Älemde «Abay jolı» sekildi epopeya joq

157

Jwırda elordada Azïya elderi qalamgerleriniñ forwmı ötti. Onda jan-jaqtan jïılğan aqın-jazwşılar körkem sözdiñ körigin qızdırdı. Solardıñ arasında Reseyde turatın jerlesimiz, körnekti jazwşı-dramatwrg, scenarïst, awdarmaşı, ädebïet salasındağı birqatar sıylıqtardıñ lawreatı Anatolïy Kïm de boldı. Bïıl qabırğalı qalamger señgirli seksen jasqa toldı. Biraq talanttı tulğanı seksenge toldı dep oylamaysız. Qïmılı şïraq. Jïın ayasında swretkermen kezdesip, äñgimelesken edik.

ANA TİLİM – ORIS TİLİ

– Anatolïy Andreevïç, äñgimeni Azïya forwmınan alğan äseriñizden örbitkim kelip otır…
– Jaqsı! Men buğan deyin köptegen halıqaralıq ädebï forwmdarğa qatısıp jürmin. Halıqaralıq PEN-klwbtıñ da kezdeswlerinen qalğan emespin. Keyde mağan osınday jïındar bir sarında ötetindey körinedi. Bir taqırıp ayasında bayandama tıñdalıp, pikirler aytıladı. Sonımen qaytamız. Bügingi forwmğa kelerde de osınday oyda bolğanımdı jasırmaymın. Jäne mağan jïında «Qalam men qarw» degen taqırıpta bayandama jasawğa usınıs tüsti. Buğan kelistim. Ekinşi dünïejüzilik soğıs ayaqtalğannan keyin Keñes ökimeti qazaq jerinen yadrolıq polïgon aşıp, aşıq sınaq jürgizdi. Sonıñ saldarınan qanşama adam zardap şekti. Tabïğat bülindi. 1991 jılı Qazaqstannıñ Tuñğış Prezïdenti ­Nursultan Nazarbaevtıñ Jarlığımen Semey polïgonı jabıldı. Osılay Qazaqstan älemde yadrolıq qarwdan bas tartqan memleket retinde tarïhta qaldı. Sondıqtan men osı bağıtta äñgime bolar dep jorıdım. Biraq forwm men oylağanımnan basqaşa örbidi. Azïyanıñ är jerinen kelgen qalamgerler şığarmaşılığı men oy-pikirlerin ortağa saldı. Şın mäninde, keleli jïınnan köp närseni köñilime tüydim.
Sonda ne tüydiñiz?
– Mäselen, mağan arab jazwşısınıñ fïlosofïya­lıq oyları unadı. Ol öz sözinde sayasattı, munaydı emes, bügingi ömirdi, adamnıñ janı men bolmısı twralı ayttı. Moñğolïya qalamgeri de jaqsı söyledi. Qısqası, ärbir jazwşı özi üşin qundı sanalatın taqırıptı talqıladı. Bul mağan oy saldı. Jazwşı retinde täjirïbe boldı. Meniñ de jüregimde eşkimge aytpağan sırlar bar edi. Biraq onı birewler tüsine me dep oylawşı edim. Joq, onım beker eken. Forwmğa qatısqan aqın-jazwşılarmen bir-birimizge osınday sırlarımızdı aytıp, aqtarılıp söylestik.
Aytalıq, Oñtüstik Koreya­dan kelgen ülken aqın Ko In-dı biraz jıldan beri bilemin. Men bir jıldarı Sewldegi joğarı oqw ornında däris oqığanmın. Ekewmiz sonda tört jılday körşi turdıq. Alayda jolığıp ädebïet twralı äñgimeles­ken emespiz. Onıñ jïındağı: «Azïya Ewropa sekildi birtutas emesi anıq. Azïya taw men dalanıñ, şöl men köldiñ jäne tabïğï erekşelikterge bay älem. Osı erekşelik ädebïetke de tän» degeninen Azïyanıñ körkem söziniñ keleşegi men rwhanï kemeldiligi köz aldıma keldi.
Şındığında, qazir batıs äleminde adamgerşilik qundılıqtar özgerip baradı. Keybirewlerdiñ ne erkek, ne äyel ekenin bilmeysiz. Qudaydıñ bergenine şükirlik etpey, adamdar jınısın özi tañdaydı. Munı rwhanï quldıraw dep bilemin. Otbasılıq qasïettiñ de qadiri qaştı. Al Azïyada munday jağday bayqalmaydı. Qurlıqtağı ärbir el salt-dästüri men ata jolınan tayğan emes. Däwleti şalqığan Arab memleketteri de saltın berik ustanadı. YAğnï, forwmda tek ädebïet qana emes, älemdi alañdatqan adamï qundılıqtar probleması qozğaldı. Osınday özekti mäseleni ortağa salwğa mümkindik twğızğan Qazaqstandı jaña qırınan tanıdım.
– Qazaq jerinde kindik qanıñız tamdı. Balalıq şağıñızdan sır şertip ötesiz be?
– Qazirgi Türkistan oblısı Tülkibas awdanındağı Sergïevka degen awılda muğalimder otbasında twdım. Äke-şeşem Qazaq­stanğa 1937 jılı Reseyden qonıs awdarğan. Bir jıldan keyin ömirge men keldim. Tülkibas – tabïğatı körkem, tamaşa jer. Biraq biz onda köp turğan joqpız. Keyin burınğı Taldıqorğan oblısı Üştöbe awdanındağı bir kolhozğa köşip keldik. Osında toqsan toğız payız koreyler turdı. Sawatımdı osı awıldağı mektepten aşıp, oqwımdı awdan ortalığında jalğastırdım. Alğaşqı ustazım bizden koreyşe üyrenip, keyin koreyşe ursatın edi. Keyin otbasımızben Kamçatkağa köşip keldik. Mektepti, joğarı oqw ornın orısşa oqıdım. Şığarmalarımdı orısşa jazamın. Sondıqtan ana tilimdi orıs tili dep aytamın.

ORALHANDI JANIMA JAQIN KÖRDİM

– Qazaq jazwşılarımen jaqın aralasıp, olardıñ biraz şığarmaların awdardıñız? Alğaş kimdi tärjimaladıñız?
– Äweli ömirden erte ozğan darındı jazwşı, jaqsı azamat Oralhan Bökeevtiñ «Kerbuğı», «Ayqay», «Qar qızı» attı povesteri men äñgimelerin tärjimaladım. Onımen meni Mäskewde Rollan Seysenbaev tanıstırdı. Özi de tür-tüsi kelisken, sımbattı jigit edi ğoy. Birden şüyirkelesip, janıma jaqın kördim. Oralhan öz keyipkerlerin jan dünïesin işek qırındısına deyin aşadı. Jäne onıñ şığarmalarınan äwezdi äwen esip turadı. Osı ırğaqtı barınşa saqtap awdardım. Keyin osı awdarmalar arqılı onıñ kitaptarı Ewropa oqırmandarına jetti. Qabırğalı qalamger Tölen Äbdiktiñ de «Äke» degen tamaşa hïkayatın awdardım. Munda ötken ğasırda qazaq jurtınıñ basınan ötken awır näwbet beynelengen. Keyin jazwşınıñ «Parasat maydanı» povesin tärjimaladım. Tölen osı twındısına Franc Kafka atındağı halıqaralıq sıylıqtı aldı. Awdarmalarımnıñ işinde klassïk jazwşı Äbdijämil Nurpeyisovtiñ «Soñğı parız» romanın joğarı qoyamın. Birde Äbekeñ Gerol'd Bel'gerdiñ tärjimasına köñili tolmaytındığın bildirip, «qaytadan awdarğım keledi» degen ötiniş ayttı. Men odan: «romannıñ awdarması bar ğoy» dep bas tarttım. Arada on jıl jöñkilip ötti. Tağı da Äbekeñ habarlastı: «Kitaptıñ ekinşi bölimin tämamdadım. Endi romannıñ bas-ayağın qosıp awdarıp ber» dep qolqa saldı. Qïnala kelistim. Söytip, Bel'ger awdarğan romannıñ alğaşqı bölimin ädebï redaktorlap, ekinşi bölimdi tolıqtay tärjimaladım.
– «Abay jolı» roman-­epopeyasın awdardıñız. Bul süyekti körkem dünïege qalay keldiñiz?
– Birde mağan Murat Muhtarulı Äwezov habarlas­tı. Ol äkesiniñ Keñes zamanında awdarılğan romanına rïza emestigin aytıp: «Sol kezeñde cenzwranıñ kesirinen kitaptıñ biraz jeri qïıldı. Äsirese baylardı däriptedi degen tustar tutas­tay tüsip qaldı. Sondıqtan şığarmanı jañadan awdartqım keledi. Siz buğan qalay qaraysız?» dedi. Men oğan aldımen eski awdarmamen tanısıp şığayın dedim. Alayda «Abay jolınıñ» orısşa nusqasın oqï almadım. Kitaptı bes adam bölip awdarğan eken. Romannıñ sulbası, ırğağı saqtalmağan. Tarawlardıñ arasında bir-birimen baylanıs joq. Qısqası, jazwşı, äri käsibï awdarmaşı retinde awdarmadan köp kemşilik bayqadım. Murat Muhtarulına romannıñ tüpnusqasın qaytadan jolma-jol awdarmasın jasap beriñiz dedim. Köp uzamay meniñ qolıma cenzwranıñ qayşısı tüspegen twındı tïdi.
Onı oqıp şıqqannan keyin bul däwir twdırğan ulı şığarma ekendigine közim jetti. Älemde «Abay jolı» sekildi eşkim epopeya jazğan joq. Munda Äwezov közimen körgen mıñjıldıq köşpendiler mädenïetiniñ soñğı jurnağın jazıp qaldırdı. Jer jüzinde tarïhı men mädenïetin jazbaşa emes awız­şa saqtağan halıq sïrek. Al qazaq ultınıñ tarïhı men öneri awız ädebïetiniñ arqasında urpaqtan-urpaqqa jetip otırdı. Sondıqtan swretker romanda twğan halqınıñ etnografïyası men swırıpsalmalıq, aqındıq, jırşılıq, küyşilik, änşilik önerin keremet swretteydi. Bul kitaptıñ körkemdik qasïetteri äli de talay taldaw­dı qajet etedi.
Epopeyanı oqığanda qazaqtardıñ kez kelgen qïındıqqa tözimdilik qasïetin köşpendilerden darığan dep oylaymın. Öytkeni köşpendiler türli qubılıstar men apattarğa dayın bolıp, şuğıl şeşim qabıldap otır­ğan. Keşegi toqsanınşı jıldardağı kürdeli kezeñnen Qazaqstannıñ ayağınan tik turıp ketwi – bayırğı babalarınan qalğan batırlıq pen qajırlı bolmısınan. Bir sözben aytqanda, «Abay jolı» epopeyasın awdarw barısında men özim de bir wnïversïtet bitirgendey mol rwhanï qazına jïnadım.

ÄDEBÏ JWRNALDIÑ JAĞDAYI QÏIN

– Burın aqın-jazwşılardıñ turmısı jaqsı boldı. Qalamaqıları da joğarı edi. Resey qalamgerleriniñ jağdayı qalay?

– Qazir Reseydegi «Roman-­gazeta», «Drwjba narodov», «Oktyabr'», «Znamya», «Mos­kva» attı muqabaları qalıñ ädebï jwrnaldardıñ jağ­dayı öte qïın. Burın osınıñ bäri oqılımdı basılımdar boldı. Mısalı, «Drwjba narodov» jwrnalına älemniñ aytwlı söz zergerleriniñ twındıları jarıq köretin. Meniñ bir romanım 1989 jılı «Novıy mïr» jwrnalına eki mïllïon taralımmen basıldı. Qazir onday taralım joq. Ädebï jwrnaldar avtorğa qalamaqı tölemeydi. Qalamgerler kitabın baspağa qaltasınan tölep şığaradı. Osıdan jazwşılardıñ jağdayın bilesiz.
– Siz qalamger ğana emes, tanımal qılqalam şeberisiz. Osı ekewiniñ qaysısın hobbï sanaysız?
– Jazwşılıq sekildi swretşilik önerimdi de joğarı qoya­mın. Ekewi de hobbïim emes, ömirim desem boladı.
– Nur-Sultan şaharına at basın tirep otırsız. Qalanı aralap kördiñiz be?
– Ïä. Keşe awrwhanada jatqan Äbdijämil ­Nur­peyisovke barıp amandas­tım. Sodan şığıp, kölikpen qalanıñ biraz jerin araladım. Mağan unadı. Şahar öte jıldam damıp baradı eken. Közdiñ jawın alar äsem ğïmarattar da jeterlik. Qazaq eliniñ jüregi – bas qalasınıñ kelbeti odan äri körkeye bersin!
– Äñgimeñizge raqmet!

Pikir jazılmaydı.