Notice: Trying to access array offset on value of type bool in /var/www/vhosts/elorda.info/astana-akshamy.kz/wp-content/themes/publisher/includes/libs/bs-theme-core/theme-helpers/template-content.php on line 1164

Notice: Trying to access array offset on value of type bool in /var/www/vhosts/elorda.info/astana-akshamy.kz/wp-content/themes/publisher/includes/libs/bs-theme-core/theme-helpers/template-content.php on line 1165

Notice: Trying to access array offset on value of type bool in /var/www/vhosts/elorda.info/astana-akshamy.kz/wp-content/themes/publisher/includes/libs/bs-theme-core/theme-helpers/template-content.php on line 1166

Notice: Trying to access array offset on value of type bool in /var/www/vhosts/elorda.info/astana-akshamy.kz/wp-content/themes/publisher/includes/libs/bs-theme-core/theme-helpers/template-content.php on line 1177
«Астана ақшамы»
Ел жүрегі – елорда шежіресі

Әйтпесе, сөздің бәрі бос

1 374

Жексенбі күні кештетіп Астанадағы ірі сауда орындарының бірі – «Магнумға» бардық. Азық-түлік алуға. Жанымда жұбайым, сегіз жасар ұлым және үйге қонақтап келген алты жасар жиен-немерем бар.


Әдеттегідей, іріктеп алған картоп, пияз, сәбізді ұлым жүгіріп жүріп электронды таразыда өлшейді, қоларбаға реттеп салады. Осы жұмысына өзі мәз болады. Мақтап қойсам, тіптен белсеніп, артқан сайын ауырлай түскен қоларбаны қиналмай сүйрей жөнеледі…
Осы жолы дәстүрлі «азық-түлік сапарынан» көңіл-күйім түсіп қайтты. Екі арбаға тиелгеннің бәрін үндемей жүріп көлігіме арттым да, үйге жөнелдім.
Көңіл-күйге әсер еткен жағдай мынадан болды. Ұлым мен немерем үйден шыққаннан орысша сөйлесе жөнелген. Дүкенге келген соң орысшалары тіптен үдеп кеткен екен. Өз басым осы жағдайға мән бермеппін.
…Көкөніс алатын жерде адам көп. Бірі картоп, бірі пияз, сәбіз алып жатыр.
Бір кезде бір қазақ апай: «Мына балалар қазақша сөйлемей ме, бағанадан екеуі­нің аузы жабылған жоқ… Бір ауыз қазақша сөз білмейді ғой мыналар. Әке-шешесі бар ма өздерінің» деп жанындағы әйелге бұрыла сөйледі. «В самом деле неужели так трудно говорить на родном языке? Наверное, әке-шешесі орысша сөйлейді» деп дүңк еткізді екінші келіншек те. Бетім ду етті.
Осы сәтте жан-жақта тұрған тұтынушылардың қатарындағы бір орыс келіншегі: «Зачем так детей ругать, они же говорят как им удобно, какая разница в каком языке, главное они хорошо владеет же.., значит им нравится» деп қойып қалды.
Бетім тағы ду етті.
Асығып-үсігіп, үнімді шығармай, ұлым мен немеремді жетектеп сауда үйінен шығып кеттім.
Өз басым өмірімде осындай сөз естимін деп ойламаппын. Аңдасам, ұлым мен немеремнің сөзіне мән бермей жүріппін. Сегіз жасар ұлым қазақ мектебінде оқиды. Алты жастағы немере қыз қазақша балабақшада тәрбиеленіп жүр. Сонда бұлар неге қазақша сөйлемейді? Әрине, үйде өзімізбен сөйлеседі. Ал бірақ үйден шықса, екеуінің басы қосылса болды орысша сайрай жөнеледі. Неге бұлай, кім, не әсер етеді?
Енді байқадым, бар кінәрат өзімізден. Тәрбиелеу, қадағалау жоқ. Балалардың планшеттен де, теледидардан да көретіндері орысша екенін біле тұра, тоқтау айтпаймыз. Бала ғой деп мән бермейміз.
Тоқ етерім, сауда үйіндегі орыс ке­ліншегінің сөзінде жан бар. Балалар ұнаған тілінде, үйренген тілінде сөйлейді. Ал біздің күнделікті «ана тіліңді құрметте», «қазақша сөйлеңдер» деп жалпылама ақыл айтып жүргеніміз бос сөз. Біз, әрбір ата-ана, алдымен өз отбасында балаларын ана тілінде сөйлеуге тәрбиелеуге тиіспіз. Баланың тілі үйден шығуы керек. Сонда ғана қазақ тілі елдік сипат алады. Өйтпесек, сөздің бәрі бос болады.

Ғалым ҚОЖАБЕКОВ

  1. Mihail Kazak :

    QAZAQ TILINING OZGESHILIK BELGILERI

    1. Qazaq tili turki tobyna kiredi, al onyng ishinde noghai jane qaraqalpaq tilderimen birge qypshaq-noghai tarmaghyna jatady.

    2. Qazaq tili gharyshta bolyp qaitqan tungghysh til dewge keledi. Belka men Strelka ushqan “Sputnik-5” gharysh kemesine tirkelgen maghlumattar paketinde orys jane qazaq tilderinde jazylghan eskertiw bar: “Joldastar! Myna paketti kim tapsa, jaqyn jerdegi jergilikti sovetke tabys etilsin!”.

    3. Qazaq tilin ana tili sanaityn adam sany qazirgi tangda – 11 million.

    4. Tawelsiz Qazaqstanmen qatar, qazaq tili Resei Federatsiasy quramyndaghy Altai Respublikasynyng memlekettik tilder quramyna enedi.

    5. Qazaq tilining tek ozine `tan 9 arpi bar: `a-ә, gh-ғ, q-қ, ng-ң, `o-ө, u-ұ, `u-ү, `h-h, i-і.

    6. Derekter boiynsha, buginggi tangda qazaq tilinde 15 millionnan astam adam soileidi. Olardyng 88 paiyzy qazaq ulty okilderi bolsa, qalghan 12 paiyzy – ozge ult okilderi.

    7. Qazaq tili turki tilderining ishindegi eng baiy sanalady, al dunie koleminde til bailyghy joninen ol uzdik ushtikte turghan korinedi, `ham onyng sozdik qorynda 600 000-nan astam `soz eseptelgen. Jer beti soileitin aghylshyn tilindegi `soz sany – 700 000. Mamandardyng aitywynsha, eng bai til retinde arap tili eseptelip otyr. Onda 12 million 300 myng `soz bar korinedi.
    I. Arap tili – 12 300 000 `soz.
    II. Aghylshyn tili – 700 000 `soz.
    III. Qazaq tili – 600 000 `soz.

    8. Qazaq tilindegi eng uzaq `soz – 33 arpi bar «қанағаттандырылмағандықтарыңыздан» (qanaghattandyrylmaghandyqtaryngyzdan – 36 arip) sozi, al eng qysqa ozindik maghynagha ie `soz – «у» (uw).

    9. «Ң» (Ng) arpinen bastalatyn jalghyz, biraq adebi` normagha azirshe enbegen `soz «ңөң» (“muztaw”, “aisberg” sozderining sinonimi). Resmi` qoldanysqa tusken jazba – esimi kopshilikke aian satirik Ospanhan `Awbakirovting “`Ngong” olengi.

    10. Orys tilindegi «деньги» (aqsha) sozi qazaq jane basqa da turki tiderindegi “tengge” sozinen shyqqan.

    11. Kenginen qoldanyp jurgen qazaqtyng kirillitsasynyng negizin qalaghan Sarsen Amanjolulynyng pikirinshe, qazaq tilin `ush negizgi dialektige bolip qarastyrywgha bolady: batys, soltustik-shyghys jane ongtustik.

    12. Qazaq tilining dybystyq juiesin alghshqy qurghan ghalym – Ahmet Baitursynuly.

    13. Qazaq tili – turki tilderi ishindegi sozdik qory eng ulken til ghana emes, sonymen qatar alemdegi eng taza tilderderding biri: sozdik qorynyng 60 paiyzyn turkilik tubirli sozder quraidy.

    14. Kirme sozderge toqtalatyn bolsaq, qazaq tilinde 3000-gha jaqyn arabizm bar.

    15. Aghylshyn qalamgeri William Shakespeare`ding “sozdiginde – 15 000-gha taman `soz, orys adebietshisi Aleksadr Pushkinning “sozdiginde” 21 000-dai `soz bolsa, qazaq jazywshysy Muhtar Awezovting tek qana “Abai joly”nda 17 000 arturli `soz eseptelip otyr.

    16. 1807 jyly qazaq tilinde basylyp shyqqan tungghysh kitap – “Seifil-Malik” poemasy.

    17. Abai Qunanbaiuly arap aripterimen jazsa, Ahmet Baitursynuly qoldanysqa tote jazywdy (توته جاز́ۋ) enggizgen.

    18. Qazaq tilinde er adamnyng jasyn bildiretin 15-ten astam `soz bar:
    shaqalaq – janga tuwghan bala,
    sharana – 40 kungge dei`in,
    nareste – 1 jasqa dei`in,
    sabi` – 2 jas,
    buldirshin – 2-den 3 jasqa dei`in,
    baldyrghan – 3-ten 5 jasqa dei`in,
    oiyn balasy – 8-den 12 jasqa dei`in,
    syghyr – 12-den 15 jasqa dei`in,
    eresek bala – 15-ten 16 jasqa dei`in,
    bozbala – 16-dan 19 jasqa dei`in,
    jasjigit – 20-dan 30 jasqa dei`in,
    qurjigit – 30-dan 40 jasqa dei`in,
    er tulegi – 40-tan 50 jasqa dei`in,
    jigit aghasy – 50-den 60 jasqa dei`in, t.b.

    19. Qazaq tilindegi “base”, “ainalaiyn” jane t.b. sozderdi koptegen shet tilderine tikelei awdaryw mumkin emes.

    20. “Ainalaiyn” odaghy – ulken kisining ozinen kishi adamdy korgende aitatyn ekspressivti sozi iaki` jalpy erkeletiw, adamnyng kongil kui`in bildiretin “qaraghym”, “qalqam” manindegi qaratpa atawysh. Bul sozding shyghyw tegine bailanysty birneshe teorialar bar: birewler “qurbanynga ainalaiyn” degennen shyqty dese, endi birewler “`arqashan qasyngnan tabylaiyn”, “mangaiyngda ainalyp jurei`in” degen tusinikterdi negizge alady.
    Ne de bolsa, sozding maghynasy, `kuman joq, tereng, estiliwi `arqashan da jyly.

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды