءتول تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرى اشىلدى. دار تۇزاعىنا ءوز موينىن ءوزى ۇسىنعانداي مۇنداي حال كەشۋى قازاق حالقىنىڭ مومىندىعى، بەيقامدىعى عانا ما، الدە باسقا ءبىر سەبەپتەرى بار ما؟ الاشتىڭ ارىس ازاماتتارى نەعىپ حالقىنا اراشا تۇسە المادى؟ ەل بيلەگەن ەل سەركەلەرى قايدا قارادى؟
شەتەلدە جۇرگەن م.شوقاي كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيە ۇيىمداستىرعان اشتىقتىڭ قاسىرەتىن ەۋروپالىق مەرزىمدى باسىلىمداردا، سويلەگەن سوزدەرىندە جاريا ەتتى، اشارشىلىقتىڭ الدىن الۋعا شاقىردى.
م.شوقاي تۇركىستاندى وتارلاعان بولشەۆيكتەرگە سۇراقتى توتەسىنەن قويادى: «بولشەۆيك مىرزالار، ايتىڭىزدارشى، سىرداريا وبلىسىنداعى قازاقتاردىڭ اشتىققا ۇشىراۋىنا كىم كىنالى؟ تۇركىستاندا اشتىقتى ۇيىمداستىرعان كىنالىلەر ءبىر رەت تە بولسا سوتتالۋشىنىڭ ورىندىعىنا نەگە وتىرعىزىلعان جوق؟». بۇل – شەكارانىڭ ارعى جاعىندا شىرىلداعان حالىقتىڭ جاناشىر ۇلىنىڭ جان ايقايى.
م.شوقاي «ماسكەۋ بيلىگىنەن قۇتىلىپ، ءوزى قوجا بولعاندا عانا تۇركىستاندىقتاردىڭ توقشىلىققا قولدارى جەتەدى» دەپ قورىتىندى جاسايدى.
م.شوقاي باسىنان باستاپ بولشەۆيكتەر تۇركىستانعا ەشبىر جاقسىلىق جاسامايدى، بۇل تەرروردىڭ باسى دەدى. راسىندا دا، بۇل جىلدار ۇزاققا سوزىلعان حالىق قاسىرەتىنىڭ باستاماسى بولدى.
تومەندە م.شوقايدىڭ پاريجدەگى مۇراعاتىندا ساقتالعان، 1924 جىلى 5 شىلدەدە «دني» گازەتىندە جاريالانعان اقمولاداعى اشارشىلىق تۋرالى ماقالاسىن بەرىپ وتىرمىز. قايراتكەر ءوز جاريالانىمدارىندا نەگىزگى دەرەككوزىن كەڭەستىك مەرزىمدى باسىلىمداردان الاتىنىن جاسىرمايدى.
اقمولادان ۇرەيلى حابارلار كەلۋدە: بۇكىل ۋەزدى اشارشىلىق جايلاعان دەپ جازادى تۇركىستاننان. اشارشىلىققا ۇشىراعانداردىڭ سانى، ونىڭ كوپشىلىگى قازاقتار، 30-40 مىڭعا جەتىپ جىعىلادى. تاماق ىزدەگەن مىڭداعان ادامدار تۋعان جەرلەرىن تاستاپ، جان-جاققا بوسىپ كەتتى. بالاسىز اتا-انالار، اتا-اناسىز بالالار. بۇدان ءارى: «وزدەرىنىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىمەن اشارشىلىق وكتەمدىگىنە جول بەرگەن مەملەكەتتىك بيلىكتەن نە كۇتۋگە بولادى؟».
شىندىعىندا، قازاق جەرىندەگى جانە سونىڭ ىشىندە اقمولا وبلىسىنداعى جاعدايدى بىلەتىندەر ءۇشىن 1921 جىلدان بەرى بۇل اشارشىلىق كەزدەيسوق ەمەس. 1921 جىلى وبلىس ىشكى رەسەيدەن اعىلعان اش بوسقىندارمەن تولدى. وعان قوسا ەگىن شىقپاي قالدى. اشتىقتىڭ شەگىندە تۇرعان قازاق حالقىنا كەڭەس وكىمەتىنىڭ قالاي قاراعانىن ازىق-تۇلىك حالىق كوميسسارياتىنىڭ (قازاقتاردان) سالىق رەتىندە شوشقا تالاپ ەتكەنىنەن كورۋگە بولادى. بيلىكتىڭ جاندايشاپتارى شوشقانىڭ ورنىنا قوي، ەشكىلەردى الا باستادى. سالىقتى جيناپ الدى. ىلە-شالا 1922 جىلى اشارشىلىق باستالدى. «بوستاندىق تۋى» مەن «قازاق ءتىلى» گازەتتەرى سول كەزدە اشارشىلىققا ۇشىراعانداردىڭ سانى 445-450 مىڭ ەكەندىگىن انىقتادى. وسى گازەتتەر دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، مەملەكەتتىك كومەك جوعارىدا كەلتىرىلگەن ساننىڭ نەبارى 6 مىڭ ادامىنا عانا كورسەتىلگەن.
1922 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاقتىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى ورتالىق كەڭەس وكىمەتىنە «كومەك كوميتەتىن» قۇرۋعا رۇقسات سۇرايدى. ءوتىنىش قابىلدانبادى، سوندىقتان ولار اشىققاندارعا كومەكتى ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى كەڭەستىك كوميسسيالارمەن ىنتىماقتاستى. سولاردىڭ ارقاسىندا عانا كومەك كورسەتۋ ۇيىمدارى ورنىقتى. ال «قازاق» كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىزمەتى اشارشىلىق جايلاعان اۋداندارعا «قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن، سالت-ءداستۇرىن جانە ءتىلىن زەردەلەۋ ءۇشىن قىزىل كە­رۋەن» جىبەرۋمەن شەكتەلدى («ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى، 1922 جىل، №23).
1923 جىلى اقمولا وبلىسىندا تاعى دا قۋاڭشىلىق. ءالسىز جانە ونسىز دا وتكەن جىلدان ەگىنسىز، اشتىقتان ابدەن تيتىقتاعان شارۋاشىلىققا اۋىر سالىقتار ارالاستى.
1924 جىلى ەگىن ناۋقانىن قامتاماسىز ەتىپ، تۇقىممەن، ازىق-تۇلىكپەن جانە قۇرال-سايماندارمەن قولداۋ كورسەتۋدىڭ ورنىنا. بۇل جىلى دا (1924) ەگىن جارىم-جارتىلاي سەبىلدى جانە اشارشىلىق.
قازىرگى قازاق كەڭەس وكىمەتى كومەك ۇيىمداستىرۋعا قاجەتتى ۋاقىتتى بەرليندە كەڭەستىك سىرتقى ساۋداداعى تىمىسكىنىڭ اقىرىن تالقىلاۋمەن كەتىردى. سونان سوڭ «لەنيندىك سايلاۋ» كەلىپ جەتتى. سونان سوڭ سىرداريالىق جانە جەتىسۋلىق قازاقتاردى قازاق رەسپۋبليكاسىنا بىرىكتىرۋ تۋرالى جوبا جانە وسى الەمدىك ماڭىزدى ماسەلەگە قاتىستى كوميسسارلىق ورىنداردى ءبولۋ. ودان ءارى اعىلشىن جۇمىسشى ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىن تالقىلاۋمەن اينالىسۋ كەرەك بولدى: ورىس حالقىنىڭ جاعدايىن جەڭىلدەتۋگە قاراجات ىزدەستىرۋ جانە قازاق كەڭەس وكىمەتىنەن جەدەل جاۋاپ كۇتەتىن الەمدىك ساياساتتىڭ اعىمداعى باسقا دا ونداعان ماسەلەلەرى. اشتىق تۋرالى ويلانۋعا مۇرشاسى بولمادى.
