ABILAYDIÑ ASI. Ulı hanın halqımız umıtpaydı

0 147

Asıl tekti Abılay hannıñ 300 jıldığına arnalğan merekelik şaralar körikti Kökşetaw jerin dübirli dwmanğa böledi. Memlekettik hatşı Marat Täjïn bastağan bir top zïyalı qawım ökilderi men alıstan at arıtıp kelgen şeteldik qonaqtar tarïhtıñ tar kezeñinde taqqa otırıp, tarıday şaşırağan ultın uyıstıra bilgen ulı tulğanıñ eskertkişine tağzım etti. Qazaqtıñ nebir jaqsı-jaysañdarı qatısqan bul Abılay babamızdıñ ası büginde törtkül dünïege tegis tanılğan täwelsiz memleketimizdiñ mereyin tasıtıp, aybının asırwğa septigin tïgizerine senimimiz mol.

Ulı Abılaydıñ eskertkişine gülşoqtarın qoyu räsiminen keyin «Kökşetaw» mädenïet sarayında «Abılay han jäne onıñ tarïhï däwiri» attı halıqaralıq ğılımï-praktïkalıq konferencïya ötti.
Alqalı jïındı Memlekettik hatşı Marat Täjïn aşıp, jurt­şı­­lıqqa Elbası Nursultan Nazar­­baev­tıñ quttıqtaw hatın oqıp berdi. «Abılay hannıñ 300 jıl­­dığı – eldigimizdiñ beder­li bir belesi. Osığan oray halıq­ara­lıq kon­fe­rencïyanıñ uyımdastırı­lwı da, onıñ aybındı hanımız orda tikken kïeli Kökşe jerinde ötkizilwi de orındı. Biz bul jïında Abılay hannıñ erekşe eñbegin aşıp körsetwmen şektelip qalmawımız kerek. Bärinen burın Abılay hannıñ qolı nege jetti, nege jetpedi, babamız neni armandadı, bizge neni amanattadı, bolaşaq urpaqtarınan neni kütti, keler künderge neni eskertti, biz sol zaman­nıñ tarïhınan qanday tağılım alamız degen sawaldarğa jawap izdep, tabwğa tırısw kerek…» delingen quttıqtaw hatta.
Konferencïyada negizgi bayandamanı L.N.Gwmïlev atındağı Ewrazïya ulttıq wnïversïtetiniñ rektorı Erlan Sıdıqov jasadı. Ol Abılay hannıñ qayratkerligi men tulğalıq bolmısın, erlik isteri men jürip ötken joldarın keñinen söz etti. Ğalımnıñ aytwınşa, han Abılay – Qazaqstan tarïhındağı tağdırlı bir kezeñniñ külli taw­qı­metin boyına jüktegen tutas bitimdi tulğa. Ulı qolbasşı el bïlegen kezeñinde joyqın özgerister jasap, Qazaq Ordasınıñ irgesin odan äri nığaytwdı közdedi. Qazaq eliniñ aybının asırw men ordasın ornıqtırwdı bastı mindeti sanağan Abılay memleketşil pa­ra­satımen, jawjürek batır­lı­ğı­men, kemel qolbasşı, kö­regen qayratkerligimen, suñğıla bitim­­gerligimen handıq därejege kö­terilip, öz töñiregindegi jaq­sı­lar men jaysañdardıñ, ärtürli älew­mettik toptardıñ qoldawına ïe bolğan.
Qazaqtıñ tarïhï jırlarındağı Abılay hannıñ dañqtı beynesi twralı söz qozğağan Erlan Sıdıqov jas sultannıñ el tizginin qolına alğaş alğan kezdegi kürdeli kezeñderin, awır mindetterin, joñğar şapqınşılığımen küresken eren erligin bayandamasına arqaw etti. «Abılay el isimen endi şuğıldana bastağan şaqta Qazaq handığı sïırdıñ büyregindey bölşektengen bıtırañqı hälge jwıq turğan bolatın. Tek XVIII ğasırdıñ 60-jıldarına qaray bïlewşiniñ töñiregine sayasï elïta birşama tığız toptastı. Awmağı azat, kölemi keñ märtebeli memleket şın qwatına mindi. Qalmaqtan tazartılğan Tarbağatay, Jetisw ölkelerin örkendetwge basım köñil bölindi.
Ulttıñ turmıs-tirşiliginde qordalanğan mäseleler de Abı­laydıñ bastı nazarında boldı. Ol birde küşpen, kelesi birde kelisimmen qazaq qonıstarında tärtip pen tınıştıq ornata bildi. Waqıt öte kele, aqsaqaldar bïligin älsiretip, basqarwdıñ dästürli ïnstïtwttarın qayta jandandırwğa küş saldı. Sot jüyesin nığayttı. Öziniñ quziretin han bolıp saylanğan kezde belgilengen şekterden asıra keñeytti. Abılaydıñ salïqalı da sawattı sayasatınıñ nätïjesinde işki sayasï ahwal turaqtanıp, Şıñğıs äwleti men aqsüyekterdiñ özara tartısı tı-yıldı, qazaqtıñ barşa etnïkalıq terrïtorïyası azat etildi» dep atap ötti ğalım.
– Qazaq tağdırı qıl üstinde turğanda bıtırağan üş jüzdi birlikke uyıtıp, jağadan alğan jawğa toytarıs bergen ulı handı däriptew, erlik isterin nasïhattaw, tarïhtağı rölin ayqındaw – ğalımdardıñ aldında turğan bastı mindetterdiñ biri. Alayda, Abılay hannıñ memlekettilikti jañğırtw, nığaytw, ulttıñ basın qosıp, tutas memleketke uyıstırw jolındağı qayratkerlik eñbegin keşendi zerttew tarïhşılar nazarınan tıs qalıp keldi, – deydi Erlan Sıdıqov. – Sondıqtan otandıq tarïhnama öz ädisnamalıq jäne tildik quralın aytarlıqtay özgertw qajet. Ulttıq tarïh ğı­lı­mınıñ aldında jawaptı da mañızdı mindetter tur. Bul – ta­rïh­şılardıñ da käsibï jawap­ker­şiligin añğartatın is. Mäseleniñ oñtaylı şeşi­lwine Elbasınıñ ïdeyası arqasında dünïege kelgen «Tarïh tolqı­nındağı halıq» attı arnayı tarïhï zerttewler bağdarlaması ıqpal etwge tïis.
Budan keyin söz Abılay hannıñ urpağı – Resey Ğılım akademïyası Tarïh ïnstïtwtınıñ ğılımï qızmetkeri Naylya Bekmahanovağa berildi. Ol birtwar tulğanıñ dïplo­ma­tïyalıq iskerligine, jer, sw mä­selesin şeşwdegi eñbegine toq­taldı. «Patşa ükimeti qazaqtar ïelik etetin jerdiñ keñeyuin qup­tağan joq. Al, qazaqtardıñ mal şarwa­şılığımen aynalıswına Ertis, Tobıl, Esil özenderiniñ awma­ğındağı jer tarşılıq etti. Jer mä­selesin şeşwge memlekettik qay­ratker Abılay han tikeley qatısıp, Resey patşalığımen hat jazısqan» deydi bayandamasında Naylya Bekmahanova. Ol Abılay hannıñ dïp­lomatïyalıq şeberligi arqasında birqatar jer qazaqqa qaytarılğanın ayttı.
Jïında söz söylegen belgili ğalım Tursınbek Käkişev otan­dıq ta­­rïhşılar Qıtayğa barıp, Abılay hanğa baylanıstı tıñ dere­k­ter tawıp äkelgenin atap ötti. Ulttıq namıs, eldik kelbe­timiz twralı aqsaqaldıq wäjin aytqan ğalım ulttıq namısımızdı qayraytın, derbes elimizdiñ eşkimnen kem emestigin körsetetin naqtı isterge köşw qajettigin, el bas­qarğan azamattar aldımen ulttıq maqsattarğa qızmet etwge tïistigin qadap ayttı. Eldigimizdi küşeytip, rwhımızdı köteretin osınday şaralar memlekettik deñgeyde toylanw qajet degen abızdıq aqılın da jetkizdi.
Abılay hannıñ 300 jıldıq toyına onıñ urpaqtarı da arnayı kelipti. Konferencïya barısında olar Elbasına Abılay hannıñ byustin sıyğa tarttı.
Keşkisin mereytoyğa oray Abılay han alañında jäne «Kökşe­taw» mädenïet sarayında koncert ötti.
Al erteñinde, yağnï 6 qazan küni Kökşetaw mañındağı Qızıljar ïppodromında «Azat rwhtıñ Abılay hanı» attı teatrlandırılğan qoyılım sahnalandı. Munda Abı­laydıñ täwelsizdik jolındağı küresi, ulı jorıqtarı, sırtqı saya­sat­tağı ölşewsiz eñbekteri twralı körinister berildi.
Abılay orda tikken Kökşe öñi­rindegi toyda 100-ge jwıq kïiz üy tigilip, olardıñ ärqaysısında köşpendilerdiñ ömirin swret­teytin turmıstıq zattar, zergerlik buyımdar, qoldanbalı öner twındıları qoyıldı.
Uyımdastırwşılardıñ aytwınşa, at sportı şaralarına Astana men Almatı qalalarınan jäne on eki oblıstan şabandozdar kelipti. Tüske qaray ïppodromda 7 şaqırımdıq jorğa men qunan bäygesi, 16 şaqırımdıq toq bäyge, 25 şaqırımdıq alaman bäyge jarısı ötkizildi.

