ӘНДІ СҮЙСЕҢ, МЕНШЕ СҮЙ…

0 9  108

немесе Әлмағамбет Қапсалямұлы жайында не білеміз?

Құлақтан кіріп бойды алар,
Жақсы ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар,
Әнді сүйсең менше сүй,- деп бүгінгі ұрпаққа айтқан Абайдың бұл өсиеті мәңгілікке айналды. Бұрынғы фольклорлық ән үлгісі келе-келе томаға-тұйық қалыптан әлдеқайда ұзап шығып, жеке ауылдың, болмаса ру-ұлыстың ғана тиесілі сыбағасындай болмай, кең-байтақ қазақ сахарасының ортақ туындысына, қазына байлығына қосылды. Сарыарқадан ән әуелеткен Сегіз сері, Біржан, Ақан сері әндері қазақ жұртының батыс-шығысына тегіс жария болды. Бұл қатарда алдымен ауызға ілігері – тағы да Абай әндері. Оның ішінде ел көкейіне қона кеткен­ ерекше екі ән – «Айттым сәлем, Қаламқас» («Жігіт сөзі») пен «Сегіз аяқ» («Алыстан сермеп») қазақ сахарасында кең та­рал­ды.­

Қарт Шыңғысты мекендеген елге арқа әндерінің дендеп тарай бастағаны да ұлы Абайдың ән, сән түзеген жастық, бозбалалық шағымен тұспа-тұс келетінін Мұх­тар­ Әу­е­зов­ әріден байыптап,­ су­рет­кер­лік шеберлікпен пайдаланғаны оқырманға «Абай жолы» роман­-эпо­пеясы арқылы белгілі. Ұлттық поэ­зия­мыз­ға­ жа­ңа­ мазмұн, жа­ңа­ түр беріп, сол арқылы қазақ хал­қы­ның­ дүниетанымын, көз­қа­ра­сын­ кеңейтіп, ақыл-ой санасын тереңдетіп, жаңа өріске бастаған ақын қазақ музыка өнерін дамытуда да асқан жаңашыл болды. Бүгінгі ұлт­тық­ му­зы­ка­ әлемінде «Абай сти­лі» деп аталатын ақын­ның му­зы­ка­лық мұрасы – соның айғағы. «Сөз түзелді, тыңдаушым, сен де түзел» деген ақын поэзияға қойған заңғар талабын қазақ музыкасына, оның ішінде қазақ өнеріне де қоя білді.

«Өлең – сөздің патшасы, сөз са­ра­­сы,­ Қиыннан қиыстырар ер­ данасы» деген Абай музыка жай­ын­да­ғы­ ойын былай түйді:

Құр айғай бақырған
Құлаққа ән бе екен?
Өнерсіз шатылған,
Кісіге сән бе екен?

Немесе:
Жаманға «жар» деген-ақ, ән көрінер,
Жақсы ән білсе, айтуға кім ері­нер?­
Жарамды әнді тыңдасаң, жаның еріп,
Жабырқаған көңілің көтерілер.

Ұлы ақынның әнге деген те­рең­ фи­ло­со­фия­лық­ көзқарасы он­ың­ көп­те­ген­ өлеңдерінен осы­­лай­­ мен­­ мұндалап тұрады. Тұ­­тас­­ жұрт­тың­ ад­ам­гер­­ші­лік­ке,­ иман­­ды­­лық­­­қа,­ ад­­ал­­­­дық­­қа,­­ бау­­ыр­­мал­­дық­­қа­­ тәр­бие­леу­дің бір үлгісі өнер, ұлттық өнер деп білген Абай сөз бен саз­дың,­ әу­ен­нің ара-жігін ашпады. Екеуін де­ тәр­бие­лік­ ба­ғыт­та­ қуат­ты ­құ­рал­ ре­тін­де­ жұмсай білді. Ең ал­ды­мен,­ өн­ер­паз­ бе­де­лін көтеріп, көп­ке­ әй­гі­лі­ етудің жолдарын жиі қарастырып отырды. Қолынан келгенше жас өн­ер­паз­дар­ды өз ауылына шақырып, жиі мәжілістес болып, ұзақ уақыт қолынан ұстап, ән сырын, өнер сырын ашып, тү­сін­діріп, жол-жөн нұсқады. Әсем әнді құлай сүйген ақын өресі биік өнерге қатаң талап қойды. Әнді тыңдауда, әншіні бағалауда табиғи талант иесін жо­ға­ры­ қадір тұтты.

Бір өкініштісі, Абай әндерінің туу, таралу тарихы әлі күнге дейін тия­нақ­ты­ зерт­теу­шісін тапқан жоқ.­ Абайдың ақындық мектебі бол­ға­нын білгенімізбен, әншілік мек­­те­бі­не­ келгенде мүдіріп қа­ла­мыз.­­ Шын­ды­ғын­да,­ көптеген архив құ­жат­та­рын­да,­ ел аузынан жиналған ақын за­ман­дас­та­рының, өз­ ау­ыл­дас­та­ры­­ мен туған-туыс­қан­­да­рының ес­те­лік­те­рін­де Абай әндерінің шығу төр­кі­ні, ­ол әндерді орындап, көпке та­рат­қан әнші шә­­кірт­­те­­рі­­нің­­ ес­ім­­де­­­рі­ кез­де­сіп қа­ла­ды.­ Мә­се­лен,­ Аб­ай­дың­ ақ­ын­ шәкірті Көкбай, алыс ау­ыл­дас­та­ры­нан атасақ, Әсет, Әріп, кейіннен Абай қолына келіп тұрақтап қалған Мұ­қа,­ Уәйіс, өзінің аталас жақыны Май­ба­сар­дың­ Мұхаметжаны, кей­ін­­деу­ Әл­мағамбет, Әмір, өз баласы Ақ­ыл­бай, немересі Әубәкір бо­лып­ жал­ға­са­ береді.

Ұлы ақынның өзіне ерекше ұнап,­ қолайына жаққан, өнерпаз тұл­ға­лар­дың­ бірі – Әлмағамбет Қапсалямұлы. «Абай жолы» роман-эпопеясының көрнекті кейіпкерлерінің бірі. Мұх­тар­­ Әу­­е­­­зов­ Әл­ма­ғам­бет­ті­ жақ­сы­ біл­­­ген.­­­ Та­­­ныс,­­­ сыр­­лас,­­ та­лай­ рет­ дәм­­­дес,­­­ мә­­жі­­ліс­­тес­ болғандықтан, Аб­ай­­дың­­ өз­­ ба­ла­ла­ры Ақылбай, Ма­ғау­­ия,­­ Әб­іш­тердің қатарында, со­лар­­ға­­ қа­тыс­ты оқиғалар ішіне үнемі қа­тыс­ты­рып,­ көр­се­тіп,­ суреттеп оты­ра­ды.­ Құнды деректердің бірі «Қа­зақ­ ті­лі»­ га­зе­тінің­ 1924 жылғы 27 жел­тоқ­сан­да­ғы­ №­131­ са­нын­да­ «Біл­ді­ру» атты құ­лақ­тан­ды­ру­ ма­­қа­­ла­­да­ жа­р­ия­лан­ған. «Осы жы­лы­ 29 декабрьде Луначар клубында қа­зақ­тың­ бай­тақ­ да­ла­сын­­да­­ өт­кен­ ат­ақ­ты­ сыр­шыл ақын Абай (Ибрагим)­ Құ­­нан­­­бай­­­ұлы­­ның­ дү­ние­ден­ өт­ке­ні­не ­20­­ жыл толғанын еске түсіру үшін Се­­мей­­дің­­ «географический общес­тво­­­сы»­ құрметтеп, ескерткіш ке­­­шін­­ жа­­­сай­­­ды»­­ де­­лін­­ген­ онда. Кеште­­ Аб­ай­­дың­­ ән­­де­­рі­­ орындалатыны айтылып, Әміре, Әлмағамбет әншілердің ес­ім­де­рі­ аталады.