اشتىققا ۇشىراعاندار دالادا جەمتىكپەن، مىسىقپەن، يتپەن كورەكتەنىپ كەزىپ ءجۇر. كەڭەس وكىمەتى اشىققاندارعا قاجەتتى مولشەردە كومەك كورسەتەتىن جاعدايدا بولماسا دا، رەسەيگە استىق جىبەرۋمەن اينالىسۋدا.
بۇل – مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندەگى اقپارات كوزىنە سۇيەنگەن اقمولا وڭىرىندەگى 1921-24 جىلدارداعى اشتىق كورىنىسى.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە قالانىڭ حح عاسىر باسىنداعى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك تىنىس-تىرشىلىگىنەن كورىنىس بەرەتىن ستاتيستيكالىق دەرەكتەر مە «تاپ رەتىندە كۋلاكتاردى جويۋ» رەسمي ساياساتى، ۇجىمداستىرۋ، ورتالىق بيلىكتىڭ ازىق-تۇلىك جوسپارىن ارتتىرۋ، 1928-1929 جىلدارى جۇرگىزىلگەن ءىرى شارۋاشىلىق يەلەرىنىڭ مال-مۇلكىن جاپپاي تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ بارىسىن دايەكتەيتىن قۇجاتتار جەتكىلىكتى.
ارحيۆ دەرەكتەرى ارقىلى 1920-1930 جىلداردىڭ تولىق سۋرەتىن كوز الدىڭىزعا اكەلۋگە بولادى.
اقمولا ۋەزىندەگى اشارشىلىقتىڭ كورىنىسىن ارحيۆ دەرەكتەرى ارقىلى سويلەتىپ كورەلىك.
اقمولا ۋەزدىك بكپ (ب) بيۋروسىنىڭ 1928 جىلعى 24 قاڭتارداعى حاتتاماسىنان «…ەگىن شىقپاي قالعان ۋەزدىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە 22 پايىز تۇرعىندار اشىعۋدا، ولەكسە مالدىڭ ەتىن جەۋ وقيعالارى بار.
…ەگىن شىقپاعانمەن، بۇل اۋىلدا حالىقتىڭ اۋقاتتى بولىگىندە نان بار. سامارسكوە سەلوسىن الساق، وندا 13 مىڭ پۇت، ال كيەۆكادا 2 مىڭ پۇتقا دەيىن استىق دايىنداۋعا بولادى، ياعني بولاشاقتا استىق دايىنداۋ مۇمكىندىگى بار، سوندىقتان باي-كۋلاكتاردان ارتىق استىقتى تارتىپ الۋ كەرەك».
اقمولا ۋەزدىك كوميتەتىنىڭ 1928 جىلدىڭ 28 اقپانىندا اقمولا قالالىق بكپ (ب) كوميتەتىنە جولداعان اقپاراتتىق مالىمەتىندە استىق ءوندىرۋ كومپانياسىنىڭ وتكىزىلۋىنە بايلانىستى شارۋالاردىڭ كوڭىل كۇيى تۋرالى «…جەكەلەگەن بولىس­تىقتاردا، اسىرەسە ەگىن شىقپاعان، مىسالى، قورعالجىن، كوممۋنيستىك بولىستىقتارىندا، سونداي-اق ەگىن سالمايتىن سارىارقا، اسان قايعى، ەرەجەپ بولىستىقتارىندا نانعا مۇقتاجدىق بايقالادى، مال تەرىلەرىن جەۋ، اشتىقتان ءىسىنۋ وقيعالارى بار».
اقمولا گۋبەرنيالىق بكپ (ب) كوميتەتىنە نان ءونىمىن دايىنداۋ جونىندەگى توتەنشە وكىلىنىڭ بايانداۋ حاتىندا: …جەرگىلىكتى جەرلەردە بيلىكتىڭ حالىقپەن، اسىرەسە، جارلى-جاقىبايلارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا دەر كەزىندە شارالار قولدانباعان.
قالادا جەرگىلىكتى قوردىڭ كەڭ كولەمدە جۇمسالۋى، كارتوچكا جۇيەسىن ەنگىزۋ، قالا تىرشىلىگىن جابدىقتاۋ­عا قالا ماڭىنداعى سەلولار مەن اۋىلداردىڭ تارتىلۋى، وسىنىڭ ءبارى قالاعا كۇن سايىن كوپ حالىقتى توپتاستىردى. ۇن ساتاتىن لاۆكالاردا وتە ۇلكەن كەزەكتەر بولدى. ازىق-تۇلىك كارتوچكاسىن الۋعا قالا ادامدارى مەن مەششان توبى دۇرلىكتى. سەلولىق جەرلەردەن، اسىرەسە ازىق-تۇلىك قورى تاۋسىلاتىنى تۋرالى قاۋەسەتتىڭ جايىلۋىنا بايلانىستى اۋىلداردان جالعان قۇجاتتارمەن ازىق-تۇلىك الۋعا ادامدار اعىلدى.
حالىق – كەڭەستىك مەكەمەلەر – ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى، قالالىق كەڭەس، بولىستىق اتقارۋ كوميتەتىن ايىپتادى. قالالىق كەڭەسكە كۇنىنە 200 ادامعا دەيىن جۇگىنەدى. رەۆكومدا، اقمولا اتقارۋ كوميتەتىندە تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن تولعان حالىق.
ونىڭ ۇستىنە، ازاماتتاردىڭ ءتوزىمى تاۋسىلدى، اشتان ولەتىن ءتۇرى بار، 7 سوتكەدەن بەرى اشىعۋدامىز، كۇن كورەتىن ەشتەڭەمىز جوق، ەگەر تەز ارادا شۇعىل شارالار قولدانىلماسا، جاقىن ارادا جۇزدەگەن ادامدار كوز جۇمادى، ەلىمىزدە نان باردا، بىزدەردىڭ اشتان ولەتىن قاۋپىمىز بار، ەگەر نان بەرمەسەڭىزدەر، كووپەراتيۆتەردىڭ قويمالارىن بۇزىپ، ناندى ءوزىمىز الامىز، ت. س. س. ونداعان ۇجىمدىق وتىنىشتەر اعىلۋدا.
ءوز تاراپىمىزدان «اقمولالىق وقيعالارعا» ۇلاسقان اقمولادان كەلگەن حابارلار وسى ساياسي كوڭىل كۇيدىڭ بەينەلەنۋى جانە ازىق-تۇلىككە جوعارى تالاپ بولىپ تابىلادى، ۋەزدە ساياسي شيەلەنىستەردىڭ بولۋ مۇمكىندىگى تۋرالى مالىمدەۋگە ەش نەگىز جوق».
ۋاكىلەتتى ەميسسارلار ساياسي ­شيەلەنىستەردىڭ دەڭگەيىن كىشىرەيتىپ، جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ دۇرلىگۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ ايتقانمەن، وقيعالار ءدۇمپۋى ارتىنشا اقمولادا ولكەلىك بكپ (ب) كوميتەتى جانىنداعى باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسىن وتكىزۋگە سەبەپ بولادى.
باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ اقمولا پارتيا ۇيىمىنىڭ استىق دايىنداۋ ناۋقانىنا بايلانىستى انىقتالعان جەكەلەگەن جايسىز كورىنىستەر تۋرالى بايانداۋ حاتىنان «…ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا اشۋ كەرنەگەن ازاماتتار ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ عيماراتىنىڭ الدىنا جينالىپ، كەڭەس وكىمەتى وكىلدەرىنىڭ اتىنا ارتىق استىقتى بەرمەيمىز، «ءبىر قاداق تا استىقتى ۋەزدەن شىعارماۋ كەرەك» دەپ ۇران تاستادى.
قۇجاتتاردا جازىلىپ قالعان كەز كەلگەن دەرەك قازاق حالقىنىڭ تاريحىن قالاي بولسا سولاي بۇرمالاۋعا جول بەرمەيدى.

عازيزا يساحان،
مۇراعات قىزمەتكەرى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

16 + 16 =