Talğat BATIRHAN,
Qımbat TOQTAMURAT,
Gülmïra AYMAĞANBET

SÜBELİ SÖZ

Bürkitbay AYAĞAN,
Tarïh ğılımdarınıñ doktorı, professor:

Babamızğa – mıñ tağzım

Abılay han mereytoyı – täwelsizdik tarïhındağı aytwlı oqïğa. Qazirgi wa­qıt turğısınan qara­saq, Abılaydıñ qazaq han­dığı­nıñ bedelin köterw­ge, qazaq memleketi­niñ täwelsizdigi men birtutastığın qorğaw isine siñirgen eñbegi orasan zor. Jaña zaman tarïhında Resey üşin Birinşi Petr, Germanïya üşin Otto Bïsmark qanday qızmet etse, Abılaydıñ da qazaq halqın el etwdegi qızmeti sonday. Muhtar Äwezovşe tarqatsaq, «Qazaqtıñ derbes el bolwına, äri-beriden soñ sol qazaqtıñ qazaq bolwına, bası qosılıp bir jeñnen qol, bir jağadan bas şığarwğa eñbek siñirgen Abılaydan artıq adam bolmas».
2012 jıldıñ şildesinde Kökşetawdağı Abılay han eskertkişiniñ janında zïyalı qawım ökilderimen kezdeswinde Elbasımız: «Abılay han qala sala almadım dep edi, qala saldım. Halqımnıñ basın qosa almadım dep armanda ketse, halqımnıñ basın qurap, egemen el ettim» degen bolatın. Qazaq elin büginde älem tanïdı. Abılaydıñ ar­tında jasampaz halqı, asqa­ralı Astanası bar, orın­dalğan asıl muratı bar, beybitsüygiş eli bar. Qasïetti qara şañıraqtıñ astına biz tek qazaqtıñ ğana basın qosıp qoymay, türli etnos ökilderin bi­rik­­tire aldıq. «Elge el qo­sıl­sa – qut» deydi qazaq da­na­lığı. Ärqïlı mäde­nïet örkenïetteri qazaq jerinde toğısıp otır. Kon­fessïyaaralıq qatı­nastar ornıqtı qanat jayuda. Kül­li buqaranıñ köksegeni – bey­bitşilik, tatwlıq jäne el ırızdığı.
Jaña Astana turğızw – Abılay babanıñ orındalğan asıl armanı, ultınıñ namısı, urpağınıñ maqtanışı.
Qazaq halqınıñ jadında Abılay qajırlı memleket qayratkeri, batıl qolbasşı, darındı dïplomat retinde saqtaldı jäne saqtala be­re­di. Egemendik jıldarı baba­mızdıñ ult täwelsizdigi jo­lındağı tınımsız küre­sine bügingi urpaqtıñ tağı­lımı men qurmeti ispettes Almatı men Astana qalalarınıñ qaq ortasınan Abılay han dañğılı aşıldı. Jetisw men Kök­şe jerinde eskertkişi boy köterdi. Qazir bawırlas Tür­­kïya elinde Abılay han atın­dağı sayabaq bar. Alma­­tıdağı Halıqaralıq qa­tı­­nastar jäne älem til­deri wnïversïteti Abılay esimimen ataladı. Täwel­siz­dik alğan soñğı 20 jılda Abılay atı asqaq­tap, otan­süygiştiktiñ, köregen­dilik pen kemeñgerliktiñ nışanınday keñinen tanılıp, nasïhattalwda.
Bügin biz täwelsiz el retin­de, barşa qazaqtıñ ura­nı­na aynalğan arıstanday ay­battı Abılay babamızğa qur­met körsetip, arwağı al­dında tağzım etemiz!

 

Säbït JÄMBEK,
Ş.Wälïhanov atındağı Kökşetaw memlekettik wnïversïtetiniñ docenti:

Orıstar Abılaydıñ bostandıqqa şığwın qoldamağan

Reseydiñ köptegen derek­terinde «Abılaydı Qaldan Serenniñ qamağınan orıs äske­riniñ mayorı Mïller mırza azat etti» delinetin jan­saq pikir qalıptasqan. Şınımen solay ma? Derekterge jüginip körelik. Eger orıs­tar şınımen Abılaydı azat etwdi izgi maqsat tutsa, pat­şağa patşa hat jazwı kerek edi ğoy. Biraq K.Mïller Qal­dan Serenge pat­şanıñ emes, Orınbor gwber­natorı Ï.Nep­lyuev­tiñ hatın apardı delinedi. Joñ­ğa­rïya­ğa bara jatqan jolında K.Mïller qazaqtarmen kezdeskende Ulı jüzdiñ batırı – Naw­rız onıñ «Abılaydı azat etwge bara jatır­mın» degen sözine senbey, hattı körsetwin talap etken. Biraq Mïller ol hattı qazaqtarğa körsetpegen. Mïller mırzanıñ hatınıñ sırı äli künge deyin aşılğan joq. Joñ­ğarlar Mïllerdiñ özin eki ay qamaqta ustağan. Bul joñ­­ğarlardı şığı­sınan Çïn der­javası men Halha moñ­ğol­dardıñ birlesken küşi qısıp ­kele jatqan kez bolatın. Joñ­ğarlar öz keleşegin oylamawı mümkin emes. Ekinşiden, moñ­ğol bïlew­şi­lerinde Şıñ­ğıs han näsil­derin qasterley­tin salt bar. Abılay han urpa­ğı. Üşin­şiden, Töle bï bastap barğan qazaq ökil­de­ri­­niñ salmağı küşti boldı. Qaldan Seren Abılay sul­tan­dı azat etip qana qoy­may «qazaq-joñğar arasında tatw kör­şilik bitimine» qol qoyıp, Joñğar hanı qazaq elşileriniñ är­qaysısına al­tın­men aptağan qılış, kümis­pen küptegen belbew sıyğa tartqan. Keyinirek Abılay han Davaaç, Ämir­sanalardı Çïn derjavasına qay­tarıp bermewine atal­ğan bitim, onda alğan min­det­temeler äserin tïgizgen. Orıstar Abılaydıñ bos­tandıqqa şığwın qol­da­ma­ğanı bılay tursın  V.Moï­seevtiñ aytwınşa, Abılay­dıñ bosap şığwı Resey bï­ligin qattı alañdatqan. V.Moï­seev osığan baylanıstı Ï.Nep­lyuevtiñ Sırtqı ister kollegïyasına jibergen hatınan üzindi keltirgen. Onda Ï.Neplyuev «Abılaydıñ erkindik alwı öte qawipti» dep jazğan.

 

Raşïd ORAZOV,
Ş. Wälïhanov atındağı Tarïh jäne
etnologïya ïnstïtwtınıñ ğılımï qızmetkeri:

