Alïhan BAYMENOV, QR Memlekettik qızmet isteri agenttiginiñ Törağası: ZAÑSIZ TAĞAYINDAWLAR ÜŞİN JAWAPKERŞİLİK KÜŞEYEDİ

0 397

Elimizdiñ memlekettik qızmet salasında tıñ özgerister bolğalı tur.  Büginde Parlament depwtattarı talqılap jatqan «Memlekettik qızmet twralı» zañ jobası küşine ense, osı salanıñ pärmendiligi men tïimdiligi artıp, memlekettik qızmetşilerge qoyılatın talaptar küşeytilmek. Osı jaña reformalar töñireginde Qazaqstan Respwblïkası  Memlekettik qızmet isteri agenttiginiñ Törağası Alïhan Baymenovpen äñgimelesken edik.

Memlekettik qızmettiñ sapasın arttırw – bastı talap

– Alïhan Muhamedïyaulı, äñgi­me­­mizdi bıltır şilde ayında El­ba­sınıñ Jarlığımen qabıl­danğan memlekettik qızmettiñ ja­ña modeli tujırımdaması jayınan bastasaq. Sebebi, jaña­dan engizilgeli otırğan  re­­for­ma­­larğa osı qujat özek bo­lıp otır emes pe? Jal­pı Tujırım­damanıñ qabıldanwı­na ne türtki boldı?

– Qay kezde de, qanday elde de özi­­­niñ memlekettik qızmetine köñili tolğan qoğam bolğan emes.  Sebebi, qoğamnıñ talğamı ünemi jetilip otıradı. Talğam jetilgennen ke­yin talap ta küşeyedi. Talap küşeygen kezde oğan jawap bere­tin memlekettik sala nemese memle­ket­tik sayasattı ayqındaytın tulğa­­­­­­lar jaña şeşimder izdewge kiri­se­di. Bügingi küni bizdiñ elde de memlekettik qızmet jüyesin jetildirw qajettiligi twındap otır. Oğan qosa, Elbası Qazaq elin älemdegi bäsekege qabiletti memle­ket­terdiñ qatarına qosw jöninde strategïyalıq mindet qoydı. Äri, Dünïejüzilik sawda uyımına kirw, Kedendik odaq, Ewrazïyalıq ekonomïkalıq qawım­das­tıq mäseleleri de memleketik qızmettiñ sapasın jaña deñgeyge köterwdi talap etedi. Sebebi, ïnve­s­tï­­cïya­lar tartılıp, elimizde jaña jumıs orındarı köptep aşılwı üşin oğan qatıstı şeşimder äzirleytin  memlekettik qızmetşilerdiñ bilikitiligi joğarı bolwı kerek.  Sondıqtan,  Elbası memlekettik qızmet reforması salasındağı älemniñ eñ ozıq ülgilerine say bolwımızdı mindettep otır. Mine,  osı maqsat-mindetter negizge alına otırıp, memlekettik qızmettiñ jaña modeli tujırımdaması qabıldanğan bolatın.

– Elimizdiñ memlekettik qız­­met salasın körşi eldermen salıs­tır­ğanda,  qanday jetis­tikterin atap öter ediñiz?  

– Qazaqstan memlekettik qızmet re­­for­ması salasında aymaqtıq köş­basşı bolıp sanaladı. Halı­qa­ralıq sarapşılardıñ özi eli­miz­­diñ memlekettik qızmet ülgi­sin edäwir joğarı bağalap otır. Mısalı, kezinde Dünïejüzilik bank Qazaqstandı «aymaqtağı köşbasşı» dep tanısa, BUU aldağı jıldarı Astanada memlekettik qızmet twralı jahandıq konferencïya ötkizwdi usınıp otır. BUU Damw bağdarlamasınıñ Astanada memlekettik qızmet isteri jöninde öñirlik hab aşw twralı bastamasına Memleket basşısı qoldaw körsetip, Ükimetke arnayı tapsırma berdi. Osıdan bastap, barlıq damığan elderdiñ elşilerimen kezdesw ötkizilip, memlekettik organdarmen kelissözder jürgizildi. Qazir osı memlekettik qızmet salasında AQŞ, Francïya, Koreya, Pol'şa, Türkïyamen tığız qarım-qatınas ornatıp, keybir eldermen kelisimşarttarğa qol qoydıq. Olar da bul bağıtta qoyan-qoltıq jumıs jasawğa nïetti. Sonımen birge, Ewropalıq odaq, Dünïejüzilik bank, Ekonomïkalıq ıqpaldastıq jäne damw uyımı da müddelilik tanıtıp otır. Ewropa­lıq odaqtıñ Qazaqstandağı memle­ket­tik qızmetti reformalaw jäne  jañğırtw jönindegi jobası jüzege asıp jatqanın da aytwğa boladı.

Merïtokratïya qağïdatı küşeytilip, käsibïlik deñgeyi artadı

– Elimizdiñ memlekettik qızmet jüyesi tağı bir jaña reforma­lardı bastan ötkizgeli otır. Parlamentte talqılanıp jatqan zañ jobasına qanday özgerister en­giz­­­diñizder? Onıñ tïimdiligi men halıq­qa beretin paydası qanday bolmaq?

– Zañ jobası Memleket basşısı­nıñ 2011 jılı şilde ayında be­kit­­­­ken memlekettik qızmettiñ ja­ña modeli Tujırımdamasın jü­­ze­ge asırw jäne naqtı tapsırma­ların orındaw maqsatında äzirlendi. Bul zañnıñ qabıldanwı Elbası N.Nazarbaevtıñ «Qa­zaq­stan­­nıñ älewmettik jañğırtıl­wı: Jalpığa ortaq Eñbek qoğamı­na qaray 20 qadam» attı bağ­dar­lama­­lıq maqalasında körse­til­gen mindetterge säykes keledi. Sebebi, merï­­to­kratïya qağïdat­tarın kü­şeytw älewmettik modernïza­cïya­nıñ quraldarınıñ biri bolıp ta­bı­la­dı.

Bul salada Qazaqstan soñğı jıldarı Elbasınıñ körsetken bağıtı boyınşa öziniñ jetistikterin ozıq eldermen salıstıratın deñ­­­­gey­­­­ge jetti. Damığan elderdiñ tä­ji­rï­beleri de zerttelip, Prezïdent memlekettik qızmet körsetw sapasın arttırıp, kadr sayasatın da eñbegine qarap iriktew men bağa­lawdı jüzege asırw twralı tapsırma­lar bergen bolatın. Zañ jobasında osı mäselelerdi tügeldey qamtwğa tırıstıq.

Qazaqstan aymaqta alğaş konkwrs­tıq jüyeni engizgenimen, soñğı jılda­rı onıñ ob'ektïvtiligine, ädildigine senim tömendegen. Mem­le­­ket­tik organdardıñ basşıları awıs­qanda zañdı aynalıp ötwdiñ jol­darın tawıp, jaña barğan jerinde adamdardı orındarın bosatwğa mäjbürlep, olardıñ or­nı­na jappay öziniñ burınğı äriptesterin alıp kelwge tırısw körinisteri bayqaldı. Sonımen birge, memlekettik qızmetkerlerdiñ ädeptiligi, sıbaylas jemqorlıqqa qarsı tetikterdiñ älsizdigi sïyaqtı barlıq mäseleler taldana kele, zañ jobasınıñ basımdıqtarı anıq­taldı: birinşisi – kadrlardı iriktew jäne joğarılatw kezinde merï­tokratïya qağïdatın küşeytw; ekinşisi – «A» basqarwşılıq korpwsın qurw; üşinşisi – bar­lıq memlekettik organdarda ar­nayı basqarw qurılımdarı men tetikterin jetildirw, onıñ işin­de kadr qızmetiniñ märtebesin köterw; törtinşisi – tärtiptik jäne etïkalıq baqılawdı küşeytip, korporatïvti mädenïetti jetildirw.

Osınıñ barlığın eskere otı­rıp, birinşi basımdılıqqa säy­kes merïtokratïya qağïdatın küşeytw­ge män berdik.

 – Sonda munıñ qanday tetik­te­ri bar?

– Birinşiden, konkwrstardan aldın-ala belgilengen adamdar öte almaytın jol qarastırwımız kerek. Sondıqtan, testilewdi konkwrstan bölip aldıq. YAğnï, bolaşaqta memlekettik qızmetke barğısı keletin azamattar Agenttik belgilegen waqıtta konkwrstı kütpey, test tapsırıp, arnayı sertï­fï­­kat alıp, sodan keyin mem­le­­ket­tik organ jarïyalağan konkwrsqa qatısadı. Osığan oray memlekettik organnıñ konkwrs­qa jumsaytın waqıtı 2-3 esege deyin (45-50 künnen 15-20 künge deyin) azayadı. Sonımen bir­­ge testilewdiñ bağdarlamasın jañ­ğır­tıp, adamnıñ keybir tulğa­lıq qasïetterin anıqtaytın testilewdi keybir lawazımdar üşin engizbekşimiz. Oğan qosa zañnama twralı testini de kürdelendirip otırmız. Konkwrstıq komïssïyalardıñ jumısında jarïyalılıq pen tazalıqtı qamtamasız etw üşin konkwrstıq komïssïya müşeleriniñ jawapkerşiligin köterw qarastı­rıl­ğan.

Agenttik täjirïbeni aldımen özi­nen bastap, tayawda bos lawazım­darğa konkwrs ötkizgen bolatın. Sonda bir orınğa qırıq, keybir orınğa alpıs altı adamğa deyin qujat tapsırdı. Osı jolı konkwrstıq komïssïyalardı jaña täsilmen jasaqtap, iriktew kezindegi äñgimelesw kezeñinde de barlığına teñ jağday twğızatın jäne bağalaytın tetikter qarastı­rıldı. Konkwrsqa adam köp qatıs­qan jağdayda konkwrstıq äñ­gi­me­le­sw­diñ ekinşi kezeñi retin­de esse jazwdı da engizw qolğa alın­­baq. Äri­ qaray memlekettik qız­­met­ker­lerdiñ jumısın bağalaw men mansaptıq josparlaw boyınşa tıñ uğımdar qabıldanadı. Jaña­dan kelgen qızmetşilerge tälim­gerlerdiñ bekitilwi de eskerildi. Osınıñ barlığı sapanı köterwge alıp keledi.

– Al, zañsız tağayındawlar anıqtalğan jağdayda, lawazımdı tulğalar qanday jawapkerşilikke tartıladı?

– Älbette, basşılar kadrlıq şeşimderin durıs äzirlep, zañ şeñberinde qabıldawı üşin jawap­ker­şilikti küşeytw kerek. Tayawda ğana jürgizgen tekserister kezinde bir mïnïstrlikte osınday zañsız tağayındawlar anıq­tal­ğan edi. Sol lawazım ïesi tärtip­tik jawapkerşilikke tartıldı. Mine, osınday bağıttardı qol­ğa alwdı közdep otırmız. Jawap­ker­şilikke tartwdı osılay küşeyt­sek, zañdı qonışınan  basıp jür­gen keybirewler ayaqtarın tartıñ­qıraytını sözsiz.
Merïtokratïya qağïdattarın qorğaw boyınşa tärtiptik komïs­sïya­lardıñ da pärmendiligin kü­şeyt­­pekpiz. Al, Memlekettik qızmet ister agenttigi merïtokratïya men käsibïliktiñ qorğawşısına aynalwğa tïis.

– Zañ jobasında ayqındalğan «A» basqarwşı korpwsın jasaqtawğa iriktewdiñ erekşe tärtibi engiziledi dep jür…

– Ïä, «A» basqarwşı korpwsın­da joğarı basqarwşılıq deñgey­degi memlekettik äkimşilik lawazımdar jasaqtalatındıqtan, olar üşin Respwblïka Prezïdenti ayqın­daytın kadr rezervine iriktewdiñ jäne konkwrstıq iriktewdiñ erekşe tärtibi, arnayı biliktilik talaptarı közdelip otır. Zañ qabıldanğannan keyin kadr sayasatı boyınşa Ulttıq komïssïya jäne öñirlik kadrlıq komïssïyalar qurılmaq. Olar «A» kor­pw­sı­nıñ kadr rezervin qalıp­tas­tıradı. Osılayşa, «A» korpwsı lawazımdarına iriktew jäne joğarılatw transparenttik negizde jüzege asırılatın boladı.

Memleket basşısı «komandalıq köşwge» qatıstı da birneşe märte sın aytqanın bilesizder. Osığan oray zañ jobasında «komandalıq köşwlerdi» neğurlım azaytw jäne memlekettik organdardıñ basşıları awısqan jağdayda äkimşilik memlekettik qızmetkerlerdiñ qor­ğa­l­wın küşeytw maqsatında mem­lekettik organdar arasındağı awı­sım tärtibimen tağayındawlar El­bası belgilegen jağdaylarda ğana jüzege asırılatındığı qaras­tı­rılıp otır. Zañsız kadrlıq şeşimder üşin lawazım ïeleriniñ jawapkerşiligi küşeyedi. Tağı bir basım bağıt – kadrlıq qızmet orındarınıñ rölin arttırw. Ol endi personaldı basqarw qız­meti dep atalmaq. Bul saladağı mem­leket­tik qızmetşiler özderi jumıs isteytin mekeme işindegi kadrlardıñ jumısına bağa berip, qız­metke usınwda ülken röl at­qa­ra­tın­day deñgeyge jetpekşi.

Alğaş ret Zañda memlekettik qızmetşilerdiñ Ar-namıs Kodeksin jäne jemqorlıqqa qarsı normalardı qosatın qızmettik etïkası jöninde bölek taraw engizilgenin de atap ötkim keledi.

«Zañ jobasınıñ tïimdiligin tüsingender köp boldı»

– Tamır-tanıs, ağayınşılıq­tıñ jolın kesip, sıbaylas jem­qor­lıq­qa tosqawıl qoyatın zañ key­bir lawazımdı tulğalarğa una­­­ma­wı mümkin. Munıñ aldında jür­gizil­gen reformağa da kedergi keltirgisi kelgen şenewnikter bol­ğa­nı jurtşılıqtıñ esinde.  Al osı jolı jaña zañnıñ jolında kese-köldeneñ turğandar boldı ma?

– Älemdik täjirïbeni zerdelesek, kez kelgen saladağı, äsirese, memlekettik basqarw, äkimşilik salalardağı reformalar kedergisiz bolmaydı.
Biz 1999 jılğı memlekettik qız­met salasındağı  reformanı­ jürgizgen kezde Dünïejüzilik banki Qazaqstandı memlekettik qızmet reforması salasında aymaqtıq köşbasşı dep tanıp, oğan sebep bolğan birneşe faktordı atap ötken edi. Onıñ bastısı – Prezïdenttiñ sayasï jigerinde jatqanın ayttı. Mısalı, sol 1990 jılı reforma kezinde şenewnikterdiñ birazı kadrlardı konkwrs arqılı iriktew jüyesiniñ engizilgenin qalamadı, biraq,  Prezïdent soğan qaramastan, zañğa qol qoydı. Söytip, memleket basşısınıñ sayasï jigeri men­ strategïyalıq köregendiginiñ arqasında Qazaqstan alğa jıljıdı. Sayasï jiger osınday mem­leket­tik qızmet isinde erekşe bayqaladı. Mısalı, körşi Reseydi alayıq. Bul elde osı bağıttağı zañdar äli künge deyin qabıldanbay keledi. Sebebi, bul zañdarğa memlekettik apparat işindegiler, qolında ıqpalı bar lawazım ïeleri qarsı. Bizge de 1999 jılı kedergi keltirgisi kelgender boldı. Biraq zañ küşine engennen keyin köndikti. Endi olar bul talaptı aynalıp ötwdiñ jolın izdestire bastadı. Munı biz körip-bilgennen keyin osığan tosqawıl qoyuğa nïettenip otırğanımızdı joğarıda ayttıq. Degenmen, 1999 jıldarı jasalğan reformalar negizinen öziniñ mindetterin tolıq orındadı dewge boladı. Sodan beri 500 mıñnan astam adam memlekettik qızmet konkwrsına qatısıp, sonıñ 130 mıñı jumısqa qabıldandı. Ärïne, köpşiligi taza äri ädil konkwrs arqılı ötkeni­men, tamır-tanıstıqtı payda­lan­ğandar da joq emes. Biraq, mı­­sa­lı, joğarı oqw ornına tüs­ken­de sıbaylas jemqorlıqtan qawip­­­tenip, talapkerlerdi kon­kwrs­sız qabıldap, emtïhan qorıtın­dısınan bas tarta almaymız ğoy?! Konkwrstıq jüyeni de sol sekildi äri qaray jetildirw – bügingi mindet. 1990 jıldardıñ ortasında mïnïstr, äkim awısqanda ortalıq apparattardıñ 60 payızına jwığı jañartılsa, qazir äri ketkende 20-25 payızı ğana özgeredi.
Al, 1999 jıldan beri 550 mıñnan astam azamat konkwrsqa qatısqan eken. YAğnï, sol azamattar tügel  Konstïtwcïyanı oqıp, zañdardı bile bastadı. Qazir qoldanıstağı zañnıñ memleket üşin tïimdiligin, artıqşılığın tüsinetin basşılar köbeydi. Lawazımdı tulğalardıñ basım köpşiligi kadr sayasatın jetildirwdi qoldaydı.

Memlekettik qızmetşilerdiñ tärtibi qatañ qadağalanadı

– Memlekettik qızmetşilerdiñ  köpşilikpen qarım-qatınası, ädebi jöninde ärtürli pikir­ler aytıladı. Jalpı zañ­ğa en­gi­zil­gen özgerister mem­le­ket­tik­ qızmetkerdiñ qoğam­da­ğı ja­ğım­dı beynesin qalıptas­tırıp, halıqqa jaqındatıp,  bedelin kötere aladı dep oylaysız ba?

– Birinişden, bul zañda memleket­tik qızmetşilerdiñ ädebine baylanıstı bölek bap bar.  Sayasï mem­­le­ket­tik qızmetşilerdiñ äde­bine soñğı kezderi Respwblïka Prezïdenti Äkimşiligi de ayrıqşa män berip otır. Zañda bekitilgen  normalar üşin jawapkerşilik bölek. Sebebi, adamdardıñ quqıq­tarı men bostandıqtarı tek zañ arqılı retteledi. Kezinde Prezïdent Jarlığımen Ar-namıs Kodeksi qabıldanğan bolatın. Endi ol normalar  zañmen bekitilip, sol üşin jawapkerşilik deñgeyi joğarılaydı. Bul – qoğamğa jaña mümkindik beredi. Sebebi, aza­mat­­tar zañ arqılı memlekettik qızmetşiden qarım-qatınas mäse­lesinde ädep, mädenïet saqta­wın talap ete aladı.

Ekinşiden, memlekettik qızmet­şi­­lerdiñ tärtibin, elmen qarım-qatınası deñgeyin qadağalaytın organdarğa da jaña mümkindikter beriledi. Arnayı Jarlıqtar qabıldanğan, osı boyınşa är memlekettik mekemeniñ işinde öz­ erekşelikterine baylanıs­tı ädep normaları engiziledi. Mu­nı baqılaytın tärtiptik keñes pen tärtiptik komïssïyalardıñ ju­mı­sı jetildirilip, mindetteri ayqındaladı. Sonımen qatar, ärbir memlekettik salada  tälimger­lik-oqıtw jüyeleri, tïisti ülgilik erejeleri bekitiletin boladı. Ärï­ne, munıñ bäri birden bola sal­maydı, birtindep jüzege asırılatını anıq. Aytalıq, sıbaylas jemqorlıqpen tabıstı küresetin elderdiñ täjirïbesin zerdelesek, olar ülken jemqorlıqqa jol – usaq ädepsizdikten, birewdiñ quqığın buzwdan bastalatının tüsingen. Sondıqtan bul elderde onıñ  al­dın-alwğa erekşe män beredi. YAğnï, sıbaylas jemqorlıqtı boldırmaw şaraların qarastıradı. Ol üşin zañ buzwşılıqtıñ aldın alwğa qatıstı mäselelerdiñ qır-sırın är memlekettik qızmetker bilwi tïis. Sondıqtan da olardı oqıtwdı qolğa almaqpız. Osınıñ barlığı, tüptep kelgende, sıbaylas jemqorlıqqa negiz bolatın  faktorlardı boldırmaw. Bas prokwratwra, Qarjı polïcïyası mamandarı jasalğan qılmıspen küresip, olardı anıqtaw jäne jazalaw jumıs­tarı­men aynalısatın bolsa, bizdiñ mindetimiz – jemqorlıqtıñ aldın alw, tärbïe, ädeptilik normaların siñirw.

Qazaq tilin bilwge mindetteytin zañnıñ twatını şübäsiz

– Memlekettik qızmetkerdiñ mindeti – halıqqa qızmet etw. Ol­ eli­­niñ, ultınıñ patrïotı bo­l­wı kerek. Biraq qazirgi biz kö­­rip jürgen qızmetkerlerdiñ ön­ boyınan munday qasïetterdi kö­re bermeymiz. Memlekettik qız­metker­lerimizdiñ köbi mem­leket­­tik tilde söylemewi – sonıñ bir mı­­salı. Memlekettik qız­metşi­­ler­ge qazaq tilin bilwge min­det­­teytin zañ qaşan twadı?

– Öziñiz aytqanday, patrïot­tıq­tıñ tilmen baylanısı da bar. Biraq qazaq tilin meñgermegen memlekettik qızmetkerlerdiñ bärin bir­dey patrïot emes dep aytwğa tağı bolmaydı. Tildi bilmewdiñ tarïhï sebepteri köp qoy. Kezinde qazaq tiline balta şapqan qanday jüye ekenin är adam esinde saqtawı kerek. Men osı qızmetke arağa 11 jıl salıp  kelgende bayqağanım, memleket­tik organdarda qazaq tilin bilw deñgeyi edäwir joğarılağan. Mısalı, Prezïdent  Äkimşiligimen hat almasw – negizinen qazaq tilinde. Ükimet keñsesimen de solay. Ärïne, äzirşe memlekettik is-qağazdarı qos tilde jüredi. Öytkeni, bäri birdey qazaq tilin jetik meñgerip, qujat­tardı qazaqşa dayınday almawı mümkin. Sondıqtan täjirïbesi mol, otanşıldıq sezimin jüregin­de uyalatqan azamattardı tildi bil­me­ge­ni üşin jumıstan ketirw ädilet­sizdik bolar edi. Elbasınıñ Jarlığımen bekitilgen «Qazaq­stan Respwblïkasında Tilderdi damıtw men qoldanwdıñ 2011-2020 jıldarğa arnalğan memle­ket­tik bağdarlamasında» mem­le­ket­tik tildi damıtwdıñ bağıt­tarı belgilengen. Prezïdent memle­ket­tik tildi är azamat meñgerw qajettigin ünemi aytıp keledi. Endi onı jüzege asırw ultımızdıñ işki jumısına baylanıstı. Keleşekte tildi bilwdi mindetteytin talaptar zañnamada belgilenetinine men şübä keltirmeymin. Büginde memlekettik tildi meñgermey, alğa ilgerilew mümkin emestigin bäri de tüsindi. Sondıqtan bul mäsele de birte-birte şeşimin tabatınına senemin.

– Äñgimeñizge rahmet.

Äñgimelesken: Qımbat TOQTAMURAT

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

eight + nineteen =