Älemdi jaylağan indet qaşan tizgindeledi?

0 96

Qıtaydıñ Whan' qalasınan tarağan Covid-19 vïrwsı tört aydıñ işinde törtkül dünïege tarap, älemniñ 170 eli indettiñ ilmegine ilindi. Qazirge deyin jahanda 250 mıñğa jwıq adam atalğan vïrwstı juqtırıp, 90 mıñğa jwıq adam emdelip şıqqanmen, 9913 adam köz jumdı. Qazaqstanda juqtırğan adamdardıñ sanı 49, sonıñ işinde Nur-Sultanda – 25, Almatıda – 22, Qarağandıda – 2.Nege tez örşidi?

Dünïejüzilik densawlıq saqtaw uyımı 11 nawrızda Covid-19 indetiniñ älemdik indet deñgeyine jetkendigin jarïyalap, uyım basşısı Tedros Adanom Gebreïsws älem halqın judırıqtay jumılıp onıñ aldın alwğa şaqırdı. Degenmen älem jurtşılığı arasında ölw körsetkişi 3,4 payız dep bağalanğan bul indettiñ aldın alw jağında DDU sılbırlıq tanıttı dep jazğırıp jatqandar da bar.
Endeşe qısqa ğana waqıt işinde indet nege tez örşidi? Birinşiden, indet oşağı bolğan Qıtaydıñ indet ilingen kezdegi naqtı jağdaydı der kezinde jarïyalamay, jasırwı qaterli derttiñ bükil Qıtayğa, odan soñ bul eldiñ arnasınan asıp, dünïe jüzine taralwına sebep boldı. Ekinşiden, älem halqınıñ beyqamdığı, äsirese, Covid-19 vïrwsınıñ öte tez juğatını jönindegi tanımnıñ tömendigi, der kezinde saqtıq şaraların qoldanbawı «Whan' obasınıñ» örttey lawlap tez örşwine sebep boldı.

Awrwdı qalay tizgindedi?

Qıtayda bul indettiñ tarağanına qazir jartı jılğa tayadı. Degenmen Qıtay bïligi bul indettiñ aldın alwda keş qïmıldasa da, keremet uyımşıldıq körsetti. Jalpaq Qıtayğa jayılıp ketken indettiñ 3 ay işinde bolattay tärtip, qatal zañnıñ arqasında betin qaytardı.
İndettiñ Qıtayda tez tarawına mına birşama türli jağday sebep boldı. Birinşiden, indet jaylı aqparattıñ der kezinde aşıq jarïyalanbay, jasırılwı köp adamnıñ indet juqtırwına äkep soqtı. Ekinşiden, Whan' qalasında karantïnniñ keş jarïyalanwı jäne indettiñ örşigen mezgili Qıtaydıñ «köktem merekesine» twra kelwi vïrws juqtırğan adamdardıñ eldiñ jer-jerine, tipti älemge tarap ketwine alıp keldi. Üşinşiden, halıq sanınıñ tığız­dığı jäne turğındardıñ jeke tazalıqqa köñil bölmewi de indetti örşite tüsti. Törtinşiden, bul koronavïrwstıñ jaña türi bolğandıqtan, jalpı qoğamnıñ bul vïrws jönindegi tanımnıñ tömendigi jäne ğılımï qorıtındılardıñ joqtığı atı jaman indetti äbden örşitip jiberdi.
Qazir Qıtayda indettiñ beti qayttı. Ay boyı «üy qamaqta» otırğan halıq sırtqa şıqqanda indet qayta örşwi mümkin degen küdiktiñ de bultı seyilip keledi. Biraq munda indet tarağanda şetelge qaşıp, onıñ älemge awa arqılı ja­yılwına murındıq bolğan keybir Qıtay azamattarı endi basqa elderde indet örşigende qayta elge qaşıp, «eksport» etken awrwdı qayta «ïmporttap» jatır. Buğan ötken täwlikte Qıtayda da şet elden kelgen 228 adamnan Covid-19 vïrwsı tabılğanı dälel.Qıtay täjirïbesi bizge de kerek

İndettiñ aldın alw üşin Qıtay eñ äweli halıqtı erekşe saqtıqqa jäne qatañ tärtipke şaqırdı. İndet tarağan Whan' qalasında ğana karantïn jarïyalanğanmen, basqa ölke, qala, awdandarda da jüris-turısqa bükildey şektew qoyılıp, indettiñ aldın alwğa atsalısatın adamdardan basqa bükil halıqtıñ üyden şığwına tıyım saldı. İndet juqtırğandar mülde tirkelmegen taw işindegi kent turğındarınıñ da ärqanday sebep aytıp qaqpadan şığwına şektew qoyıldı. Turğındardıñ sırtqa şığıp ketwiniñ aldın alw üşin esikterin taspen bastırıp, temirmen tepserlep tas­tağan jağday da boldı. Tärtipke bağınbağandar qatañ jazalanıp, aldı sottalıp ketti. Bir aydan artıq barlıq öndiris oşaqtarı jabılıp, üyde jatqan turğındarğa ükimet belgilegen adamdar azıq-tülik tasıp berip turdı. Bükil halıq bettumşa tağwğa mindettelip, onı taqpay sırtqa şıqqandarğa qatañ eskertw jasaldı, aldı jazalandı. Awrwın jasırğandardı, ädeyi elge juqtırğandardı, indet juqtırıp alğan soñ kimmen baylanısta bolğanın jasırğandardı qatañ jazalaw, tipti ömir boyı bas bostandığınan ayırw jazası da qarastırıldı.
Al emdew jağına kelsek, emdew men oqşawlawdı uştastırıp, barlıq emhanalar indetti emdetw jumıldırıldı. Qazir Qazaqstanda «Qıtayda birde-bir qazaqqa indet juqpaptı, soğan qarağanda, et jep, sorpa işken qazaqtarğa juqpaytın sekildi» degen jel söz tarap jür. Bul negizsiz. Qıtaydağı qazaqqa qazaqtıñ mıqtılığınan juqpay qalğan joq, kerisinşe, indet qazaqtar turğan jerge ilinbey turıp, erterek aldın alwı jäne qazaqtardıñ da tärtipke boyusınıp, ay boyı dalağa şıqpay otırwı sebep bolğanın bilgen jön.

Älemde äli de örşip tur

Qazir indet Ïtalïya, Ïran elderinde qattı örşip tur. Äsirese, Ïtalïyada jağday öte awır. Ötken bir täwlikte 500 adam köz jumğan bul eldegi ölim körsetkişi Qıtaydan asıp tüsip, köz jumğandar sanı 3405 adamğa jetti. El boyınşa karantïn jarïyalanıp, qatañ rejïmge köşkenmen, indet juqtırğandardıñ sanı 40 mıñnan asıp ketti. Olardıñ qatarı kün sayın ösip keldi.
Qazir Ïtalïyada 60 mïllïon halıq karantïnde. Adamdar sırtqa şığw üşin polïcïyadan ruqsat alwğa mindetti. Ruqsatsız köşege şığatındarğa aqşalay ayıp salınadı nemese qamawğa alınadı. Ïtalïyada bul indettiñ asqınwına halıqtıñ «bizge juqpaydı» degen beyqamdığı men bïliktiñ aldın alw şaraların waqıtında jasamawı bastı sebep bolıp otır. Äsirese, bïliktiñ karantïn jasaw josparın kün burın jarïyalawı indettiñ bükil Ïtalïyağa jayılıp ketwine sebep boldı. Mısalı, koronavïrws alğaş soltüstik Ïtalïyada bastaw aldı da, bïlik soltüstik Ïtalïyanı karantïnge alıp, Lombardïya oblısın jawıp tastamaq boldı. Munı estigen lombardïyalıqtar apıl-ğupıl jïnalıp, poyızdarğa minip, oñtüstikke qaray bet alğan. Nätïjesinde qazirgidey awır jağdayğa dwşar boladı. Demek, Ïtalïyadağı osı jağday men Qıtaydıñ Whan' qalasındağı karantïn tärtibinen biz de tälim alwımız kerek.
Ïran men Ïspanïyada da jağday mäz emes. Ïranda 1284 adam köz jumsa, Ïspanïyada indet juqtır­ğan 17 mıñ adamnıñ 767-si baqïlıq boldı. Bastapqıda bul indet Japonïya men Oñtüstik Koreyada qattı örşigen edi, alayda bul eki el halqınıñ da qatañ tärtipke boyusınıp, sanalı türde saqtıq şaraların qoldanwına baylanıstı indettiñ örşwin alğaşqı adımda tejey aldı. Soltüstik Amerïka qurlığında da jağday oñıp turğan joq. Älemdi awzına qaratqan alpawıt el AQŞ-tıñ özinde soñğı derek boyınşa 13842 adam indet juqtırıp, 208 adam köz jumsa, osı elmen qanattas jatqan Kanadada 900-ge jwıq adam vïrws juqtırıp, 12 adam qaza taptı.

Keseldiñ emi tabıla ma?

Qazirge deyin indetten 90 mıñğa jwıq adam emdelip şıqqanmen, bul dertke äli vakcïna jasalğan joq. Tek osıdan üş-tört kün burın AQŞ prezïdenti Tramp AQŞ mamandarınıñ vakcïna jasap şıqqanın, qaterli indettiñ örşwiniñ aldın alw üşin vakcïnanı birden adamğa salğandığın jarïyaladı. Alayda mamandar bäri sätti bolğan künniñ özinde bul vakcïnanı öndirip pay­dalanwğa keminde 18 ay waqıt ketedi dep otır. Bul arada Covid-19 indetiniñ älem jurtşılığınıñ ömiri­ne qater töndirip qana qoymay, ekonomïkağa keri äser etwmen qatar geosayasï jağdaydı da wşıq­tıra tüskenin ayta ketken jön.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı