Әке өнегесі

0 214

Германиядан  тәжірибе  жинақтап келген психолог А.Рихмайер бір  лекция­сында «Ата–ана баладан кешірім сұрамайды» деді. Ал сұрайтындай жағдай болса, басқаша жеткізген жөн екенін алға тартты. Менің ойыма, әкемнің өзім­нен кешірім сұрағаны түсті. 

Мен қалай медбике болмай қалдым?

Сегізінші сыныпты бі­тір­ген бой­да­­ құр­бым­ екеу­міз­ ата­-ана­мыз­ға ­айт­­­пас­тан,­ Лен­гір­ қа­­ла­­сын­да­ғы ­ме­д­­­у­­чи­­­ли­­щ­е­­ге­­ құ­жат­ тап­сыр­дық.­Орыс­­ ті­лі­нен­ сы­нақ­ жұ­­мы­­сын жа­­­зып,­­ та­рих­тан­ ауызша­ ем­ти­хан­ тап­­сыр­дық.­ Енді, тек нә­ти­же­сін кү­­ту­ ғана қалды…

Бір күні үйге қонақтар келді, ара­­­­сын­­­да­­ ме­ні­мен­ жасты қыздары бар­­­ екен. Әкем маған ауық-ауық қа­­рап қояды, байқаймын, көз­қа­­ра­сында өзгешелік бар. Оған мән бергенім жоқ, өзімше, оқуға тап­сыр­­ға­ным­­ды конкурстан өт­кен­де ғана айтамын деп жүрмін. Қонақ қыз тым ерке екен, ата-анасы да­ бәйек болып отыр. Қонақтар ке­ле­сі күні мен құжат тапсырған ме­д­учи­ли­щеге кетті. Кешке кел­ді, көңіл-күйлері жоқ, әкемді күт­ті.­­ Әкем жұ­мыстан келген соң қо­­нақ­тарға «бә­рі­ де­ ой­да­ғы­дай­ бо­­­ла­ды,­ еш ­абыр­­­жы­­маң­­дар»­ деп қоя­­ды. Маған те­­сі­­ле­­ қа­­рай­­ды­­ бар­­­лы­­ғы.­ Ерке қыз үлкен шаруаны­ бі­­­тір­­ген­­­дей­ мұрнын шүйіріп отыр, ата­­-анасы оның арқасынан қағып қоя­­ды. Сонымен қонақтар әкеме ал­­ғы­сын айтып, ауылына аттанды.­ Сәлден соң әкем мені оңаша сөйлесуге шақырды. «Қызым, бізге айтпастан медучилищеге құ­жат тапсырыпсың. Училище­ ди­ректорының орынбасары Са­тыл­хан­ ағаң маған хабарласып, құттықтады. Оны қоя тұр, онын­шыны бітіріп, институтқа тү­­се­­сің»­ деді. Сәл жүзін бұрды да­ сөзін жалғастырып, «сенен сұ­­рау­ым­ керек еді, кешір, сенің ор­ның­ды жа­ңа­ғы­ қызға бердік» деп,­ бір-ақ қай­ыр­ды.­

Мен әкеме ренжігенім жоқ, «инс­ти­­­­­тут­­­ жақ­сы­ ғой»­ деп қоямын. Әкем­­ «әлгі кісінің жақсылығын кө­­­­­ріп­­­ едім,­ қарызым өтелгендей қу­­­а­­нып­­­ қал­дым»­ деді. Бірақ көпке­­ де­й­ін өзін кінәлідей сезініп жүр­ді.­ Кей­інірек сырқаттанып қал­ға­ным­да,­­ «әттеген-ай, дұрыс жа­са­дым ба, қателестім бе, медбике бол­ған­да­ мұн­ша­ қиналмас па едің» дейтін. Ал,­ былтыр діни мәселелер тө­ңі­ре­гін­де монографиям жарық көр­ген-ді. Сонда тағы өткенді еске са­лып, «бая­ғы медбикелігіңнен, ме­­ніңше, осы­ның дұрыс-ау, психо­лог­ та адам жа­нын емдейді емес пе»­ дегені…

Дастарқан басындағы дәріс

Психолог ретінде қызмет ете жү­­ріп,­ талай кісімен сұхбаттастым. Бір­ күні ал­дыма көз жасын төккен ана кел­ді, «қызым жолынан адас­ты,­­ ағайын-туғаннан ұят болды,­ айт­­қа­­нын екі етпеуші едім, қателік жі­­берген жерім жоқ» дейді. «Бала­ла­­рыңызбен дастарқан басында әң­­гі­­ме айтып отырғанда, білмегенін тү­сіндіретін шығарсыз» дедім. Ол ма­ған таңырқай қарап: «оған уақыт жоқ­­ қой, балалардың әрқайсысы та­­мақ­ іше сала өз бөлмесіне ке­те­ді» де­гені. «Ал, жексенбіні от­ба­сы­ңыз­бен­­ қа­лай­ өт­кі­зе­сіз?»­ де­дім.­«Бір­­­ күн­ дем­алыс қой, оны әр­кім­ өз бе­­­тін­­ше­­ өткізеді» деп жауап берді.

Сөйт­ті де, «өз отбасыңызда ше?»­­­­ деп қарсы сауал қойды. Мен­ сен­­­бі, жексенбі күндері бала­ла­рым­ әке­­­­ле­рі­мен­ бір­ге­ үй­ шаруасын ат­қа­­ра­ты­нын, содан соң бар­лы­ғымыз жи­налып ас мәзіріне кі­рі­­се­ті­німіз­­­ді­­ айт­тым.­ «Ба­лалар де­­ма­­лыс­­ты­­ асы­­­ға­­ кү­те­ді,­ оларға әке­­-ше­ше­сі­нің­ ас ­үй­де­гі,­ дас­тар­қан ­ба­­сын­да­ғы әң­­гімесі, бірге отырып те­ледидар көру қызықты, апта бой­ындағы көрген-білгендерімен бө­лі­се­­ді»­­ де­дім. «Біздің соңғы рет қашан бір­ге­­­­ отырып тамақ ішкеніміз есім­де­ жоқ» деді әйел…

Кез­ кел­ген­ салт-сана, әдет-жо­сық­ отбасынан бастау алады. Бай­қа­ға­ным, кейбір отбасында дастарқан басында ұрыс-керіс бол­са,­ балала­ры­ да сол жаман әдетті кей­ін қай­­­та­­­­­­лай­­­­­ды.­­­­­ Әдет-ғұрып демекші, ба­­­ла­­­ ке­зі­міз­ден­ ата­-ана­мыз­ бізді жақ­­­­сы­­­­ қа­сиет­тер­ге бау­ли­тын.­ Тіпті, ба­­­ла­ла­ры­на­ өнеге бол­сын дегені шы­ғар,­ әкем анама ас­ әзірлеуге кө­мек­­те­су­ге­ кі­рі­сіп­ ке­­те­тін. Біз­ді­ де жұ­мыл­ды­ратын. Бү­гін­де әр­қай­сы­мыз­дың­ өз отба­сы­мыз бар, алайда мен­ үшін сол ба­ла­лық шағымдағы ата-анам дайын­дай­тын тағамнан дәмді ештеңе жоқ­тай.

Қазақ халқы үшін отбасы тәр­би­­е­сі­ дас­тар­қан­нан­ бас­та­ла­ды ­емес­ пе?! Ұлту апамыз дастарқан ба­­сында ата-бабалар тарихын, аяулы әже­­­ле­­­рі­­міз­­дің еңбегін, немерелеріне, ке­­лін­­дер­ге кеңесін туралап айтпай, мысал­ ре­тінде астарлап, сол баяғы әжелер өмірінен естеліктер түрінде жет­кі­зіп отыратын. Қазақ халқы қан­дай­ жиын-тойдың алдында да дас­тар­­қан­­да­ бас қосып, ақылдасып, түй­ін­ді­ мә­се­ле­лер­дің­ ше­шімін тау­ып жатады. Бүгінде сол отбасы дәс­тү­ріндегі құндылықтары ұмы­ты­ла бас­та­ған­ды­ғы­нан­ болар, руха­ни­­ ада­су­шылық та күннен-күнге ұл­ғай­ып барады.

Ұрпақ қамын ұмытпай

Әкем қазақтың қара көздері соң­ғы кездері жат ағымның жетегінде кетіп жатқанына қатты налитын еді. 2004 жылы Астанадан ауылға кезекті рет балаларымды ертіп апардым. Атасының әңгімесін естісін, тағылымы мен өнегесін бой­­ына сіңіріп өссін деген ниетпен. Барған сәтте әкеміз үйде жоқ екен. Анам «әкең үйде отырмайды, келген соң өзі айтар» де­ді. Сөйт­сем, әкем аурухана мен түр­меге, наркологиялық диспансерге, санаторийлерге барып, имандылық туралы дәріс оқиды екен. Әсіресе, жаңсақ басып, темір тордың ар жа­ғынан бір-ақ шыққандар әкемді асыға күтетінге ұқсайды, көптеген сұрақтар қояды екен. Зейнетке шық­­са да ұрпақ қамын ойлаған ол­ осы­лайша үйде тыныш отыра ал­май­тын әдет тауыпты.

Шерханның шапаны

Алматыда тұрып жатқанда әкем­ қыдырып келді. Шерхан Мұр­та­за­ның қызымен жақсы сыйласып жүруші едік, әкемді үйіне қонаққа шақырды, Мәриям апай әкемнің әңгімесіне риза болып, «Абайдың 150­ жылдығында Шерағаңа се­мей­ліктер шапан жапқан еді, со­ны­ сізге сыйла деп­ отыр» деді. Мәриям апай «ден­саулығым бол­май жүр, намазхан, дұғалы адам­ екен­сіз, отбасымызға дұға ете­ жү­рі­ңіз» ­деді. Көп ұзамай Мә­риям­ апайдың өзі өмірден өтті. Ба­қилық болғанына он бес жылдан асса да, әкем Мәриям апайдың әр­уа­ғына құран бағыштауды ұмыт қалдырған емес. Сол шапанды әлі күнге дейін «жазушы атаның шапаны» деп, немерелері сұрап киеді. Бір күні немересі Назарбек «ата, ақындар айтысына қатысайын деп­ едім» дейді. Атасы сол баяғы қа­зақтың біртуар тұлғасы Шерағаң жапқан шапанын кигізіп, батасын береді. Қазақтың ырымы да ыстық ықыласпен, ақ тілекпен астасып жатады ғой. Соның арқасы болар, Назарбек айтыстан жеңіспен оралды. Атасының «төл немересі» Жомарт бір күні келіп, жәй ғана «Ата, бокстан жарысқа барамын» деді. Сонда ол «Осы жолы барып кел, ары қарай басқа спорт түрімен шұғылдан. Мен де боксты жақсы көрдім, жеңіске, жетістіктерге де жеттім, денсаулыққа зақымы бар­ екен, оны қартая келе біліп отыр­мын… Жарайды, осы жолы ба­рып кел» деп, немересінің ар­қасынан қағып шығарып салды. Сол жолы, 2006 жылы Жомарт 54 мемлекет арасында бірінші рет жасөспірімдер арасында Ташкент­те­ өткен бәсекеде кингбоксингтен әлем чем­пионы атағын жеңіп алды. 15­ жасында! Бір қызығы, атасы үй­­де «Каспионет» телеарнасын кө­­ріп отырып, ағылшынша тілін бұ­­рап «Жоумарт Куттыбектеги» деп­­ хабарлағанда, «Әй мынау не дей­­ді?»­ деп орнынан ұшып тұрған екен.­

Бізбен бірге мультфильм көретін

Кезінде әкемнің далада ой­нап­ жүрген балаларды­ ер­тіп әкеліп, қазақ ер­тегі­лері желісімен түсірілген мульт­фильмдерді бірге тамашалайтынына таңданатын едім. Оның тәр­би­елік мәні зор екен. Менің бала кезімде «видеокассеталар» енді шыға бастаған. Ба­ла­лар­ үйді-үйге жиналып Брюс Ли,­ Чак Норрис сияқты жойқын кей­іп­кер­ле­рі­ бар америка, жапон, қытай фильмдерін көретін. Сондай сәтке тап кел­се, әкем «атыс-шабыс, төбелес бұл не кино, қалай жаның шы­дап қарап отырсыңдар, қай жері қы­зық, адамның жүрегін қатайтып, тіпті мей­­і­рім­сіз­ етеді» деп, көруге тый­­ым­ салатын. Оның орнына бә­­рі­міз­ді­ жинап, «Хайуанаттар әле­­мі»­ бағдарламасын көрсететін. Аң­-екеш аңның әрекетінде де та­ғылым аларлық нәрселер бар еке­нін­­ бағдарламаны көре отырып, та­­­лай­­ түйсіндік. Бұл да бір ғанибет екен.

Мәскеулік тілші және қолы май-май директор

Бір күні таңертең үйдің қа­­­сы­­­на­­ тоқтаған су жаңа қа­­ра­­­­ «Волгадан» орыс әй­­е­лі­­ түсті. «Пә­­­лен­­ше­­нің­ үйі осы­ ма?»­ «Иә». «Па­паң үйде ме?».­ «Жоқ,­­ жұ­мыс­та».­­­ «Мен­ Мәс­­кеу­ден,­­­­ «Прав­да»­­ га­­зе­ті­нен­ кел­дім,­ тіл­­­ші­­мін».­­ «Үй­ге кі­рі­ңіз»­ деп жа­тыр­­­мыз.­ «Жоқ, жұ­мы­сы­на­ барып тау­ып­ алар­мыз» деп кете барды. Ау­­ыл­­ адам­­да­ры­ «бұл­­ не­ге­ кел­ді ­екен?»­­­ де­­сіп­ жа­тыр.­

Шымкенттегі «Чимкентсельс­трой»­ тресінің №25 автобазасына­ ба­­рып,­ папамды кабинетінен тап­пай, аулада жүргендерден «ди­рек­­­­тор­­ла­­рың­­ қайда?» деп сұ­рай­ды. Іле­-шала сол жердегі шопыр­лар­­дан­­­ «Ди­рек­тор­ла­рың­ның­ ұлт­шыл­ екені, жұмыстан қуып, жа­ла­­қы­ла­рың­­ды бермейтіні рас па?­ Шопырларды адам құрлы көр­мей,­ басынатыны шындық па?» де­ген сыңайлы сау­­ал­дарды қарша бо­ратады.

«Біздің директор ма?» дейді де,­­­­ шо­пыр­лар­ мен жұ­мыс­шы­лар ­жа­­­­­­мы­­­ра­­­­сып­­­­ кү­­ле­­ді­­ бір­­ дер­­сің.­ Жур­­­­­­­на­­­­­лист­­­ әйел түсінбей қалады, ол­­­­ сұрақ қойған сайын, жиылған жұрт­­­­тың­­ күлкісі шарықтай түседі. «Ди­­­рек­­тор­­ла­рың­ қайда? Хатшы­ қыз­­­ осында жүр деді ғой…». Жи­нал­­­­­­ған­­­­дар­­­ тағы шуласып күледі де,­­­­­ ма­ши­на­ жөндейтін шұңқырды сау­­­­­сақ­­­та­­­ры­­­мен­­ көр­се­те­ді.­

«Сендер мені, Мәскеуден ар­на­й­ы арыз тексеруге келген жур­на­­лис­­­ті мазақ етіп тұрсыңдар ма?­ Мен­ сен­дер­ үшін­ кел­дім»­ деп,­­ «Прав­да»­ тілшісі шамдана бас­та­ған­­ кезде, жиналғандар жамыраса кү­лі­сіп,­ «Құттыбек Аташұлы, сізге келіп­ тұр»­ деп айғайлайды. Шұң­қыр­­дан­ қолы май-май, жеңін түріп тастаған аппақ көйлекті кісі шыға келеді. «Директорларың осы ма?» дейді журналист. «Иә». «Тү­сін­сем бұй­ырмасын…» дейді жур­налист. Әкем қолын жуып, гал­­­с­­ту­гын­ та­ғып, кабинетіне қа­­­рай­­ аяңдап ке­ле жатқанда: «Ма­­­ши­­­на­­ рейске шы­ғу керек, көр­­се­­тіп­ көмектесіп жі­бе­рейін­ деген едім» дейді. «Мен бә­­рін тү­сін­дім,­ енді арыз иесімен сөй­­лес­сем» дейді мәс­кеу­лік­ жур­на­­­­лист.­ Ал, ертеңіне арыз­қой кі­­сі­­ келіп директордан ке­ші­рім сұ­­рай­­ды,­­ «Сөзге еріп, ақы­мақ­ бол­дым»­ дей­ді. Жоғары оқу ор­ны­на­ екі мәр­те түсіп, отбасылық жағ­­­дай­ы­на­­ бай­ла­ныс­ты­ әрі­ қа­рай­­ оқу­ын­ жал­­ғас­­­­­ты­­­­ра­­­­ ал­­ма­­ған­­ әкем­­ ор­та­ бі­­лі­­­­­­­м­і­­­­­мен­­­­­-ақ­­­ халқына осы­лай­­­ша­­ қал­­­т­­­­­қы­­сыз­­ еңбек етті. Қа­­ра­­­­­пай­­­ым­ ­жөн­­­­­деу­­­­ші,­­­ ав­то­ме­ха­ник,­ Лен­гір­ қа­ла­лық­ №3 автоколон­на­­ басшы­сы,­ Шым­­кент­ қаласы, «Чим­кент­сельст­рой»­ тресінің № 25 ав­­то­­ба­­за­­ бас­ ин­­­­же­­­не­­­рі,­­­ ди­рек­то­ры ­дең­­­гей­­­і­­­не­­­ кө­­­те­­ріл­­ді.­­

Бүгінде ол Төлеби ауданы, Жа­ңа­күш ауылының имамы. Осыдан он­шақты жыл бұрын ба­лалары жи­ылып, қажылыққа жі­берейік де­дік. Әкеміз қарсы болды, «Ана көр­шім­нің үйінде кө­­мі­­рі жоқ, мы­на­ бір көршім суық үйде шиеттей ба­ла-шағасымен әбір­жіп, жарықты ұр­лап­ жағып, үйін­ жылытып отыр, ақ­ша­ла­рың­ды­­ соларға бөліп бе­рей­ін» дегені. Би­ыл­ жасы 70-ке же­тіп, қария атан­ды, тағы да сол қа­жы­лық­тың­ та­қы­ры­бын көтердік. Бұл жолы ана­мыз: «Айтып әуре бол­­маң­­дар,­ ол бәрібір бармайды» деп­­ қысқа қай­ырды.

Онысын кейін түсіндік. Бая­ғы­­да әжелеріміз біздің әулетті «Қа­­жы әулеті» дейді екен. Ба­ба­­­­­ла­­­­­ры­­мыз­­­ қа­жылыққа барып қай­т­­­­қан.­ Қа­жы­­лық­қа аттанар ал­­­­дын­­­да­­ тұтас ауылға 40 күнге же­­­­­­­тер­­­­­лік­­­­ тамақ бо­ларлық малын­ жи­­­ып,­ отын-суын­ тү­­ген­деп­ бе­ріп,­­ жолға шығады екен.­­ Әкем­нің­ «Көр­шім жылусыз оты­рып мен­ қай­­­да­ бармақпын» де­гені осын­дай­­­ өнегелі жосымнан ту­ын­даған екен.

Әкем адамдарға ғана емес, тір­­­­ші­­­­­лік­­­ атаулының бәріне мей­і­рім­­­­­­мен қарауға бала кезімізден бау­­­­лы­ды. «Ал­­ла­­ та­ға­ла­ ға­лам­да­ жа­­­­рат­­­қан­ дү­­­ни­е­­­нің­ бәрі бекер емес,­­ әр­қай­сы­сы­­ның өз орны бар»­ ­дейді үнемі. Әке­ тәр­бие­сі­нің­ әсе­­рі­ болса керек, бү­гін­де­ мен­ де адам­ түгілі айналаны­ қор­ша­ған­ та­би­­­ғат­­қа бей-жай қарай ал­­май­мын.­

Лимана ҚҰТТЫБЕК

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

fourteen − fourteen =