Абайдың Әлмағамбетті іш тар­ту­ы­­ның­ се­беп­те­рі болған. Ақынның қы­­рық­тан асқан шағында, өлең, ән қуа­ты тасқындап, кемеліне келген ке­зін­де, жастықтың, махаббаттың шерменді шерін, ыстық лебізін Әл­ма­ғамбет әншідей жеріне жеткізе орындаған күміс көмей кемде-кем. Абай әндерінің жаңашылдығы Әл­ма­­ғам­бет­­тің әншілігі мен серілік ду­ман­ды­ шағына әсер етті. Абайдың ба­ла­лары­мен бірге өнер үйренуі, қа­­ла­да­ғы атақты музыканттардан дә­ріс­ тыңдап, сауатын ашып, өнердің өл­мес­ мұратын анық аңдауы басты себеп болды. Жастайынан пысық, зер­де­лі­ Әл­ма­ғам­бет­ «Абайдың ән­ші­­­сі» атанып, өзге өнерпаздардан қа­ра­ үзіп алға шығады. Тегінде, Әл­ма­­ғам­бет Қапсалямұлының өмірі мен­­ шығармашылығы – ел ішіндегі үзік-үзік айтылып жүрген аңыз-әң­гі­ме­лерден басқа зерттеуді қажет ете­­тін жұлынды тақырып.

«Айқап» журналы 1915 жылы жа­рия­лаған (авторы М.М) «Қазақша бастапқы ойын» атты хабар да біраз деректі қамтиды. «13 февральда Се­мей­дің­ приказчик клубында қа­­зақ­­­ша­­ әде­би­ет­ кеші» болғанын, он­­да­­ Абай­­дың­­ жетпіс жылдығы ата­лып­­ өт­іл­ге­нін,­ Әл­ма­ғам­бет­тің ән­ шыр­­­­қа­­ға­­ны­­ жа­­зы­­ла­­ды.­­ «Ырғақты», «Жарқ етпес», «Татьяна» әндерін домбыраға қосып айт­қанын, екі домбыра, бір мондалинамен ұлт күйін тартқанын сөз етеді.

Ақын әншісінің туып-өскен ор­та­сы,­­­­ ата-анасы, ұрпақтары жө­нін­де­ ма­ғ­­­­лұ­­­мат­­­ Се­­­мей­­­де­­­гі­­­ мем­­ле­­кет­­тік­­ Аб­­­ай­­­­ қо­­­рық­­ мұ­­ра­­жай­­ы­­ның­ не­гіз­гі ­қо­­рын­­да­­ сақ­тау­лы.­ Әл­ма­ғам­бет­тің ­әке­­сі­­ Қап­са­лям­ жө­нін­де немересі Шаб­­­дан­­ Әл­ма­ғам­бе­тов­тің­ ай­туын­ша,­­ Бер­­кін­­бай­­ бай­­дың­­ жыл­қы­шысы бо­­лып­­­ жү­­ре­ді.­ Қапсалямды Абай өз ау­­ы­­лы­­на­­ ша­­қы­рып алған соң, көп жыл­­дар­ Ақшоқы төңірегінде Абай ау­ы­­лы­­­ның­­ жыл­­қы­­шы­­сы­­ бо­ла­ды.­ 1925­ жы­лы­ 95­ жа­сын­да­ қай­тыс­ бол­­­ған.­­ Бейіті – Бақанас өзенінің бой­ын­да. Қа­п­са­лям­ның­ бәйбішесі Қа­ным­ба­ла­ Абай үйінің тошаласын (етхана) ұс­та­­ған.­­ Денесі кішірек бол­ға­ны­мен,­ ши­­­рақ­­­ қи­мыл­дай­тын­ әй­елді Абай «Ши­па­қай»­ деп атапты.

Абай ауылына барғанда Әл­ма­ғам­­бет­ бес жаста екен. Абай балалары­мен­ бір­ге­ болып, ескіше, арабша мұқ­­та­­сар­ға дейін оқыған. Домбыра, скрипка, сырнайды жақсы тартып, ән салуды үйренген. Кішкене молда, Мүр­­сей­іт­тер­ден­ сауат ашып, жиырма жасқа дейін өнер соңында болған. Атақты әнші-күйші Мұқадан көп үйреніп, өзінің ұстазы санаған. Абай Мағауия, Тұ­рағұл мен Әлмағамбетті үш қыс бойы­ Семейдегі орыс музыкантына бе­ріп,­ скрипка үйреткен.

Абай әншісін Мұхтар Әуезов те әншіні қатты қадірлеген. 1925 жылы Затаевичке айтып, Әлмағамбет ор­ын­­­­­­дай­­тын­ Аб­ай­ ән­де­­рі мен халық ән­де­рі­нің­ біразын нотаға түсіреді. Әл­ма­ғам­бет­тің­ тарт­қан «Алшағыр», «Бо­з­ай­ғыр», ­«Саймақтың сары өзе­ні»,­­ «Бұ­лаң­ жігіт», «Азамат қожа», «Мал­­жаң­гер», «Тепеңкөк», «Тү­рік­­пен»­ ­күй­ле­рі де сол кезде нотаға тү­с­е­ді. Скрипкада ойнаған орыс күй­ле­­рі­­нің­ де саны оннан асады.

Абайдың баласы Мағауия қай­ын­шы­лап­ барғанда, қасына Мұқа, Әлмағамбеттерді ерте барады екен. Әлмағамбет бас құда Ақылбайдан Мағауияның қайын жұртына тарту ретінде бір ән тауып беруін сұрайды. Әл­ма­ғам­бет­тің­ өті­ні­шін­ жерге тас­­та­ма­­ған­­ Ақыл­бай­ осы сапарда «Ақыл­бай­дың әнін» шығарады. Сонда «Ағам­ның (Абайды айтады) әндерін бір­ айтқаннан-ақ жаттап алатын құй­­ма­­ құлақтығың бар еді. Кәне сол­ өне­рің­нен­ жаңылдың ба, сынап кө­рей­ін» деп,

Бір ән тауып Әлекем бер деген соң,
Матайды алыс бірқатар жер деген соң.
Он минутта ойыма осы ән түсті,
Қолымды қапаш-құпаш сермеген соң, -деген белгілі әнді үйретеді. Мұны Мағауияның қайын жұртына айта барған да осы әнші Әлмағамбет.

Кейіннен Абай қайтыс болған соң, Әлмағамбет өзінің ұлы ұстазы Абай әндерін халыққа таратудан еш­ жа­лық­паған. Қазан төңкерісінен кейін де Семейде қазақтың зиялы қауымы тұңғыш қазақ театрын ұй­ым­дас­тырғанда Әлмағамбет со­ның­ бел­сен­ді мүшесі болады.

Әлмағамбеттен Шабдан, Қаблан және Уалхан деген ұлдары тарайды. Солардың ішінде Шабдан әкесінің дом­бы­ра­сын, өнерін ұстаған, кеу­де­­сі­­ тол­ған­ шежіре, құйма құлақ қа­­дір­­лі­­ қа­р­ия­ болады. Өз заманында Со­циа­лис­­тік­ Ең­бек­ Ері­ атанған Шаб­дан­ бер­­­тін­де­ дүние салды. Әке­сі­ Әл­ма­ғам­­­бет­­тің­ дом­бы­ра­сын­ 19­50 жыл­­да­­ры Се­мей­де­гі Абай мұ­ра­жайы­­на­ табыс етіп,­ әке­сі­нің­ ғұ­мы­ры­на­ байланыс­ты­­ ес­­те­­лік­­тер­ жа­зып­ қалдырады. Аб­­ай­­­дың­­­ мәң­гі­ өлмес туындыларын бү­­гін­гі­ бу­ын­ға­ жеткізген әнші Әл­ма­ғам­­бет­ Қап­са­лям­ұлы бүгінгі ұрпаққа да­ қастерлі.

Алмахан МҰХАМЕТҚАЛИҚЫЗЫ, Қазақстан-Ресей университеті Абайтану ғылыми-танымдық орталығының директоры

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

nineteen + 5 =