 Ulı hannıñ urpaqtarı

Tarïhta Abılay­dıñ 30 ulı, 40 qızı bolğandığı belgili. Ke­ne­sarı hannıñ Äbw­bäkir degen balasınan taraytın bel­gili küyşi Fayzolla Ürmizov aqsaqal 30 ul­dı bılayşa taratadı.
1. Sayman hanımnan: Wälï, Şıñğıs, Ädil, Esim attı tört ul.
2. Babaq hanımnan: Şegen, Üristem, Ospan, Sızdıq, Äbi­tay, Äbdolla attı al­tı ul.
3. Bopış hanım­nan: Toq, Qosım, Arıq attı üş ul.
4. Hoşa hanımnan: Qasım, Qambar attı eki ul.
5. Toqta hanımnan: Sığay, Süyik, Tağay attı üş ul.
6. Öris hanımnan: Şama, Bayır attı eki ul.
7. Tülek hanımnan: Şağatay, Däwim, Bäşen attı üş ul.
8. Topış hanımnan: Qara, Esen attı eki ul.
9. Sayın hanımnan: Janatay attı bir ul.
10. Şağan hanımnan: Maqan, Maymaq attı eki ul.
11. Maqtum hanımnan: Samırat, Musahan attı
eki ul tarağan.

Şot-Aman WÄLÏHAN,
Abılay hannıñ urpağı:

Esimi mäñgi el esinde

Eñ kürdeli sabaq – ta­rïh­tıñ sabağı. Onı oqı­­may, bilmey, tereñ boy­­la­may, äri beriden soñ pısıqtamay ilgeri ba­­sw­ğa bolmaydı. Talay tay­­pa­lar­dıñ güldenwi de, küy­­rewi de osında jatır. Adam endi qay­tıp baspaymın degen jerin basadı, endi kör­­mey­min degen jerin qay­ta kö­redi, tarïhï ja­dı joğal­­ğan el otqa eki-üş ret küye­di. Tarïh tälimin alw pro­cesinde qazaq hal­qı baqıttı bol­dı dew­ge bol­maydı. Altı-je­ti ğasır boyğı tarï­hın esine saqtap, jatqa ayta­tın dästüri bar halıq böten tärbïege köş­ti, atadan balağa jet­ken sözdi umıttı, ülgi-öne­ge­lerine murın şüyi­rip, mäñgürttik qalıpqa ene bastadı.
Biz qalay östik, qanday tälim-tärbïe aldıq? Özi­niñ damwındağı tabïğï bağıtın özgertken, qorek tabatın tarïhï tamırına balta şabılğan biz wızğa, ana sütine jarımadıq. Mektepte qazaq tarïhın oqımağanımız bılay tursın, ara-kidik şığa­tın kitaptarda ınjıq, topas, özimizdi, keyde ha­lıq müd­desin satqan sat­qın­dardı maq­tap, ma­daq­tap, eli, jurtı üşin şübe­rekke janın tüygenderdi jaw dep sanadıq. Biz qazaq handarınıñ tarïhınan göri, Ekaterïna ekinşi patşanıñ neşe bayı bolğanın jaq­sı­raq bildik. Francïya, Ulıbrï­tanïya korol'darınıñ sa­rayın­da ne ösek-ayañ bol­ğanın közben körgendey soqtıq.
Qazaq tarïhı ömirdiñ tälkegine tüsip, tutqın adamğa uqsadı, qasqır tartqan qoyday qan-qan bo­lıp bizge jırtıq-jır­tıq, köp betteri sarğay­ğan, öşken qalpında jetti. Al, adamdardıñ tart­qan azabı qanşama deseñizşi?! Abılayhanov, Wälïhanov, Qasımhanov, Kenesarïn bolğandığı üşin jazıqsız qwdalan­ğan, türmege otırğan, atıl­ğan ata, äke, ağaları­mız­­dıñ aq jarqın, bey­kü­nä kel­beti köz al­dı­­mız­dan ketpeydi. Ayta berse, Abılaydıñ özi köp jılğı sayasï tut­qınnan bügin ğana oralıp otır. Bul onıñ sonımen ömirinde üş ret tutqında bolwı, jetti endi! Men bul jerde, siz­derdiñ aldarıñızda bil­gir­simey-aq qoyayın, bä­ri­mizdiñ basımızdan keş­ken, jürekke tikenek bop jabısqan jağday ğoy.
Öşkenimiz janıp, ölgenimiz tirilip jatqan kezde erkindiktiñ samalı bä­rimizge jetip, bayandı bolsa eken. Şığıs tarïhın zerttewşi ğulama, ataqtı akademïk Bartol'd aytqanday, Abılay han «XVIII ğasırdağı handardıñ işindegi eñ qudirettisi boldı» .

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı