Адвокаттың міндеті айқын емес

0 22

Қасым-Жомарт Тоқаев сот шешімдерінің сапасын арттыру және азаматтардың өтініштерін мұқият әрі әділ қарау қажеттігін айтты. Президенттің пікірінше, судьялардың құзыреттігін және оларды іріктеу тетіктерінің ашықтығын қамтамасыз етуге қойылатын талапты ерекше назарға алу керек. «Азаматтардың құқықтары мен олардың қауіпсіздігін қорғауды жақсартудың шешуші факторы сот және құқық қорғау жүйесін терең реформалау болып табылады. Сот шешімдерінің сапасын жақсарту үшін бірқатар маңызды шаралар қабылдау қажет» деді Президент.Қазақстан Республикасының 2010-2020 жылдар аралығындағы құқықтық саясатының тұжырымдамасы адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталып, қылмыстық процестегі айыптау мен қорғаушы тараптардың бәсекеге қабілеттілік қағидатын дамыту шараларын көздейді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Халықаралық кеңестің 2019 жылғы 24 мамырдағы хаттамалық шешіміне сәйкес, халықаралық тәжірибені ескере отырып, тараптардың дауласу процесінің принципін қамтамасыз ету және азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын қорғау мақсатында қылмыстық іс жүргізу нысандарын одан әрі жетілдіру мүмкіндігін қарастыру ұсынылды. Сонымен қатар Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 9-тарауы және «Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы негізге алынып, дәлелдемелерді жинау, ұсыну тұрғысынан сотқа дейінгі сатыда адвокаттардың өкілеттіктерін одан әрі кеңейту мүмкіндігін қарастыру қажет. Қазіргі уақытта қылмыстық істі айыптаушы тарап толығымен қалыптасты, оның барысына қорғаушы тарап іс жүзінде қатыспайды. Мысалы, Еуропаның көптеген елдерінде айыптаушы және қорғаушы тараптардың жоғары және даулы құқықтарының принципін сақтау үшін айыптау актісі ғана сотқа енеді, ал қылмыстық іс сотта тараптар ұсынатын құжаттар мен дәлелдер негізінде құрылады.
Айыптау қорытындысын шығару және істі соттың қарауына жіберу туралы шешім қабылдаған кезде, тараптар мәліметтерді бір-біріне толық ашып көрсетуге міндетті. Ұсыныста көрсетілген қылмыстық іс жүргізудің жаңа нысаны, негізінен, қолданыстағы заңнамаға қайшы келмейді. Сонымен, Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 23-бабы 1-бабына сәйкес, қылмыс­тық іс жүргізу айыптау мен қорғау­дың қарама-қайшылықты және тең құқықтары принципі негізінде жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1998 жылғы 14 мамырдағы «Қазақстан Республикасындағы сот жүйесі туралы заңнаманы қолданудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес судья сот төрелігін жүзеге асыруда объективті болуға, тараптардың даулы және тең құқықтар қағидасын қатаң сақтауға міндетті. Қолданыстағы заңға сәйкес, адвокаттар тікелей ақпарат жинауға, қажет болған жағдайда тергеу судьясынан сараптамалық қорытынды немесе басқа да дәлелдемелер алуды талап етуге құқылы. Өз кезегінде, күдіктіден мұндай дәлелдемелер оның мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін болған жағдайда айыптау туралы дәлелдемелерді ұсыну талап етілмейді. Адвокаттың қылмыстық процеске қатысуы шектелмейді. Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 66-бабында адвокат кеңесші ретінде қатысады. Қорғаушы адамның қорғауға құқығы бар куәгер, күдікті, айыпталушы мәртебесін алған кезден бастап, сондай-ақ қылмыстық процестің кез келген келесі сәтінде қылмыстық процеске қатысуға құқылы. 2018 жылдың 5 шілдесінде халықаралық құқық нормаларын іске асыратын «Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы» Заң қабылданды. Сонымен қатар, қорғаушы сотқа дейінгі тергеу органына дәлелдемелер бермеуге құқылы, бұл олардың пікірінше айыпталушылардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз етуде маңызды. Алайда Қазақстанның қолданыстағы заңнамасында сот ісін жүргізудегі бәсекелестік пен тараптардың теңдігі қағидатын бұзудың реттеуші алғышарттары бар. Бұл жағдайлар қылмыстық іс жүргізудің талданған нысанын жүзеге асыруға кедергі келтіреді.
Осылайша, Конституция әркімнің білікті заң көмегін алу құқығына кепілдік береді. Ұсталған, қылмыс жасады деп айыпталған әрбір адамның адвокаттың көмегін пайдалануға құқығы бар. Алайда қоғамда олардың қызметтеріне жүгінетін дәстүр жоқ. Сонымен бірге, құқық қорғау органдары әлі де тергеу немесе процестің толыққанды қатысушылары болғандықтан, адвокаттарға деген көзқарасты қалыптастырған жоқ. Көбінесе сотқа дейінгі тергеу органдары күдіктілерді қорғаушының қызметінен бас тартқаны үшін алып тастайды.
Қылмыстық процессуалдық кодекстің 66-70-бабы бойынша қорғау­шының қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысуы тек тараптардың әрекеттерімен шектеледі. Яғни, прокурорлардың, адвокаттардың және судьялардың тиісті рөлдері арасында қажетті тепе-теңдік болмайды. Сотта прокурордың басты рөлі сақталады, адвокаттардың дәлелдемелер жинауға және ұсынуға құқығы жоқ, судьялар шешім қабылдаған кезде прокурор ұсынған дәлелдерге көбірек сүйенеді. Тергеушілердің өздерінің тергеу әрекеттерін және күдікті «өздерінің» кезекші адвокаттарын таңдау фактілері әлі де кездеседі. Тергеудің құпиялылығына сілтеме жасай отырып, олар ақпарат пен құжаттарды беруден бас тартады. Қылмыстық іс жүргізудің осы жаңа нысанын іске асыру және іске асыру үшін қылмыс­тық процестегі адвокаттың рөлін күшейтуге бағытталған бірқатар заң жобаларын әзірлеу қажет. Жалпы, барлық осы мәселелер шешілгенге дейін қылмыстық сот төрелігінің бұл нысанын енгізу проблемалық мәселе күйінде. Сондықтан, қылмыстық іс жүргізудің талданған жаңа нысанын енгізу оны мұқият ғылыми және практикалық зерттеуді қажет етеді. Осыған байланысты, бастапқы кезеңде, қолданыстағы заңнамаға өзгеріс­тер мен толықтырулар енгізбестен бұрын, проблемалық мәселелерді анықтау үшін қылмыстық іс жүргізудің бұл нысанын қанатқақты жоба ретінде еліміздің аудандық соттарының бірінде енгізуге болады.

Қанат ДҮЙСЕМБИЕВ,
Есіл ауданы №2 сотының судьясы

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

2 × 5 =