احمەت كەنەسارين ۇمىت قالدى ما؟

0 332

«احمەت سۇلتان تورەلەر
اقىرعى حاننىڭ ارتى ەدى».
مايلىقوجا

مادەلىقوجا، مايلىقوجالارمەن ءدام-تۇزداس، سىرلاس-سىيلاس بولعان تورەلەردىڭ بىرەگەيى، كەنەسارى حاننىڭ بايبىشەسى كۇنىمجاننان تۋعان كەنجە بالاسى احمەت تورە بولاتىن. ­سەبەبى ول ۇزاق جىلدار بويى شىمكەنت ويازى باستىعىنىڭ كىشى كومەكشىسى بولىپ، قىزمەتتەن شىققان سوڭ وسى وڭىردە ءبىرجولاتا قونىستانىپ قالۋدى ءجون كورگەن.

احمەت كەنەساريننىڭ ەسىمى سەيىتجاپپار تورەگە قاراعاندا كوبىرەك تانىمال. مۇنىڭ باستى سەبەبى – ونىڭ ەسىمى كەنەسارىنىڭ اتى اڭىزعا اينالعان جاۋجۇرەك ۇلى سىزدىق سۇلتانمەن قاتار ءجۇرىپ، ورىس تاريحشىسى سميرنوۆتىڭ وتىنىشىمەن «كەنەسارى مەن سادىق» دەگەن ەستەلىك-كىتاپتى قاعازعا ءتۇسىرىپ بەرۋىمەن قاتار كۇنگەيدىڭ اتىشۋلى اقىندارىمەن سىيلاس، ءدام-تۇزداس، سىرلاس بولعاندىعىندا. مىسالى، احمەت تورەنىڭ ەسىمى مادەلىقوجانىڭ «احمەت تورەنى مىنەۋى»، «تورەنىڭ ءبىر اتاسى قالماق ەدى»، مايلىقوجانىڭ «احمەت تورەگە»، «ارتىقشا تۋعان اينەكەم»، «قونعان جەر قاراتاۋدىڭ ەتەگىندە»، «سەيىت­جاپپار تورەگە» ولەڭدەرى مەن فايزۋللا ءۇرمىزوۆتىڭ ەل اۋزىندا ساقتالعان ءبىر ەسكى ءسوزدى اڭگىمە ەتىپ جازىپ كەتكەن «مادەلىنىڭ بايگە اتىن تانۋى» شىعارماسىندا كەزدەسىپ وتىرادى.
اتاقتى اكەسى قازا بولعاندا، 9 جاسار احمەت ەسەيگەن سوڭ ءوزىنىڭ باۋىرلارى تايشىق، سىزدىقتارعا ەرىپ قوقان حانىنىڭ اسكەرىنە قىزمەتكە تۇرادى. الايدا 1860 جىلى گەنەرال كولپاكوۆسكيمەن بولعان ۇزىناعاش شايقاسىنان كەيىن اعايىندى سۇلتانداردىڭ كوڭىلى قوقاندىقتاردان قالىپ، اقىلداسا كەلىپ، سىزدىق تورە مۇسىلمان جاعىندا كاپىرلەرگە قارسى سوعىسام دەسە، تايشىق پەن احمەت ورىس وتارشىلارىنىڭ جاعىنا شىعۋدى دۇرىس دەپ تابادى.
كوپ ۇزاماي تايشىق سۇلتان اقمەشىت ماڭىندا تەلقوجا باتىردىڭ نايزاسىنان اجالىن تاۋىپ، احمەت تورە بولسا تۇركىستان وڭىرىندەگى ورىستاردىڭ جاۋلاۋ سوعىستارىنا قاتىسىپ، اقىرى شىمكەنتتە ورنىققان جاڭا اكىمشىلىككە قىزمەتكە تۇرادى. سوندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىندە تالاي جىل ومبى جاقتا تۇتقىندا بولىپ، ەسەبىن تاۋىپ قاشىپ، فورت پەروۆسكيگە (اقمەشىت) جەتىپ، ودان حيۋا مەن بۇقارا جاققا ءوتىپ كەتىپ، اقىرى ەش جەرگە سىيماي قايتادان ورىستاردى پانالاپ كەلگەن تۋعان اعاسى جاپپار سۇلتانعا قول ۇشىن بەرىپ، جاعدايىن جاساۋعا اتسالىسادى.
تاعى ءبىراز جىل تاستاپ قاشعار جاقتا قولى جاراقاتتانىپ باسار تاۋى، بارار جەرى قالماعان سىزدىق سۇلتان دا ورىستارعا قىلىشىن تاپسىرۋعا ءماجبۇر بوپ، تاشكەنتتە وتىرعان فون كاۋفمانعا احمەت تورەنىڭ قاسىندا بولعىسى كەلەتىنىن ايتىپ، اتا جاۋلارىنان كەشىرىم الادى. وسى كەزدە ءىنىسى دە شەتتەپ قالماي، قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن سوڭىنا دەيىن سوعىسقان اعاسىنىڭ ءوزىنىڭ جانىنان قونىس تەبۋىنە قولىنان كەلگەن بار جاقسىلىعىن ايامايدى. احمەت كەنەسارين 1888 جىلى قايتىس بولىپ، سۇيەگى قاراسپان ماڭىنداعى ەسكى قورىمعا قويىلادى.
ءوز باسىما احمەت تورەگە قاتىستى سيرەك اۋىزشا اڭگىمەنى 2015 جىلى جازىپ الۋدىڭ ءساتى تۇسكەنى بار. ونى ماعان ءحىح عاسىردا شايانداعى مەشىت-مەدرەسەنى سالدىرۋدى باستاعان قوسىم يشان مەن ونىڭ قۇرىلىسىن بىتىرگەن ايقوجا يشانداردىڭ ۇرپاعى ءابدۋحاميت دەگەن كىسى ايتىپ بەردى. قوسىم يشان بۇل كۇردەلى ءدىني عيماراتتى باستاۋ ءۇشىن سول كەزدەگى تارتىپكە ساي شىمكەنتتەگى ويازدىڭ جەكە رۇقساتىن الۋى قاجەت بولادى. مىنە، سول قۇجاتتى يشانعا الىپ بەرگەن وسى احمەت تورە بولىپتى. ءمور باسىلعان قاعاز قولىنا تيگەندە، قوسىم يشان احمەتكە باتاسىن بەرمەك بولىپ قولدارىن جايعاندا، تورە ودان:
– قوجەكە! مىنا مەشىت-مەدرە­سەنى سالۋعا دۇنيەڭىز بار ما؟ – دەپ سۇراپتى. قوسىم يشان:
– ءبىر بۇزاۋلى سيىرىم بار، قالعانىن اللا تاعالا بەرەدى، – دەپتى.
سوندا احمەت تورە:
– ونداي بولسا مەن سول اللا تاعالانىڭ قۇلدارىنىڭ ءبىرى ەدىم. مىنا بادام بويىندا 1000 قويىم بار، سول ءسىزدىڭ باتاڭىزعا بەرگەنىم بولسىن، – دەپ سول وتار قويىن قوسىم يشاننىڭ الدىنا سالىپ ايداتىپ جىبەرىپتى دەيدى.
بۇگىندەرى بۇل ءدىني عيمارات «اپپاق يشاننىڭ مەشىتى» دەپ ايتىلىپ ءجۇر، بىراق دۇرىسى ونىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ونىڭ اكەسى قوسىم يشاننىڭ اتىمەن اتالعانى دۇرىس بولار ەدى. ءسوز ورايى كەلگەن سوڭ ايتا كەتەيىن. كەزىندە قوسىم يشانعا ورىس ۇلىعىنان رۇقسات قۇجاتتى الۋ وڭايعا تۇسپەگەن بولۋى كەرەك. سەبەبى ونىڭ بالاسى قۇلبولدى ماعزۇم ورىس وتارشىلارىمەن تۇركىستان ءۇشىن بولعان شايقاستا سىزدىق سۇلتانمەن يىق تىرەسە ءجۇرىپ سوعىسىپ، قالانى قورعاۋ بارىسىنداعى تۇنگى شابۋىلداردىڭ بىرىندە وققا ۇشقان بولاتىن.
احمەت تورە تۋرالى ىزدەنە باستاعاندا ونىڭ ءومىر جولدارىنا قاتىستى مالىمەتتەردىڭ مول ساقتالعانىنا كوزىم جەتتى. مىسالى، ونىڭ 1883 جىلى ماسكەۋدە حانزادا ءىى نيكولايدىڭ تاققا وتىرۋى مەن باسىنا پاتشانىڭ ءتاجىن كيگىزۋ سالتاناتىنا قاتىسقانى جونىندە مالىمەت ساقتالعان ەكەن. مۇنى ءبىر ەسكى فوتوسۋرەت ارقىلى انىقتاپ ءبىلۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بۇل سۋرەت 2008 جىلى شىققان «بولشوي اتلاس يستوري ي كۋلتۋرى كازاحستانا» كىتابىندا باسىلعان بولاتىن. وندا تۇركىستان ويازىنىڭ وكىلدەرى دەلىنگەن 13 ادامنىڭ بەينەسى بەرىلىپ، سۋرەتتىڭ سول جاق شەتىندە احمەت كەنەساريننىڭ ءوزى قىلىش ۇستاپ وتىرعانى جازىلىپتى. وكىنىشتىسى، وندا «كازاحسكي سوتنيك احمەت كەنەسارين (پەرۆىي سلەۆا)» دەپ ونىڭ اتىن اتاعانىنان باسقا ماردىمدى مالىمەت كەلتىرىلمەپتى. وسى سۋرەتتى كەيىن گەنري موزەردىڭ ورتا ازياعا 1883 جىلى جاساعان ساپارىن بايانداپ پاريجدە شىعارعان كىتابىنان دا كوردىم. الايدا كىتاپتا بۇل سۋرەت تۋرالى ەۋروپالىق ساياحاتشى جاي عانا ورىس تۇركىستانىندا تۇراتىن حالىقتاردىڭ ءتۇر-سيپاتتارى دەپ كەلتە قايىرىپ قويا سالىپتى.
ال ەندى وسى فوتوسۋرەتتىڭ تاريحىن قازبالاپ كورەتىن بولساق، ەڭ باستىسى ونىڭ تۇسىرىلگەن ۋاقىتىنا – 1883 جىلعا ەرەكشە نازار اۋدارعانىمىز ءجون. سەبەبى مايلىقوجانىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە ورىس اكىمشىلىگى ءبىرجولاتا ورنىققان سوڭ شىعارعان «داتقالاردىڭ پەتىربور بارعانى» دەگەن ۇزاق ولەڭى بار. مەنىڭ ويىمشا، اقىننىڭ بۇل شىعارماسى وسى تۇركىستاندىق وكىلدەردىڭ سول جىلى جاساعان ساپارىن سيپاتتاۋعا ارنالعان سەكىلدى. راس، مايلىقوجا بۇل ولەڭىندە احمەت تورەنىڭ ەسىمىن اتاماي، شانىشقىلى مولدا قوشىق، تولە ءبيدىڭ ۇرپاعى دۋلات مومىنبەك داتقا، قوڭىراتتىڭ كوتەنشىسى قونىس بولىس، اۋليە-­اتا جاقتىڭ بولىسى قۇدايبەرگەن (1858 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس كەزىندە زەكەتشى ءابۋ-ۋبايدۋللاحتى تۇتقىنعا العان), قىرعىز بايتەك داتقا جانە وزبەك مارقا قازى دەگەن ادامداردىڭ عانا اتتارىن اۋىزعا الىپ، جالپىلاپ:
قىرعىز، قازاق، وزبەك ساڭلاقتارىن،
جونەلدى ايداپ ورىس پەتىربورعا، – دەپ كەلتە قايىرادى.
الايدا احمەت تورەنىڭ ەسىمى اتالمادى ەكەن دەپ ونىڭ بۇل كىسىلەرمەن جولعا شىقپادى دەۋگە نەگىز جوق. مۇمكىن، بۇل شىعارما بىزگە اۋىز ادەبيەت ۇلگىسى رەتىندە جەتىپ وتىرعان سەبەپتى، تورەگە قاتىستى شۋماقتارى ءتۇسىپ قالعان بولۋى مۇمكىن نەمەسە ول پەتىربورعا ءوز ەركىمەن، قىزمەت بابىمەن بارعان سوڭ اقىن ونىڭ ەسىمىن اۋىزعا الماۋدى ءجون كورگەن بە دەگەن دە وي تۋادى. سەبەبى باسقا داتقالاردىڭ رەسەي استاناسىنا تەك ورىس ۇلىقتارىنىڭ كۇشتەۋىمەن، اقىن سوزىمەن ايتقاندا:
جاقسىسىن اتى شىققان ءار شاھاردىڭ،
«كورسىن – دەپ – اق پاتشانى!» قىلدى جارلىق» دەگەن بۇيرىعىنا ساي جولعا شىققاندارىن مايلىقوجا جاقسى بىلگەن. قالاي بولعاندا دا بۇل سۋرەتتىڭ اقىننىڭ ولەڭىنە قاتىسى بارىن، يا جوعىن تەك قانا سانكت-پەتەربۋرگتەگى ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ ارحيۆىنەن ىزدەستىرىپ كورگەن سوڭ عانا بىلۋگە بولادى. سەبەبى بۇل فوتوسۋرەتتىڭ تۇپنۇسقاسى وسى قوعامنىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى جاتىر. وندا بۇل جادىگەرگە قاتىستى مالىمەت تولىق ساقتالۋى ءتيىس. ويتكەنى سەيىتجاپپار تورەنىڭ 1896 جىلى تۇرىكمەن ەلشىلەرىمەن بىرگە تۇسكەن فوتوسۋرەتىندە تۇرعان-وتىرعان ادامداردىڭ ءبارىنىڭ دە ەسىمدەرىن ورىس شەنەۋنىكتەرى سول كەزدە تۇگەلدەي جازىپ العانى جونىندە تياناقتى دەرەك بار.
احمەت تورەنىڭ وسى ءبىر فوتوسۋرەتىنىڭ تابىلعانىنا قۋانىپ جۇرگەنىمدە ونىڭ تاعى ءبىر بەينەسى بار ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇل جولى ول فوتوگرافيا ەمەس، قولمەن سالىنعان ءتۇرلى ءتۇستى سۋرەت بولىپ شىقتى. ونى س.ف.الەكساندروۆسكي دەگەن سۋرەتشى سۋ بوياۋلارمەن-اكۆارەلمەن سىزىپتى. سالىنعان ۋاقىتى جوعارىداعى فوتوسۋرەتپەن بىردەي 1883 جىلمەن بەلگىلەنگەن ەكەن. ولاي بولسا ەكى سۋرەت تە جاڭا يمپەراتوردىڭ تاققا قونۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر. ەكىنشى سۋرەت 2013 جىلى الماتىدا جارىققا شىققان «قازاقتار – تاريح جانە مادەنيەت» اتتى كىتاپتا جاريالانىپتى. بۇل كولەمدى باسىلىمدا احمەت تورەدەن بولەك سول س.ف.الەكساندروۆسكيدىڭ قولىنان شىققان ماڭعىستاۋ، اقتوبە، ورال، اقمولا، سەمەيدەن بارعان بىرنەشە قازاق سۇلتاندارى مەن بي-بولىستارىنىڭ پورترەتتەرى دە بار بولىپ شىقتى. وسىعان قاراعاندا، سول جولى تالاي قازاقتىڭ بىلىكتى ادامدارىنىڭ سۋرەتتەرى سالىنىپ، تاعى ءبىرازىنىڭ بەينەلەرى رەسەي مۇراعاتتارىندا فوتوسۋرەت رەتىندە ساقتالىپ قالعان بولسا كەرەك. بۇل بۇگىنگى تاريحشىلارىمىز ءۇشىن ناعىز تاپتىرماس قازىنا بولىپ تابىلادى.
ەندى احمەت تورەگە قاتىس­تى جازبا قۇجاتتار جونىندە قىسقاشا ايتىپ كەتكىم كەلەدى، سەبەبى ولاردىڭ سانى وتە كوپ. العاشقىلارى كەنەسارى حانعا قاتىستى بولسا، كەيىنگىلەرى جاپپار مەن سىزدىق سۇلتانداردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى، ءىس-ارەكەتتەرىمەن ساباقتاستىقتا، ال سوڭعىلارى ونىڭ ءوزىنىڭ جەكە باسى مەن ونىڭ جانۇياسىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى. مىنە، وسى سوڭعىلارىنىڭ ىشىندە تاريحىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدىسى – الاشورداشىل ءازىمحان احمەتۇلى كەنەساريننىڭ ءومىر جولىنا قاتىستىلارى دەسەك بولادى. سەبەبى بۇل ۇلتجاندى ازامات تۋرالى بۇگىندەرى تەك سىدىرتىپ قانا ايتىلىپ ءجۇر. مىسالى، ونىڭ ەسىمى «الاش-وردا» پارتياسى مۇشەلەرىنىڭ ىشىندە 147-ءىنشى بولىپ كورسەتىلگەنمەن، ونىڭ فوتوبەينەسى سوڭعى كەزگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى. سويتسەك ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا جالعىز ءبىر فوتوسۋرەتى ساقتالىپ قالىپتى. ءازىمحان كەنەساريننىڭ بۇل سۋرەتى كەشتەتىپ بولسا دا جارىق كورگەنى شىن قۋانتادى. سول سەكىلدى ونىڭ وڭتۇستىك قازاقستان ولكەتانۋ مۇراجايىنا تاپسىرعان كەنەسارىنىڭ قىلىشى تۋرالى دا مالىمەتتەر جۋىردا عانا ورتالىق اقپارات بەتتەرىنەن كورىنە باستادى. ال شىنداپ كەلگەندە، بۇل قىلىش سوناۋ كەڭەس ءداۋىرىنىڭ كەزىندە-اق كورەرمەندەردىڭ الدىنا تارتىلعانى بەلگىلى. بۇل جونىندە كەزىندە ۇلى وتان سوعىسى جانە ەڭبەك ارداگەرى، جازۋشى ءادىھام شىلتەرحانوۆتىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىم. ادەكەڭ اتاقتى حانىمىزدىڭ قىلىشى 40-جىلداردىڭ باسىندا مۋزەي تورىندە تۇرعانىن، ونى بىرنەشە رەت ءوز كوزىمەن كورگەندىگىن ايتىپ بەردى. استە، ايگىلى تاريحشى ەرماحان بەكماحانوۆتىڭ اتىشۋلى ««كازاحستان ۆ 20-40-ە گودى XIX ۆ.» اتتى ەڭبەگى 1948 جىلى جارىققا شىعىپ، تالانتتى عالىمعا «بۋرجۋازيالىق ۋلترا-ناتسيوناليست» دەگەن ايىپ تاعىلىپ 25 جىلعا ايدالىپ كەتكەن سوڭ، باباسىنىڭ قىلىشى دا مۋزەي تورىنەن الىنىپ تاستالىنعان بولسا كەرەك. سوندا دا، قاي جىلى قايسى قانداسىمىزدىڭ ويىنا ونى ەكسپوزيتسيادان، دالىرەك ايتساق، تاريح بەتىنەن الىپ تاستاۋعا قولى باردى ەكەن؟!
احمەت تورە مەن ونىڭ ۇلى ازىمحانعا قاتىستى ماتەريالدار رەسەي، قازاقستان، وزبەكستان مۇراعاتتارىندا ءوزىنىڭ زەرتتەۋ­شىلەرىن ءالى دە كۇتىپ جاتىر. ولاردىڭ بىرازىمەن قازىرگى كۇندەرى عالامتور جۇيەسىنەن دە تاۋىپ الىپ تانىسىپ شىعۋعا بولادى. ماسەلە بۇل جەردە باسقادا – سولاردىڭ نەگىزىندە احمەت كەنەساريننىڭ ءوزى مەن ونىڭ اۋلەتى تۋرالى ۇلكەن عىلىمي ەڭبەك جازىلسا ەكەن دەيمىن.

ەرالى وسپانۇلى،
سۋرەتشى-ولكەتانۋشى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

six + 18 =