Äbw Nasır qayda bilim alğan?

0 64

(Soñı. Bası gazetimizdiñ №26 (3995) sanında)

Äbw Nasır qanday deñgeydegi ğalım edi?
Ol, söz joq, musılman äleminiñ orta ğasırğa jatatın şökimdey ğalımdar tobınıñ işindegi eñ irisi, eñ körnektisi, eñ belgilisi. Sol zamandarda ïisi musılman jurtında sanawlı ğana fïlosof-ğalım şıqqan eken. Al solardıñ arasınan swırılıp şığıp, 200-ge tarta traktat jazwı, sosın 70-ke jwıq tildi meñgerwi, ärïne, zor jetistik! Qalay jazsaq ta, maqtanwğa tatırlıq is!

Biraq osı künge deyin bir mäsele töñireginde aytıs-talas tolastağan emes. Ol ne?
Ol – Äbw Nasırdıñ balalıq jäne jastıq şağı twralı äñgime jäne qanday qalada bilim alğanı jönindegi pikirler.
Ärïne, Äbw Nasır 870 jılı Sır boyındağı
Farab (Otırar) qalasında dünïe esigin aşqan. Bul derekti keyingi jıldarı talay ğalımdar naqtılap aytıp, öz eñbekterinde jazdı da. Maqul delik. Endigi mäsele – ol alğaşqı bilimdi qay jerden aldı? Kimderdi
ustaz etti?
Mine, bul mäsele qazir de özekti bolıp otır.

***
Äbw Nasır eñ aldımen sawatın aşqan jer, söz joq, Farab qalası. Munda sol kezdiñ özinde älemdegi mol qorı bar, asa bay kitap­hana bar edi (Key derekterde kitap qorı jağınan ol Aleksandrïyadağı ülken kitaphanadan soñ ekinşi orın aladı delinedi). Kitap – rwhanï qazına! Kitap bar jerde – bilimge de esik molınan aşıq. Ol – bilim alwdıñ alğaşqı baspaldağı.
Bizdiñ topşılawımızşa, sol Otırarda onınşı ğasır­da-aq kitaphanamen birge däris alatın şağın-şağın medreseler de bol­ğan. Mümkin ol asa ülken bolmağan şığar, dese de alğaşqı bilim alwğa jarap jatqan-dı.
Özbek ğalımı M.Hayrwllaev: «Äbw Nasır alğaş bilimin Otırar medreseleriniñ birinen alğan bolwı kerek. Öytkeni köne däwirden qalğan bir derekterge qarağanda, Mäwrennahrda balalardı türli qolöner men ğılımğa üyretw, bawlw, oqıtw olardıñ bes jasar kezinen bastalatın bolğan» dep jazadı Äbw Nasır jaylı eñbeginde.
Bul derekti qazaq ğalım­darı da rastap, durıs tujırım dep qoldağan.
Kämelet jasına deyin özi twıp-ösken qalada bilim şıñdağan Äbw Nasır eseye kele äkesiniñ ruqsatımen äweli Şaş, sosın Buhara, odan äri Horasan qalalarına barıp, bilimin jetildirgen degen derek ras oyğa jeteleydi.
Äbw Nasırdı uzaq jıl zerttegen qazaq ğalımı M.Bwrabaev bılay dep jazğan: «Äbw Nasır 20 jasına deyin Otırarda oqıp, tärbïelenip, keyin Samarqand, Buhara, Hïwa jäne Şığıstıñ köp jerlerin aralağan, uzaq waqıt arab halïfatınıñ sayasï-mädenï ortalığı – Bağdatta turğan…».
Tarïhşılardıñ tüyindewinşe, alğaşqı ülken medreseler Mäwrennahr men Horasanda H ğasırlarda payda bolğanı aytıladı. Onıñ jedel türde aşılıp, jumıs istey bastawı Ïslam dininiñ taralwımen de tikeley baylanıstı bolsa kerek. Dinï medreseler eñ aldımen din qağïdattarın üyretti. Quran Kärimdi tüsindirwge bağıttaldı. Ïmandılıqqa jeteledi.
Şığıstanwşı ğalım
V.Bartol'd öziniñ bir jazbasında Buharadağı alapat örtte sondağı jumıs istep turğan medreseniñ de janıp ketkenin mısal retinde keltirdi. Ol ört bolğan waqıt ta tarïhta belgili. Bul 937 jılğı 15 mamır men 13 mawsımdı qamtïdı eken. Medreseniñ atı tarïhta Fardjek medresesi dep atalğan. Mine, bul alğaşqı musılmandıq arnayı oqw ornı sanaladı.
Ğulama ğalım babamız şamamen 18-20 jasında
Farabtan attanıp, bilim izdep, Buhara jağına sapar şekti delik. Bul şamamen 885-889 jıldarğa säykes keledi. Al Fardjek medresesiniñ örtenwine äli qırıq jılday waqıt bar.
Osını salmaqtay otırıp, Äbw Nasır eñ alğaşqı irgeli bilimdi osı Fardjek medresesinen alıp, sosın Horasanğa barıp, keyinirek twğan topıraqqa bilimdi azamat bolıp oralğan desek te bolatınday.
Tağı bir derekterde Äbw Nasır jïırma jasına deyin Otırardağı şağın medresede däris bergeni aytıladı. Demek, ol jas kezinen-aq bilimi tasığan, üyreteri bar azamat bolıp qalıptasa bilgen dewge negiz bar.
Tipti Horasan, Buhara, Merv şaharlarında oqıp kelgen soñ, öziniñ twğan qalasında tağı da 10-15 jıl turğanı jaylı da derek kezdesedi. Al Bağdatqa sapar şekkende jası otızdan asıp ketken edi desedi.
Ärïne, bul derekter äli de barınşa zerdelenip, naqtılay tüswdi qajet etpek. Sosın da biz munı naqtılanğan tarïhï şındıq dep kesip aytqımız joq.

***
Ulı ğalımnıñ ömiriniñ ekinşi kezeñi Bağdat şaharımen tığız baylanıstı. Ol Bağdatqa şamamen 30-35 jasında kelip, jïırma jılğa jwıq turğan delinedi.
Tarïhï derekterge sü­yensek, babamız taban tiregen tusta Bağdat qalası musılman halïfatı (Ïslam äleminiñ ortalığı) ornalasqan ortalıq sanalıptı. Munıñ astarında ne jatır? Älbette, musılman halïfatında sol kezderde eñ mıqtı oyşıldar, ğalımdar, fïlosoftar jïnalıp, irgeli ispen aynalısqan. Tipti osı qalada ğulamalar jïi bas qosatın «Bilimpazdar üyi» de bolıptı. Onda jas şäkirtterge däris jürgizgen. Ülken-ülken ğalımdar bas qosıp, oy jarıstırğan. Älemniñ eñ üzdik ğılımï jetistikterin derew arab tiline awdarıp, kitap etip basıp otırğan. Onıñ sebebi – kez kelgen ğalım arab tilin bilse, osınday ulı qazınamen emin-
erkin tanısa almaqşı.
Äbw Nasır osınday asa elewli tarïhï kezeñde Bağdatqa keldi, sosın da onıñ jan-jaqtı ösip-­jetilwine mol mümkindik twdı. Ol osı qalada birqatar traktattarın jazdı. Arïstotel' men Platon, tağı basqa ğalımdar eñbekterin jata-jastanıp zerttedi. Mañızın aştı. Tüsinikteme jazıp, oy-örisin barınşa keñeytti. Osı bağıttağı talas-tartısqa aralastı, ortaq oyğa jetelewge murındıq boldı.
Sosın da ol Bağdatta ösip-jetilip, bilimin tereñdetip, iri ğalım retinde tanıldı.
Ol jazğan fïloso­fïyalıq eñbekter tereñdigimen qatar jürgen ğalımdardı tañğaldırdı. Moyındamasqa şaraları qalmadı.

***
Äbw Nasırdıñ budan soñğı sapar soqpağı Şam (Damask) jäne Aleppo qalalarımen baylanısıp jatır.
Bağdattan soñ Şam qalasına qonıs awdarğan babamız munda da ğılımğa batıl berilip, köptegen ğılım salaları boyınşa eñbekter tüzdi. Traktattardıñ basım böligi osı jerde dünïege kelgenin de aşıp aytwğa tïispiz.
Osı jerde ayta ketw kerek, ğılım jolına birjola den qoyğan ğalım babanı qoldağan birden-bir adam – Alepponıñ sol kezdegi bïlewşisi Sayd ad-Dwal' Hamdanï mırza. Ol kisiniñ tübi türki, kezinde qıp­şaq dalasınan jetken kisiniñ urpağı sanalsa kerek (Key tarïhï derekter osını rastaydı). Özi önerge, ğılımğa öte jaqın eken, keñ sarayında ünemi öleñ oqılıp, än şırqalıp jatwşı edi desedi.
Sonday künderdiñ birinde Sayd ad-Dwal' qandası Äbw Nasır twralı da estip, öz sarayına şaqıradı (Al bul sarayda buğan deyin de köptegen şayırlar, aqındar, oyşıldar, sazgerler emin-erkin turıp, öz dünïelerin jazıptı). Osında turaqtap, bilim uştap, traktattarın jazwın qalaydı. Äwelde buğan asa ıqılastı bolmasa da, turmıs jağdayı tım naşar babamız ılajsız kelisken. Söytip, biraz jıl Aleppo bïlewşisiniñ sarayında turıp, eñ ülken eñbekterin jazıptı. Äri tereñdep izdenwge de mümkindik alıptı.
Onda barwğa kelisim berwge negiz bolğan tağı bir sebep – Äbw Nasırdıñ emşilik qasïeti men şïpagerligi. Sayd ad-Dwal' balası naw­qasqa şaldığıp, onı emdetwge ädeyi aldırğan bolwı da mümkin.
Oyğa salıp qarasañız, munı da joqqa şığarwğa bolmas.
Bizdiñşe, Äbw Nasır men Sayd ad-Dwal' arasındağı osınaw ıstıq ta iltïpattı baylanıs taqırıbı tübinde keñirek taldanıp jazılsa, nur üstine nur bolar edi.
Bul, ärïne, basqa äñgi­meniñ ta­qırıbı ekeni özinen-özi tüsinikti.

ÄBW NASIRDIÑ USTAZDARI KİM BOLĞAN?

Bizge deyin zerttep, qayta-­qayta oralıp soğıp, öz jazbalarına özek etken derekterdiñ tüyindewinşe, Äbw Nasırdıñ alğaşqı ustazdarı, ärïne, Otırar (Farab) qalasında bolğanı daw twdırması kerek. Olardıñ esimderi kim? Mol qorı bar kitaphana ornalasqan köne şaharda bilimi tasığan ustaz-moldalardıñ az bolmağanı özinen-özi tüsinikti. Alayda onday önegeli ustazdardıñ qanday ülgili isi men jazba dünïeleri boldı – onı aşıp ayta almaymız. Sebebi tilge tïek eter jazba derek joqtıñ qası. Sosın da bul tusın attap ötwge mäjbürmiz.
Ğulama ğalımnıñ ömi­riniñ ekinşi kezegi, älbette, Şaş, Buhara, Samarqand, Horasan sekildi iri-iri qalalarda ötti. Sol jerlerde bilimin şıñdadı, aqıl tolıqtırdı. Älbette, bul kezeñ de tarïhï derek-jazbalarda tolıq körsetilmegen. Jazılıp qalğan bolsa da, bizge jetpey otır. Bälkim, aldağı waqıtta baba ömirine qatıstı qızıqtı derekter tabılıp ta qalar. Biraq oğan waqıt kerek. Şıdam kerek. Qazıp zerttep, tereñdep zerdelew kerek.
Budan soñğı kezekte Bağdat şaharı aytıladı. Munda Äbw Nasır jïırma jılğa jwıq waqıt turıp, oqwın jalğastırıp, tipti ustazdıq deñgeyge köterilgen degen derekter bar.
Bağdat ol kezde Ïslam halïfatınıñ astanası bolıp turğan-dı. Mine, osı kezeñdi keybir ğalımdar Musılman renessansı dep te ataydı (Şveycarïya­lıq şığıstanwşı Adam Mectiñ eñbegi «Musılmandıq renessans» dep ataladı). Munda är jerden öte mıqtı, äri bilimdi, äri talanttı ğalım-oqımıstılar jïnalğan-dı. Solardıñ köbisimen Äbw Nasır tığız baylanısta bolğan desedi.
Aytalıq, bul jerge Grekïya men Rïmnan qwğın körip, ığısıp kelgen YUhanna ïbn Haylan, Äbw Başar Mïtta, Äbw Bäkir bïn Sïraj sekildi iri-iri oyşıldarmen tanıstı, aralastı.
Olar nege qwğın kördi? Sol zamandarda fïlosofïya­lıq ilimge tereñ boylağan ğalım-oyşıldar dinge aralasıp, aqır ayağında «köp qudaylıq» uğımı el işine taradı. Sosın da şirkew qızmetkerleri olardıñ eñbekterin taratwdı tejep, mümkindiginşe oqıtpawğa tırısıp baqtı. Bul, öz kezeginde, ğılımnıñ äri qaray damwına kedergi boldı.
Grek ğalımı Äbw Başar Mïttadan grek tilin üyrenip, grek tilindegi mañızı tereñ ğılımï eñbekterdi awdarwmen aynalıstı. Tipti ataqtı Platon men Arïstotel'ge de osı ustazı arqılı dañğıl jol aştı. Tüpsiz tuñğïıq fïlosofïyalıq eñbekterin tüsinwge mümkindik alğan desedi.
Al YUhanna ïbn Haylan bolsa medïcïna men logïkanıñ bilgir mamanı edi. YUhanna Äbw Nasır­dı qasına jaqın tartıp, äweli logïkanı qalay uğınw kerektigin üyretti. Kez kelgen eñbektiñ astarın uğınw üşin onıñ tüpki logïkasın añğara bilw kerektigin añdattı. Ol sonımen birge medïcïna ğılımına qalay barw kerektigin ayttı. Medïcïna ğılımdardıñ işindegi öte näzigi, öte naqtılıqtı süyetin salası edi. Osını äw bastan-aq sanasına quya tüswge küş saldı. Äbw Nasır sosın da medïcïna salasına asa qızığwşılıqpen qarağan. Tipti bul salağa tereñ boylağanı sonşalıq, özi de jüre-bara däriger, şïpager degen qosımşa ataq alıp ketip edi. Keyinirek, bir ğasırdan soñ dünïege kelgen izbasar-şäkirti Ïbn Sïna (Avïcenna) Äbw Nasır eñbekterin oqıp, odan tüsingenin konspektilep, kitap jazğanı aytıladı. Özin Äbw Nasırdıñ şäkirtimin dep eseptegen.
Äbw Nasırdıñ ömirine erekşe ıqpal etken tağı bir ustazı – Äbw Bäkir ïbn Sïraj attı ğulama ğalım-­dı. Ol astronomïyalıq ğılımnıñ bilgiri-tin. Aspan älemin tereñ zerttegen köregen ğalım. Äbw Nasır­ğa bul salanıñ qır-sırın jetik bilwdi tapsırdı. Sodan da bolar, Äbw Nasır babamız astronomïya salasına da erekşe köñil awdarıp, arnayı ğılımï eñbekter tüzdi. Traktat jazdı.
Arab elinen şıqqan ğalım-fïlosof Äbw YUswp äl-Kïndï de Bağdat şaharına kelip, öziniñ fïlosofïyalıq eñbekterin jazğan, awdarmamen şuğıldanğan. Äbw Nasır onıñ da barlıq eñbekterimen öte jaqın tanıs bolğan, sosın da özine ustaz sanaydı.
Ärïne, budan özge de köptegen oyşıl-ğalımdar Äbw Nasır ömirine ıqpal etkeni sözsiz. Biraq olardıñ barlığı jayında äzirge tolıq derek bolmay otır.

***
Äbw Nasır ğulama ömi­riniñ soñğı jağında Aleppo şaharında turıp, öziniñ eñ süyekti eñbekterin jazğan-dı. Osı qalada turğan kezde aldındağı jäne tustas ğalım-oyşıldar arasında asa bedeldi boldı, olardan üyrene jürip özi de üyretti.
Alepponıñ sol kezdegi bïlewşisi tegi türkilik, asa bilimdi, erekşe aqıldı jan Sayd ad-Dwal' Hamdanï edi. Sol Hamdanïdıñ sarayında turıp jatqan arabtıñ seri äri jawınger aqını Äbw Fïras (932-968) Äbw Nasır babamızğa öte joğarı bağa bergen eken. Ol bılay dep jazğan: «Poezïya – döñgelengen altın tüye, onıñ bası – Äbw Nasır Muhammedke, örkeşi – Äbw Nwasqa, ïığı – Omar ïbn Rabïyağa, kewdesi Äbw Mammamğa tïdi, qalğanı – işek-qarın – onı ekew­miz (saraydıñ jarapazanşı jırşısı ekewi) bölisip otırmız…».
Osı keltirilgen derekten birden bayqalatını – Äbw Nasır babamız tek fïlosofïyanıñ, ğılımdardıñ ğana jüyrigi emes, poezïyadan da aldına jan salmaytındığı.
Onıñ aqındıq qırları twralı da keñinen tolğap jazılwı kerek-aq!
Şındığında, Äbw Nasır­dıñ poezïyadağı ustazı kim eken?
Bul da zerttep-zerdelewdi qajet etetin bölek sala bolıp qala bermekşi.

ÄBW NASIR JÄNE OTIRAR KİTAPHANASI

Qay zaman, qay waqıtta da teñizdey tereñ bilimniñ ordası – kitap qazınası jïnaqtalğan kitaphana bolıp eseptelgeni anıq aqïqat.
Biz osı künge deyin aytpay kele jatqan, aytsaq ta atüsti äñgimelep, barınşa mañız bermey jürgen bir sala – osı Otırar kitaphanası jaylı tolğamdı söz. Tarïhï, ädebï jazba derekterge süyensek, köne şahar kitaphanasındağı kitap qorı Aleksandrïyadağı kitaphanadan soñ ekinşi orın aladı delinedi. Biraq onı kim sanap köripti? Kim sanaq jürgizip, taqtaylap jazıp qaldırıptı? Dese de, Otırardağı kitaphana tım jupını bolmağanı, munda sol zamandarda jarıq körgen neşe türli rwhanï qazınalar molınan orın alğanı ras ta bolar. Äytpese, «şöp bası qïmıldar» ma?!
Eger osığan bas şulğïtın bolsaq, onda nege osı künge deyin atağı zor kitaphana twralı mäseleni tereñ köterip, öz bïiginde äñgime taqırıbına aynaldırmay kelemiz? Ornı joğalğan jerde äñgime de joq degenimiz be?
Äygili Äbw Nasır tanwşı Aqjan Jaqsıbekulı öziniñ «Äl-Farabï jäne Abay» degen kitabında bılay dep jazıp qaldırıptı: «…Biz Otırar töbeniñ basına şıqtıq. Köz jeter jerde eşbir el körinbeydi, qala da joq. Jıp-jılmağay qulazığan qïyan dala… Bir kezde dünïe jüzine atı şıqqan äygili qala qayda? Äl-Farabï oqığan medrese qayda? Ataqtı kitaphana qayda? Dwıldağan bazar qayda? Qaynağan ömir qayda?..».
Jüregiñdi ezip, boyıñdı qulazıtıp jiberer joldar – bul!
Ärïne, biz de kwämiz, onıñ biri de joq.
Tipti ataqtı şahardıñ özi de tıp-tïpıl jermen-jeksen bolıp, joğalğan. Tarïh mälimdemese, tap osı arada sonday ğajayıp qala ömir sürgenine eşkimdi de sendire almas ediñ.
Qala qalay qïradı, onıñ bastı sebepkeri kim – bul jayınan osı arada malta ezip, köp sözdilikke salınğanımız joq. Köziqaraqtı oqırman onday kermek tarïhtı özi de biletin şığar!
Biz osı jerden asa alıs emes, jaqın mañda twğanbız. Jas künimizden bilemiz.
Qulazığan qw medïen dalada ötkenge oy jiberip turıp, talay ret qïyalğa şomğanbız. Qalanı qayta qalpına keltirse ğoy dep te arman besiginde terbelip edik sonaw bir bala şaqta…
Arman – äli künge arman…

***
Tağı bir alıs zamandardan añız türinde jetken äñgimege nazar awdarmasqa bolmaydı.
Äygili Otırar kitaphanasın äw basta qolımen qalasıp, kitappen toltırıp, negizdep ketken – ataqtı babamız Äbw Nasır äl-Farabï delinedi. Osı derek qanşalıqtı ras? Qanşalıqtı şındıqqa janasımdı?
Endi ret-retimen bayan etip bayqalıq.
Ataqtı Otırar qalası – atışwlı Jibek jolınıñ boyında ornalasqan köne şahar. Al sol zamandarda el men eldi jaqındastırıp, adam men adamdı tabıstırwda Jibek jolı kerweniniñ mañızı öte zor bolğan. Öytkeni kerwenşiler är eldiñ zattarı men tawarların taswşı ğana emes, sonımen birge olardıñ mädenïetin, ädetin, ğurpın, dästürin de ala keletin edi. Demek, qazaq topırağına alğaşqı örkenïettiñ köşin bastawşı osı Jibek jolı kerweni desek, artıq pa?
Mine, sondıqtan da munday kerwen öz däwirinde asa ıqpaldı äri bedeldi bolğanı özinen-özi tüsinikti.
Alıs-alıs elderge saparlap qaytatın kerwenşiler, ärïne, köp zattarmen birge är sala boyınşa jazılğan türlişe kitaptardı, zerttewlerdi, ğılımï eñbekterdi de tasıdı, oqwğa ıntalı jerge jetkizwge asıqtı.
Otırar şaharında, asılında, sol kezderde bilim alwşılar köbeyip, bilimge umtılw da molayğan şaq bolsa kerek. Ülken kitaphana turğızılwı üşin el halqınıñ ıqılas-peyili eskerilmes pe!
Al Äbw Nasır sekildi öte alğır, bilimge quştar jastıñ osı qalada turwı tipti de ğalamat bolğan. Ol är kitaptıñ qadir-qasïetin bilgen, salmağın sezingen. Sol sebepti de kerwenşiler tasıp jürgen kitaptardıñ eñ mañızdıların qalap alıp, kitaphanağa jïnastırw – öziniñ ädetine aynalğan degen oy joramalğa jaqınıraq.
Osı rette anıqtap aytw ketw kerek, Äbw Nasır, keybir jazba derekterde jazılıp jürgenindey, es bile sala Otırardı tastap, asığıs-üsigis attanıp ketip qalğan joq. Qazirgi eseptewlerge süyensek, ol jïırma jasına deyin öz qalasında turğan. Tipti şağın medrese aşılğan kezde sonda däris bergen ustazdıñ biri degen derek te ïlanımdı. Şahar – bilimge quştar qala bolğan sıñaylı.
Olay bolsa, aldımen aytarımız – Äbw Nasırdıñ Otırar kitaphanasın negizdewge tïisinşe üles qosqanı şındıqqa janasadı. Bul – bir.
Ekinşiden, ol osında,
jaña biz aytıp ötken ­med­resede, ustazdıq qızmet atqarğan bolsa, demek, öziniñ kündelikti däris-sabaqtarına qajetti eñbekterdi kitaphanağa jïnastırıp ustawı, odan öziniñ üzdik şäkirtterine paydalanıp otırwğa mümkindik twğızwı äbden mümkin. Qïsındı-aq!
Üşinşiden, munı da qadap aytamız, Äbw Nasır barlıq qundı eñbekterin tek Bağdatta, Şamda nemese Aleppoda ğana jazdı degen pikir şındıqqa üylespeydi. Ol alğaşqı fïlosofïyalıq häm basqa ğılım salalarındağı traktattarın osı Otırarda qağazğa tüsire bastağan. Jïırma jas, qalay desek te, aqıl toqtatqan, oyı tolısqan kez. Endeşe, bul jaylı da egjey-tegjeyli jazıp körsetw – biz üşin mindet!
Aynalıp kelgende, bir närse şındıq.
Otırardağı mol qorı bolğan kitaphananıñ salınıp, kitap qorınıñ köbeyuine Äbw Nasır babamızdıñ da tikeley qatısı bar. Ondağı öte qundı eñbekterdi öz zamanında bir emes, äldeneşe ret paraqtap, oqıp şıqqanına eş şübä keltirmewimiz kerek.
Endeşe, eger osı şahardağı köne kitaphana ornı tabılıp qalıp jatsa, (onıñ tübi tabılarına senimdimiz) söz joq, jırtılmay saqtalğan qundı dünïelerden ulı babamızdıñ da qoltañbasın körip qalar edik.
Bizdiñ kökeyimizde osınday izgi arman köpten ornap, turıp qalğan…
Köne Otırar kitaphanası – öz ultımızdıñ ejelgi mädenïetiniñ buljımas körinisi häm aynası ekenin de umıtpağan abzal.

Joltay JUMAT-
ÄLMAŞULI,
Qazaqstannıñ eñbek
siñirgen qayratkeri

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

1 × 2 =