Änes Saray, Qazaqstan Memlekettik sıylığınıñ lawreatı: ARQA — ELDİÑ ARQAWI

0 189

Qadirli Äneke, Sizdiñ şığarmaşılığıñız alğaş nazarımdı 1990-jıldardıñ orta şeninde «Jalın» jwr­nalındağı «Qazaq» atawınıñ izi­men» deytin maqalañız ja­rıq körgennen keyin ayrıqşa awdarıp edi. Uzamay «Ïsatay – Mahambet» attı kitabıñızdı jarq etkizdiñiz. Özimniñ jaz­ğandarımnıñ aldı – «Şäñ­ge­rey» sol kitabıñızdıñ şa­pağattı äserimen jazılıp qaldı. «Astana aqşamınıñ» basşılığı öziñizden ïnterv'yu alw jöninde qolqa salğanda osıdan on bes jıl burınğı sol jağday aldımen eske tüsti. Kimdi de bolsın danaday oylandırıp keletin 75 jasıñızben quttıqtay otırıp, orayı kelgen osı sätti paydalanıp, keyingi bwındardıñ qalamın öziñiz de bayqamastan uştap jürgeniñizdi ayta ketwdi jön sanap otırmın.

– Raqmet. «Ïsatay – Mahambet» 2003 jılı Mahambettiñ 200 jıldığı qarsañında «Arıs» baspası tarapınan qayta basılwğa dayarlanıp jatqan kezde, kitapqa «Eki tarlan» degen jaña at qoyıp, añdatpa-annotacïyasın äzirlegeniñdi men de bilemin. Kitaptı grankisinen qarap şıqqanımda janrın «ïnforoman» deytin tıñ atalımmen anıqtağanıñdı bayqadım. Qazaqı uğımğa beyimdep, onı «däyekteme-roman» dep alğanım esimde qalıptı.

– Şınında da, Ïsatay – Mahambet qozğalısı jayındağı bul kesek dünïe qazirde qalıp­tasqan «tarïhï zerttew» uğı­mınıñ ayasına sıymaydı ğoy. Stïl'dik kestesiniñ alabötendigi, tiliniñ beyneliligi öz aldına, ekspozïcïyası, bastalwı, örbwi, damwı, şeşimi jäne kom­pozïcïyalıq qïıstırwı bar kädimgi roman. Faktiler, tarïhï dälel-däyek şïırşıq ata oynap, qubılıp, oqırmandı elpeñ qaqtırıp, tutqındap otıratın twındı. XVIII ğasırda Ewropada, protestanttıq ortada «roman» (Ahañşa aytqanda, «uzaq äñgime») degen atpen dünïege kelgen kündelik forması äwelim osınday-aq bolğan şığar. Äbiş ağamızdıñ (Kekilbaev) «Meni üstel basına ıjdağat emes, ıza otırğızadı» degen sözi bar edi, sol aytqanday, tarïhï taqırıptı kanondı buzıp jazwıñızdıñ türtki sebebi ıjdağat pa, älde ıza ma?

– Mende sonıñ ekewi de bolwı mümkin. Biz awızğa qaqpaq qoyıp, eringe şura salğan qïrakezik, qïın waqıtta qalam ustağan bwınbız ğoy. Tarïhï şındıqtı körkem ädebïet arqılı jetkizwge tırıstıq. Alayda körkem şığarmanıñ atı körkem şığarma, onımen bäribir qır basına şığa almaysıñ. Sol sebepti men tarïhï taqırıptarğa uzaq jıl iştey dayındaldım desem de boladı.

– Jwırda «Ayqın» gazetiniñ tilşisimen suhbatıñızda on jıl üyde jumıssız otırıp qalğanıñızdı aytqan ekensiz. Tarïhpen dendep aynalıswıñız sol jıldarğa däl kele me?

– Oğan deyin kökeyde pisip jürgen närseler ömirimniñ öziñ aytıp otırğan kezeñinde ayqındalıp, poşımın taba bastasa kerek, sirä…

Ömirde birewlerden azar körwiñniñ de aqırı qayır boladı eken. Osığan uqsas jağday öz basımda da bolıp edi. Jumıssız qalğanımda qalanıñ şetinen jer üy satıp alıp, altı jıl boyı qoğamnan qol üzip, kitap qoparğanımnıñ paydasın endi körip jürgendeymin. «Köp tepki­lengen balşıqtıñ şölmegi de mıqtı boladı» degen Sofı Allayar sözi aşı ras. Äneke, bul swb'ektïvti jağdayattardan bölek, taqırıptı qopara zerttep, tıñ täsilmen jazwıñızğa äsirese Täwelsizdik kezeñiniñ bastapqı jıldarı bel alıp ketken tarïhtı tım ïdeologïyalandırw ürdisi, jalpı tarïh ğılımınıñ oqtaw jutqanday qaqïğan tärtibi äser etken joq pa? Marqum Rımğalï Nurğalïev akademïyalıq älgi ğalımdardı «Fakti-derekterdi qoparıp qazıp tastaytın, biraq öñdep, uqsata almaytın nosorogtar» dep, ızalanwşı edi…

– Burındarı azdap tarïhqa äwes edim. İlgeride öziñ awızğa alğan on jıldıñ işinde Almatıdağı köpşilik kitaphanada tarïhqa qatıstı ne bar, sonıñ bärin oqıp şıqtım. Al Ğılım akademïyasınıñ kitaphanasınıñ qorın qazıp, tawısa almadım. Sonan soñ Mäskewdegi Lenïn atındağı kitaphanadan arnawlı jwrnaldardı aldırtıp oqï bastadım, tipti bir-eki ret sonda barıp jumıs ta istedim. Bayqağanım, bayağı Radlov, Melïoranskïyler ketkennen keyin türkologïyanıñ ortalığı Mäskewden Novosibirge qaray awğan eken. Sondağı oyları – Qıtayğa şektes otırğan türki-moñğol qonıstarın köbirek jäne hanzw tarïhınan bölektew etip körsetw. Alda-jalda Qıtaymen ara naşarlasa, negiz bola ma degen oy. Osını biz de eskerwimiz kerek sïyaqtı… Al öziñ aytqan «nosorogtarğa» keler bolsaq, ol jağın eske de almappın. Men özimmen özim küresip jürgen adammın.

– «Küresw» degennen şığadı, kezinde Hamañ (Hamït Erğalïev) Mañğıstawğa barğan saparınıñ birinde aldınan «Osı  jaqqa kelin bop tüsken atırawlıqpın» dep sälem ete şıqqan bir kelin­şekti «Apırım-aw, özimiz­diñ «dressïrovannıy» aday ekensiñ ğoy» dep quşaqtay alıptı degen söz bar edi. Şınında da, «şöptiñ bäri tikenek emes, adaydıñ bäri tentek emes». Degenmen, tarïhï taqırıpqa kelwiñiz aday sïyaqtı jalpı qazaq taypalarınıñ tarïhın qawzawdan bastalğanın öziñiz de aytıp jürsiz jäne qattı «qwalap» ketkeniñiz sonşalıq, «Könelikter» kitabıñızdağı «Ejelgi adaylar» böliminde qa­zirde qazaq halqınıñ bir böligin qurap otırğan bul rw bağzı zamanda qazirgi Qazaqstannıñ dalalıq aymaqtarın meken et­ken, soñıra körşi arïylermen birge Ündistanğa, Aldıñğı Azïyağa barğan ad taypasınan şığatının täptiştep taratqan ekensiz.

– Ïya, adtar Jerorta teñizindegi Kïpr aralına deyin jetken. Ol zaman Kïpr Alaş aralı, onıñ turğındarı alaş atanğan. Mısır perğawını Ramzes bïligi tusında olar Egïpet tutqınına tüsip, Nil darïyasına deyin jetken.

– Al osı adtardıñ qazirgi ğı­­lım «Şwmerïyadan şığıp, Egïpetti bağındırğan, soñıra sondağı semït näsildesterdi Moï­­seyge bastatıp Ïwdey je­rine alıp kelip, Ïzraïl'dıñ negizin qalasqan» deytin köşpeli gïksostarğa qatısı bolwı müm­kin be?

– Gïksos – bögde jurttardıñ jılnamaşılarınıñ tañba­lawın­dağı köşpeli ewrazïyalıq qïyan (qïyat), abar taypalardıñ odağı. Olardıñ Qïyan jäne Apelï degen patşalarınıñ  esimderi de, astanaları Abarïs qalasınıñ atı da belgili. Öte ertede swmar-şwmerler samar, saqmar, kemer taypalarımen birge Ewrazïya jotasın jaylağan. Altayda äli künge Swmer deytin taw bar. Qazirgi Belwha tawı. Türki mïfologïyası onı bükil türkiniñ kindik otanı dep esepteydi. Bawrayınan Şüy özeni ağıp şığadı, ol Bïy, Katwn özenderine tarmaqtanıp, Aqswğa kep quyadı (orısşa Belovod'e, süt özeni, Umay ananıñ twğan jeri). Osı jäne basqa da tolıp jatqan dälel-däyekke süyenip, Ewropa ğılımınıñ özi etnomädenï jäne etnotildik turğıdan şwmer tarïhı ejelgi türki tarïhımen tamırlasıp jatqanın aytıp-jaza bastadı.

– Deyturğanmen, Äneke, Sayan-Altay aymağın türkiniñ tüp otanı dep türkologtardıñ bir böligi ğana esepteydi ğoy. Al qalğandarınıñ pikirinşe, türkiler bul öñirge keyinirek, Aldıñğı Azïyadan kelgen. Biraq bul pikirdi negizinen tarïhï leksïkologïya ökilderi ustanatındıqtan, oğan aqqula berilwden de saqtanamız. Ärqan­day halıq üşin, onıñ işinde türki halıqtarı üşin de etnogenez mäselesi eñ aldımen tarïhï problema bolğandıqtan, bul jerde taqırıptıñ zerttelwi tarïhï bilimdi – jazba derekterdi, arheologïyalıq materïaldı, etnografïyanı, toponïmïkanı, sonımen birge tildi, onıñ dïalektilerin, yağnï tarïhï fïlologïyanı da keşendi türde, tutas turqımen zerttewdi kerek etedi emes pe? Soñğı kezde tarïhnamada «tabïğï könelew» ädisi de qoldanılıp jür ğoy. Mısalı, orıs tarïhşısı Gïndïn Prokopïy Kesarïskïydiñ bir jazbasındağı 5 sözge qarap, slavyandardıñ Balkandı b.d.d. 5 ğasırdan bastap mekendegenin jazadı. Sol sïyaqtı akademïk Rıbakov Tşïnet-Komarov arheologïyalıq mädenïeti jädigerlikteri negizinde slavyan mädenïetin 19-21 jüzjıldıqqa «könertti». Endeşe bul täsildi jalpı Ewrazïya halıqtarınıñ tarïhı boyınşa nege qoldan­basqa?!

– Qazirgi DNK negizindegi zerttewler oral-altay tili ündiewropa tilinen b.d.d. 13-şi mıñjıldıqta ajırağan, olardıñ alğaşqı qurıq şanşığan otanı Van köliniñ şığısınan Elamdı qamtıp, ündistandıq Gang özenine deyin jetken dep esepteydi. Twra-kele atalmış qawım Orta Azïya men Qazaqstan topırağın tügel qamtıp, Oral tawına deyin jetken. Oral-altay tiliniñ arealı osı öñir. Türikter Altayğa 10-şı mıñjıldıqtan keyin qonıstanğan. Türik tarïhın osı awjayda uğınsaq – şwmerdi de, aldıñğı azïyalıq hetterdi de tüsinw onşa qïınğa tüspeydi.

– Aytalıq, b.d.d. 3-şi mıñ­jıldıqtağı şwmer sına taq­tayşalarındağı onşaqtı sözdiñ bügingi türki tilderinde saqtalıp otırğanın negiz etip nege almasqa deysiz ğoy. Mäselen, şwmerşe ada – türkişe ata; ama – ana; es (üy) – esik; eren (jawınger) – eren (batır, erekşe erlik körsetwşi); gag (urw, qağw) – qaq (qağw); Dïngïr (Aspan) – Täñir, t.b. Bügingi ğılımğa şwmer – türki tilderine ortaq osınday 160-tıñ üstinde söz ben uğım mälim bolıp otır.

– Biz osı tektes mäseleni endi qolğa alıp jatırmız, tipti durıstap zerttep-tekserip te jürgen joqpız. Şıntwaytında, skïf-saq mädenïetiniñ qalıñ bir körsetkişi türki halıqtarınıñ tili men turmısında ğana saq­talıp qalğandığı älemdik tarïh ğılımında zerttew nısanına aynalğanı äldeqaşan. Osı turğıda turıp qarasaq, bul orayda şwmer jeri ğana emes, jalpı Aldıñğı Azïya, Jerorta teñizi jäne Qara teñiz aymağı bağzıdan türki jaylağan aymaqtar bolğanın eş jasqanbay aşıq aytqan jön. Qazirgi Türkïya awmağında jasağan köne Hett memleketiniñ turğındarı türkişe, onıñ işinde batıs adığ tilinde söylegen. Ekinşisi aromey deytin halıq. Türkiniñ sırmanaq tarmağına jatatın olardı «sïr» dep atağan. Aromïler qazirgi Sïrïyanıñ negizin qalağan.

Qazirgi ağılşındağı «ser» qurmetti atağı osı sïr­den şıqqan deytin pikir bar. Müyisïr – köne türkişe «köşbasşı, kösem kisi» degen uğımdı bildirgen eken. «Qurtqadayın mayasar» dep kelmey me «Qobılandı» jırı…

– Ol da mümkin. Qazirgi täjikter osı sïrdiñ jurnağı, yağnï keyin parsılanıp ketken türkiler. Orıs «sarmat» atağan halıqtıñ durıs atı – sïrmat. Sarmattar, alandar, jalpı skïfter tügel-tolayım ïrantildi boldı degen qağïda – keyinirek, Keñes kezinde payda bolğan «ïstorïografïyalıq ïmperïalïzm». Biz Gerodottıñ skïfterdi ekige bölwin – «patşa-skïfterdi» türkilerge, al «dïhan-skïfterdi» ündiewropalıqtarğa jatqızğan pikirin qayta tiriltwimiz kerek.

– Hett tiline oralayıq. Tarïhï lïngvïster hett tilinen «qut» sözin tawıp, ayran-asır qaldı. Hetşe de däl bizdegidey uğımdı bildiredi eken. Sol sïyaqtı Aldıñğı Azïyada, Jerorta teñizi aymağında kezdesetin «qorğan», «tepe» («töbe») jäne «tengïz» («teñiz») sözderiniñ taralwın ğılım b.d.d 4-şi ğasırmen belgileydi. Grekter qazirgi otanına kelgenge deyin mıñ jıl burın, yağnï Grekïya payda bolğanşa (b.d.d. 3-şi mıñ jıl şaması) sol aymaqtı mekendegen bayırğı pelasg halqı usaq şoqılardı tepe degen (keyingi latınşa: tepae). Pelasg tili türki tilderi sïyaqtı jalğamalı (agglyutïnatïvti) til bolğan. Al b.d.d. 6-şı ğasırda ja­salğan geografïyalıq karta­larda Atlant muhïtı men Gïbraltarğa tayaw mañda, qazirgi Marokkonıñ soltüstiginde «tengïz» sözi tañ­balanğan. Ğalımdardıñ jobalawınşa, älgi sözdi atalğan aymaqqa tenger/tanger türinde etrwskiler äkelgen. Etrwsk tili pelasg luğatına ta­bïğa bolıp şıqtı. Onıñ tereñ qatparlarında «top», «topan sw» sïyaqtı qazirgi türki tilderine däl keletin leksïkalıq säykestikter tolıp jatır. Al grek tilinen aghï (aşı), Apsaros, Kaïkos, Karkınïtïs tärizdi sözder tabılğan. Osındağı afşar, qayı, qarqın – köne oğız türik taypaları. Gomer eposındağı Ayaks batırdıñ esiminiñ semantïkalıq mağınası – Jelayaq (bıstronogïy). Sol kezeñde Wrmïya mañayında Ayğır deytin özen ağıp, onı Alataw deytin el jaylağan.

– Söziñniñ janı bar. Etrwskiler qazirgi Ïtalïya awmağına ejelgi hett jerinen ketken. Olardı Eney batır alıp kelgeni Vïrgïlïydiñ «Eneïda» poemasında egjey-teg­jey jırlanğan. Eney Troyanı qorğawşılar qatarında bolıp, tiri qalğan birden-bir batır. Ïtalïya örkenïetine bastaw bolğan etrwsk tarïhı qazir Batıs Ewropa ğalımdarı tarapınan egjey-tegjey taldanıp, kädimgidey saraptaldı. Rem men Romwldı emizip ösirgen «Kapïtolïya qanşıq börisi» rïmdikterdiñ Anası bolsa, türikterdiñ de Anası. Ataqtı Troyanıñ qulandısı osı hett jurtında jatır. Troya zamanında onı dardan eli jaylağan (Dardanell buğazınıñ atı dardanmen baylanıstı). Dardandardıñ tübi – türkiniñ ketey taypası. «Ïllïada» men «Odïsseyanıñ» avtorı, soqır şayır Gomerdiñ nıspısı – Gomar. Tarïhqa aytqızsañız, Gomar – keyin bolgar taypası retinde belgili bolğan türkilik wtrïgwr-kwtrïgwr eliniñ bir butağı. Sol Gomardıñ «Odïsseyasındağı» 13 syujettiñ bizdiñ «Alpamıs» jırında bastan-ayaq qaytalanıp kelwi tegin be? Äste tegin emes. Osı jäne öñge de faktilerdi esepke ala kelip, ïwdey tarïhşısı Ïosïf Plavïydiñ «grekterdiñ üş taypasınıñ biri ïonïyler – burınğı alaştar» degen pikirine eriksiz uyïsıñ.

– Büginde Ewropanıñ han qalaların körkeytip turğan saltanat ğïmarattarınıñ atı («Arka») grek-latın tilinen alınğan. Biraq olarda «arka» uğımı osı säwlet önerindegi poşımınan basqa uğımdı, yağnï bizdegidey «arqaw, jon, ïin, omırtqa, ustın» degendi bildirmeydi. Ozsa dünïejüzi halıqtarında, qalsa türki dünïesinde munday uğımdı bildiretin geografïyalıq ataw birew, ol – Arqa, yağnï özimizdiñ Sarı-Arqamız. Arqa desek, onıñ eñ şırqaw bïigi, jonarqası – qazirgi Çelyabi jerindegi Arqayım eske tüsedi. Däl osı mañda Oral tawları bastaladı. Şwmer tilinde tamuq, yağnï «jerdiñ şeti» – Aralï, akkadşa – Arallï. Osınıñ ekewi de Oral (Wral) uğımın berwi mümkin, şwmer tilinde A men W dawıstı dıbıstarı birin-biri awıstıra beretinin eske alsaq. Assïrïyalıqtar Araldı «Altındı taw» dep atağan. «Aral» söziniñ bul tilderdegi däl­me-däl etïmologïyası belgisiz. Esesine köne türki tilinde ol «Qızıl topıraq» degendi bil­diredi («or» – topıraq, «al» – qızıl, yağnï altın keni şığatın qızıl topıraq). Endeşe bizdiñ Oraldıñ sonaw Aldıñğı Azïyada altındı taw – «Aral» türinde belgi berwi, biraq etïmologïyasınıñ türkide ğana saqtalwı ata-babamızdıñ Tayaw Şığısqa Arqayım, Oral mañınan ketwin bildirmey me?!

– Bizdiñ däwirimizge deyingi 10-şı ğasırda Oral-Altaydı arïy-türki taypalıq odağı mekendegen. Türkilerdiñ naq mekendik arealı Arqayımnıñ eteginen Awğanstanğa deyingi uşı-qïırsız jerdi alıp jatqan. Şekara – Gang özeni. Qazirgi Wfa burın Ïmantaw atalğan, bul qırat tömendep Orskige deyin keledi. Osı öñirdi boylap Ayat, Eset, Toğızdaq özenderi ağadı, olar Tobılğa quyadı, Tobıl Ertiske barıp sarqadı. Mine, atalmış öñir – köne Arqayımnıñ jeri. Qazirgi arheologïya belgili Botay  mädenïetin osı Arqayım jädigerlikterine jatqızıp jür, al Botay mına bizdiñ Atbasarğa deyin keledi. Ekiara – oy, eñis jer. Halıq awzında «Alğïdıñ jonı» delingen. «Arıstan oynar şarq urıp, Alğïdıñ quba jonında» dep keletin söz bar. Teñiz deñgeyinen bar-joğı 200 metr bïik älgi oy Kamışlovo  arqılı jıljıp kelip, Ulıtawğa deyin baradı, oğan jetkenşe teñiz betinen 800 metr joğarı köteriledi. Bul jerdiñ jıl boyındağı ortaşa temperatwrası jalpı Qazaqstannıñ özge öñirlerimen salıstırğanda 4 gradws jılı. Osı aralıq bügin qazaqtıñ negizin qurap otırğan taypalı eldiñ bağzı jılımı bolğan desek, şındıqtıñ awılınan alıs ketpeymiz. Şayban Äbilhayır ulısınıñ däl osı awmaqta örkendewi, soñıra onıñ mïrasqorı Noğaylı ulısınıñ Nuradağı Tatağay qamalına deyin qanat jayuı, Öleñti, Şiderti deytin oronïmderdiñ kezdeswi tegin bolmasa kerek. Tobıldı jağalap ötetin Alaşa qıratı, Alğïdıñ quba jonı, Abaqtıñ jonı, Äbilhayır hannıñ qonısı Ölkeyek, odan joğarı Magnïtogor, Qorğan mañı erterekte Jağat deytin atawdı ïemdenwi mümkin. Deşti Qıpşaqtıñ 24 sultanı öletin Jağat osı, topşılawımşa. Tobıldıñ, Ertistiñ boyı. Bağzıda Jağattı bayırğı arg (arğın), wvak (waq) elimen qanattasa keyin Kişi jüzdiñ jetirw bölimin qurağan taypalıq odaq qalıñ jaylaydı. Or özeninen Tobılğa deyin, Tobıldan bastap Esilge deyin, Esilden tömen qaray tama, tabın, jağalbaylı, jappastar köşip jürgen.

Nemese Ulı jüz rwlarınıñ Arqadan tabılwın alayıq. Qazirde üysin işindegi dwlat qana şağatay taypası, al qalğan üysin – Deşti Qıpşaqtıñ taypası. Joñğar şapqınşılığı tusında üysin Qarasay batırlardıñ Arqa tösinen tabılwı, bertingi Balwan Şolaqtardıñ osı öñirden belgi berwi – bayağı Äbilhayır ulısınıñ, Deşti Qıpşaq zamanınıñ sanada jañğırwı. Demek, bul ilgeride Arqanı qazaqtıñ üş jüzi birdey jayladı degen söz. Arqa – bükil qazaqtıñ arqawı.

– Kartağa qarap otırsaq ta solay ğoy. Ekaterïnbwrgten bastalıp, Bayanawıl arqılı keletin Qazaqtıñ usaq şoqılı tawı Kökşe, Bwrabaydı boylap Qarqaralığa tüsip, odan Şıñ­ğıstaw arqılı Sawır Tarbağatayına ulasıp, Joñğar qaqpası tusınan kilt batısqa burılıp, Qarataw silemi bop Türkistan, Jañaqorğan arqılı Şïelige deyin jetedi. Odan äri Üstirtke ayqasıp jatsa, özi bilsin. Bir sözben aytqanda, astındağı paydalı qazbasına deyin säykesip jatatın birıñğay geografïyalıq jülge. Qazaqtıñ tutas ïini.

– Ïä, durıs aytasıñ. Qanış Sätpaev jasağan metallogendik karta da osını körsetti ğoy. Baylığı jağınan bolsın, şarbıday şırmalğan arğı-bergi tarïhı jağınan bolsın bölip-jaratın eşteñesi joq.

– Endeşe, Äneke, qazağı­mız­dıñ kindigindey, şüldigindey sol Arqañızdıñ tösine kelip, qanatıñızdı qıranşa qomdap, tuğırıñızda silkinip otırsız. Ämanda basıñız aman, bawırıñız bütin, otbasıñız berekeli, halqıñız ırıstı bolğay. Zamanında «tizesi bar­dıñ tizesin büktirgen, bası bardıñ basın ïdirgen», jürgen jerin talqan qılğan arıstan er halqımızdıñ tarïhın tügendegen qalamıñız qolıñızdan tüspesin!

– Raqmet, aynalayın.

 

Äñgimelesken Maqsat TÄJ-MURAT

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

19 − eighteen =