«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Anasın qurmettegen el azbaydı

«Otbası – şağın memleket» degen tämsil bar. Eş boyamasız, jasandılığı joq ömir qağïdası. Sol şağın memlekettiñ ırısın arttırıp, berekesin keltirip otıratın, otbası uytqısı äyel degen qudiret bar. Sondıqtan bolar, äyel – şañıraqtıñ altın diñgegi deymiz. Büginde äyel zatı tek otbası oşaq qası emes, jalpı qoğamda beybitşilik pen tınıştıqtıñ şıraqşısına aynalıp otır.

0 29

Qarımdı qalamger, jazwşı Dwlat Ïsabekovtiñ «Ärbir äyel – tanılmağan planeta. Jay ğana planeta emes, ärqaysısı muñlı planeta. Bükil dünïe jüziniñ ulı ğalımdarı jïnalıp, äytewir, bir kezde älemniñ qupïyaların aşwı mümkin, al biraq eşqanday ğılım, eşqanday danışpan qarapayım äyel janınıñ qupïya­sın aşa almaydı. Äyel janı ärqaşan jaralı. Öytkeni ol taza da näzik jaralğan, sondıqtan awrwğa tez şaldığadı. Äyel janın taza saqtaytın qoğam jer betinde äli qurılğan joq, oğan daq tüsirmey ayalay biletin erkek äli twğan joq…» dep tereñnen tolğap, tolğaqtı sır şertwi oyımızdı döp basqanday.
Rasında, mına jarıq dünïede äyeldiñ atqarar röli – uşan-teñiz.
Ol – aqılşı, tärbïeşi, üydiñ bereke-ırısı, el men eldi eldes­tirwşi, dänekerlewşi, isker, tipti qaharman desek te jarasadı. Äsirese, qazaq qoğamında analardıñ alar ornı erekşe bolğan. Öytkeni ultımızdıñ bolmıs-bitimindegi, dünïetanımındağı bar ïgi qasïetterdi tilin, dilin, dinin, ädet-ğurpın, salt-sanasın, ulttıq dästürin balasınan nemeresine, nemeresinen şöberesine jetkizwşi, darıtwşı, damıtwşı retinde äyel köşbastaw­şı ispetti.
Solay bola tura, ultımızdıñ qadirlisi sanalatın qırıq şıraqtı äyel-analardıñ qoğamdağı ornı älewmettik ürdisi bügingi künniñ eñ özekti mäselesine aynalıp otır. Elimizdegi älewmettik-ekonomïkalıq, mädenï, sayasï özgerister analar jağdayına, problemasına nazar awdarwdı qajet etedi. Jıl basında muqım qazaqstandıqtardıñ qabırğasın küyretip, arqağa ayazday batqan bes perişteniñ örtenip ketken azalı qazasınan keyin köpbalalı analardıñ bïlikke talap qoyıp köşege şığwı, älewmettik jağdayı tömen otbasılardıñ memleket tarapınan jetkilikti qoldaw körmey otırğandığın körsetti. Odan qaldı memleket sayasatındağı jurt köñilinen şıqpaytın basqa da köptegen mäselelerdiñ bet-perdesin aşıp, analardı aşwğa bwlıqtır­ğanın qalıñ jurtşılıq umıta qoyğan joq.
Sol kezde köpbalalı analardı älewmettik qorğawdı küşeytw twralı talaptarın bïlikke jetkizwge tırısıp, aşıq dïalog alañına şaqırdı. Ömirge näreste kelgende jäne balanı bağıp-kütw kezinde tölenetin järdemaqı kölemin köbeytwdi, qosımşa tölemder men jeñildikter qarastırwdı, baspana mäselesiniñ şeşilwi sïyaqtı mindetter qoyıp edi.
Bir qwantarlığı, qazirgi tañda otbası ïnstïtwtın nığaytwğa memleket tarapınan ayrıqşa basımdıq berilip otır. Sonıñ işinde, elorda äkimdigi otbası qundılıqtarınıñ rölin arttırw men qoldaw, otbasılıq qarım-qatınastıñ dästürin jäne mädenïe­tin saqtaw maqsatında jüyeli jumıs­tar jürgizip, mañızdı jobalardı iske asırwğa bet burdı. Jıl sayın ötkiziletin dästürli «Mereyli otbası» ulttıq bayqawı otbası qundılıqtarın küşeytwge bağıttalğan älewmettik jobanıñ bir körinisi bolmaq.
Jaqında Nur-Sultan qalası äkimdiginiñ bastamasımen Qazaqstan Respwblïkası Prezïdenti janındağı Äyelder isteri jäne otbasılıq-demografïyalıq sayasat jönindegi ulttıq komïssïyası, «Atameken» ulttıq käsipkerler palatasınıñ qoldawımen tuñğış ret «Otbası forwmı» ötti.
Forwmnıñ bastı maqsatı – qordalanıp qalğan analar problemasınıñ tüyinin şeşw, otbası märtebesin nığaytw jäne äyelderdiñ käsibï şıñdalwına atsalısw ­boldı.
Nur-Sultan qalası äkiminiñ orınbasarı Baqtïyar Mäken «Bas qalamızda äyelder qawımınıñ basın qosıp birinşi ret uyımdas­tırılğan forwmdağı közdegenimiz – Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaevtıñ tapsırmasına säykes Ükimetpen birlese otırıp, jergilikti atqarwşı organ retinde älewmettik saladağı qordalanıp qalğan mäselelerdi şeşw. Muqtaj äyelderge qoldaw körsetip, tığırıqtan şığar bağıt-bağdar berwge murındıq bolw. Tïisti aqparattıq demew körsetip, aqıl-keñes aytw. Jasıratını joq, keybir käsipkerlikpen şuğıldanğısı keletin äyelder şarwanıñ basın neden bastarın, qayda bararın bilmey dal boladı. Osındayda jön siltep jiberetin mamandar keñesi bar. Qazir köbisiniñ mäselesi turğın üy bolıp tur. Bizde köptegen memlekettik bağdarlamalar bar. Aytalıq, «Baqıttı otbası», «Nurlı jer», «7-20-25» degen. Jalğızbastı, turmısı tömen otbasılarğa arnalğan «Mektepke jol» bağdarlaması da iske qosıldı. Bul forwmnıñ erekşeligi – erewilge şıqqan analardıñ bärin jïnap aqıldasw. Sätin salsa, küzge qaray otbası qundılığın damıtw maqsatında «Otbası» ­ortalığın aşpaqşımız» dep oyın ortağa saldı.
Şıntwaytına kelgende, narıq zamanında qoğam men memleket isine belsene aralasıp jürgen äyelder qawımı jeterlik. Olar memlekettik qızmette, bïzneste, densawlıq saqtaw men oqw-ağartw jüyesinde t.b. salalarda da jemisti eñbek etip, el ırızdığın eselep jür. Elordada 96021 jeke käsipker bolsa, sonıñ 50350-i äyelder eken. Demek, 52,3 payızın quraydı.
Astanadağı «Damw» qorı arqılı ärtürli bağıttağı jobalarğa qarjılay qoldaw da körsetilwde. Mäselen, soñğı tört jıl aralığında 182 bïznes jobağa aqşa bölingeni quptarlıq jayt. Äkimdik tarapınan şarwasın döñgeletw maqsatında usınğan jobasına qarjılay kömekke qol jetkizgen 182 käsipkerdiñ 76-ı äyelder qawımı ekenine köz jetkizdik.
Demek, sawda salasınıñ qır-sırın büge-şigesine deyin meñgerip, öndirisin damıta otırıp, tawar men qızmet türin ulğaytw arqılı halıqtıñ äl-awqatın arttırıp jürgen äyelder qawımınıñ isine süysinbeske bolmas.
Qoldağı bar mälimetke jüginsek, Nur-Sultan qalasında 15 mıñğa jwıq köpbalalı otbası turıp jatır. Sonıñ işinde 47963-i – «Kümis alqa», «Altın alqa» tösbelgisin ïelengen analar. Ayta ketw kerek, bïıl köpbalalı analarğa beriletin ay sayınğı järdem­aqı kölemi 768 teñgege artıp, 16 160 teñgeni quradı. Onda da bul qarajat – «Kümis alqa», «Altın alqa» alğan köpbalalı analar, «Batır ana» atağın alğandar, İ jäne İİ deñgeyli ordendermen marapattalğan äyelder, ­İ jäne İİ därejeli «Ana dañqı» ­ordenimen marapattalğan äyelderge ğana tïesili eken de, bes balası bar analardıñ alatını 10 mıñ teñge körinedi. Bul, ärïne, teñizge quyğan tamşımen birdey. Er-toqımı ­bawırına tüsken narıqtıñ qımbatşılıq qıspağında osınşa järdemaqı talğajaw etwge de jetkiliksiz ekeni tüsinikti.
Degenmen de köpbalalı otbasılardı älewmettik qoldaw maqsatında qosımşa 1,3 mlrd teñge qarjı qarastırılıp otırğanı – köñilge demew. Jıl basınan beri «Nurlı jer» bağdarlaması negizinde 24 köpbalalı otbası turaqtı baspanağa qol jetkizse, 1000 otbasığa turğın üy sertïfïkatın tapsırw josparda tur.
Alqalı jïınnıñ qonağı, analar keñesiniñ müşesi ­Änïyaş Baysalbekovadan sır swırtpaqtağanımız­da «Analardıñ, äyelderdiñ jügi awır. Bügin jaqsı is-şara uyımdas­tırılıp, tusawın keskeli otır. Kömek, järdem surağan adamdar öziniñ kerekti jawabın osı jerden aladı degen oydamın. Qazirgi zamanda köp balanı asırap-bağw oñay emes. Munı ata-analar da jaqsı tüsinedi. Sondıqtan ärkez memleketten qoldaw kütedi. Alayda bizdiñ eldegi köpbalalı otbasılarğa beriletin järdemaqı jetkiliksiz. Sonıñ saldarınan däl qazir köpbalalı analardıñ talayı şarasızdıqtan şırıldap jür» dep ağınan jarılsa köpbalalı ana, käsipker Äsel Seyitqalïqızı: «Men altı balanıñ anasımın. Nur-Sultan qalası äkimdigi uyımdastırğan izgi şara «Otbası» forwmı ülken istiñ bastawı bolayın dep tur. Ärïne, mäseleniñ tamırı tereñde jatır. Ötkende erewilge şıqqan analar osı waqıtqa deyin şenew­nikter turğındarmen keñespey, öz qalawınşa şeşim qabıldap, qur dañğaza maqtanğa qomaqtı qarjı şaşıp, halıqtıñ älewmettik qajettiligine kelgende aqşa ünemdey qalatın sayasatqa narazılığın bildirdi. Alayda ükimet tarapınan bıltır köpbalalı analardı qoldawğa 19 mlrd teñge aqşa bölinipti. Biz odan habarsız ekenbiz. Endi-endi bilip jatırmız. Aldağı waqıtta köp­balalı analarmen tığız ­qarım-qatınas ornaydı degen ümit bar» dep oyın eş bükpesiz jayıp saldı.
Sözimizdiñ tobıqtay tüyini – äyel qoğamnıñ tiregi, memleket damwınıñ tuğırı. Sondıqtan da bolar, türki dünïesin tereñ zerttegen tarïhşı-ğalım Lev Gwmïlev «Türkiler äyelderdi sal serilerdey ädeyi qattı qurmetteytin. Balası üyge kirgesin äweli şeşesine ïilip, täjim etken, sodan keyin barıp äkesine sälem bergen. Orhon jazwında da olarğa ajal qawpi töngende, Külteginniñ olardı janqïyarlıqpen qorğap qalğanı zor şabıtpen jır­lanadı… Türkilerde anasınıñ şıqqan tegine ayırıqşa män berilgen» degen qanattı sözi halqımızdıñ anağa degen qurmeti qanday bolğanın añğartıp turğan joq pa?! Endeşe, otbasınıñ qutı men ırısı, uyıtqısı men jılwı äyel anağa degen iltïpat qaşanda joğarı ­bolwı kerek. Bas qalada ötken «Otbası forwmı» osınıñ ayğağı bolsa kerek. Otbasın nığaytwğa bağıttalğan tujırımdı oylar ortağa salınıp, jüzege asadı degen ­nïettemiz. Eñ bastısı, ­­señ qozğaldı.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı