ءابۋ ناسىر قايدا ءبىلىم العان؟

0 64

(سوڭى. باسى گازەتىمىزدىڭ №26 (3995) سانىندا)

ءابۋ ناسىر قانداي دەڭگەيدەگى عالىم ەدى؟
ول، ءسوز جوق، مۇسىلمان الەمىنىڭ ورتا عاسىرعا جاتاتىن شوكىمدەي عالىمدار توبىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى، ەڭ كورنەكتىسى، ەڭ بەلگىلىسى. سول زامانداردا ءيىسى مۇسىلمان جۇرتىندا ساناۋلى عانا فيلوسوف-عالىم شىققان ەكەن. ال سولاردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ، 200-گە تارتا تراكتات جازۋى، سوسىن 70-كە جۋىق ءتىلدى مەڭگەرۋى، ارينە، زور جەتىستىك! قالاي جازساق تا، ماقتانۋعا تاتىرلىق ءىس!

بىراق وسى كۇنگە دەيىن ءبىر ماسەلە توڭىرەگىندە ايتىس-تالاس تولاستاعان ەمەس. ول نە؟
ول – ءابۋ ناسىردىڭ بالالىق جانە جاستىق شاعى تۋرالى اڭگىمە جانە قانداي قالادا ءبىلىم العانى جونىندەگى پىكىرلەر.
ارينە، ءابۋ ناسىر 870 جىلى سىر بويىنداعى
فاراب (وتىرار) قالاسىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. بۇل دەرەكتى كەيىنگى جىلدارى تالاي عالىمدار ناقتىلاپ ايتىپ، ءوز ەڭبەكتەرىندە جازدى دا. ماقۇل دەلىك. ەندىگى ماسەلە – ول العاشقى ءبىلىمدى قاي جەردەن الدى؟ كىمدەردى
ۇستاز ەتتى؟
مىنە، بۇل ماسەلە قازىر دە وزەكتى بولىپ وتىر.

***
ءابۋ ناسىر ەڭ الدىمەن ساۋاتىن اشقان جەر، ءسوز جوق، فاراب قالاسى. مۇندا سول كەزدىڭ وزىندە الەمدەگى مول قورى بار، اسا باي كىتاپ­حانا بار ەدى (كەي دەرەكتەردە كىتاپ قورى جاعىنان ول الەكساندرياداعى ۇلكەن كىتاپحانادان سوڭ ەكىنشى ورىن الادى دەلىنەدى). كىتاپ – رۋحاني قازىنا! كىتاپ بار جەردە – بىلىمگە دە ەسىك مولىنان اشىق. ول – ءبىلىم الۋدىڭ العاشقى باسپالداعى.
ءبىزدىڭ توپشىلاۋىمىزشا، سول وتىراردا ونىنشى عاسىر­دا-اق كىتاپحانامەن بىرگە ءدارىس الاتىن شاعىن-شاعىن مەدرەسەلەر دە بول­عان. مۇمكىن ول اسا ۇلكەن بولماعان شىعار، دەسە دە العاشقى ءبىلىم الۋعا جاراپ جاتقان-دى.
وزبەك عالىمى م.حايرۋللاەۆ: «ءابۋ ناسىر العاش ءبىلىمىن وتىرار مەدرەسەلەرىنىڭ بىرىنەن العان بولۋى كەرەك. ويتكەنى كونە داۋىردەن قالعان ءبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا، ماۋرەنناحردا بالالاردى ءتۇرلى قولونەر مەن عىلىمعا ۇيرەتۋ، باۋلۋ، وقىتۋ ولاردىڭ بەس جاسار كەزىنەن باستالاتىن بولعان» دەپ جازادى ءابۋ ناسىر جايلى ەڭبەگىندە.
بۇل دەرەكتى قازاق عالىم­دارى دا راستاپ، دۇرىس تۇجىرىم دەپ قولداعان.
كامەلەت جاسىنا دەيىن ءوزى تۋىپ-وسكەن قالادا ءبىلىم شىڭداعان ءابۋ ناسىر ەسەيە كەلە اكەسىنىڭ رۇقساتىمەن اۋەلى شاش، سوسىن بۇحارا، ودان ءارى حوراسان قالالارىنا بارىپ، ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن دەگەن دەرەك راس ويعا جەتەلەيدى.
ءابۋ ناسىردى ۇزاق جىل زەرتتەگەن قازاق عالىمى م.بۋراباەۆ بىلاي دەپ جازعان: «ءابۋ ناسىر 20 جاسىنا دەيىن وتىراردا وقىپ، تاربيەلەنىپ، كەيىن سامارقاند، بۇحارا، حيۋا جانە شىعىستىڭ كوپ جەرلەرىن ارالاعان، ۇزاق ۋاقىت اراب حاليفاتىنىڭ ساياسي-مادەني ورتالىعى – باعداتتا تۇرعان…».
تاريحشىلاردىڭ تۇيىندەۋىنشە، العاشقى ۇلكەن مەدرەسەلەر ماۋرەنناحر مەن حوراساندا ح عاسىرلاردا پايدا بولعانى ايتىلادى. ونىڭ جەدەل تۇردە اشىلىپ، جۇمىس ىستەي باستاۋى يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىمەن دە تىكەلەي بايلانىستى بولسا كەرەك. ءدىني مەدرەسەلەر ەڭ الدىمەن ءدىن قاعيداتتارىن ۇيرەتتى. قۇران كارىمدى تۇسىندىرۋگە باعىتتالدى. يماندىلىققا جەتەلەدى.
شىعىستانۋشى عالىم
ۆ.بارتولد ءوزىنىڭ ءبىر جازباسىندا بۇحاراداعى الاپات ورتتە سونداعى جۇمىس ىستەپ تۇرعان مەدرەسەنىڭ دە جانىپ كەتكەنىن مىسال رەتىندە كەلتىردى. ول ءورت بولعان ۋاقىت تا تاريحتا بەلگىلى. بۇل 937 جىلعى 15 مامىر مەن 13 ماۋسىمدى قامتيدى ەكەن. مەدرەسەنىڭ اتى تاريحتا فاردجەك مەدرەسەسى دەپ اتالعان. مىنە، بۇل العاشقى مۇسىلماندىق ارنايى وقۋ ورنى سانالادى.
عۇلاما عالىم بابامىز شامامەن 18-20 جاسىندا
فارابتان اتتانىپ، ءبىلىم ىزدەپ، بۇحارا جاعىنا ساپار شەكتى دەلىك. بۇل شامامەن 885-889 جىلدارعا سايكەس كەلەدى. ال فاردجەك مەدرەسەسىنىڭ ورتەنۋىنە ءالى قىرىق جىلداي ۋاقىت بار.
وسىنى سالماقتاي وتىرىپ، ءابۋ ناسىر ەڭ العاشقى ىرگەلى ءبىلىمدى وسى فاردجەك مەدرەسەسىنەن الىپ، سوسىن حوراسانعا بارىپ، كەيىنىرەك تۋعان توپىراققا ءبىلىمدى ازامات بولىپ ورالعان دەسەك تە بولاتىنداي.
تاعى ءبىر دەرەكتەردە ءابۋ ناسىر جيىرما جاسىنا دەيىن وتىرارداعى شاعىن مەدرەسەدە ءدارىس بەرگەنى ايتىلادى. دەمەك، ول جاس كەزىنەن-اق ءبىلىمى تاسىعان، ۇيرەتەرى بار ازامات بولىپ قالىپتاسا بىلگەن دەۋگە نەگىز بار.
ءتىپتى حوراسان، بۇحارا، مەرۆ شاھارلارىندا وقىپ كەلگەن سوڭ، ءوزىنىڭ تۋعان قالاسىندا تاعى دا 10-15 جىل تۇرعانى جايلى دا دەرەك كەزدەسەدى. ال باعداتقا ساپار شەككەندە جاسى وتىزدان اسىپ كەتكەن ەدى دەسەدى.
ارينە، بۇل دەرەكتەر ءالى دە بارىنشا زەردەلەنىپ، ناقتىلاي ءتۇسۋدى قاجەت ەتپەك. سوسىن دا ءبىز مۇنى ناقتىلانعان تاريحي شىندىق دەپ كەسىپ ايتقىمىز جوق.

***
ۇلى عالىمنىڭ ءومىرىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باعدات شاھارىمەن تىعىز بايلانىستى. ول باعداتقا شامامەن 30-35 جاسىندا كەلىپ، جيىرما جىلعا جۋىق تۇرعان دەلىنەدى.
تاريحي دەرەكتەرگە ءسۇ­يەنسەك، بابامىز تابان تىرەگەن تۇستا باعدات قالاسى مۇسىلمان حاليفاتى (يسلام الەمىنىڭ ورتالىعى) ورنالاسقان ورتالىق سانالىپتى. مۇنىڭ استارىندا نە جاتىر؟ البەتتە، مۇسىلمان حاليفاتىندا سول كەزدەردە ەڭ مىقتى ويشىلدار، عالىمدار، فيلوسوفتار جينالىپ، ىرگەلى ىسپەن اينالىسقان. ءتىپتى وسى قالادا عۇلامالار ءجيى باس قوساتىن «ءبىلىمپازدار ءۇيى» دە بولىپتى. وندا جاس شاكىرتتەرگە ءدارىس جۇرگىزگەن. ۇلكەن-ۇلكەن عالىمدار باس قوسىپ، وي جارىستىرعان. الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك عىلىمي جەتىستىكتەرىن دەرەۋ اراب تىلىنە اۋدارىپ، كىتاپ ەتىپ باسىپ وتىرعان. ونىڭ سەبەبى – كەز كەلگەن عالىم اراب ءتىلىن بىلسە، وسىنداي ۇلى قازىنامەن ەمىن-
ەركىن تانىسا الماقشى.
ءابۋ ناسىر وسىنداي اسا ەلەۋلى تاريحي كەزەڭدە باعداتقا كەلدى، سوسىن دا ونىڭ جان-جاقتى ءوسىپ-­جەتىلۋىنە مول مۇمكىندىك تۋدى. ول وسى قالادا بىرقاتار تراكتاتتارىن جازدى. اريستوتەل مەن پلاتون، تاعى باسقا عالىمدار ەڭبەكتەرىن جاتا-جاستانىپ زەرتتەدى. ماڭىزىن اشتى. تۇسىنىكتەمە جازىپ، وي-ءورىسىن بارىنشا كەڭەيتتى. وسى باعىتتاعى تالاس-تارتىسقا ارالاستى، ورتاق ويعا جەتەلەۋگە مۇرىندىق بولدى.
سوسىن دا ول باعداتتا ءوسىپ-جەتىلىپ، ءبىلىمىن تەرەڭدەتىپ، ءىرى عالىم رەتىندە تانىلدى.
ول جازعان فيلوسو­فيالىق ەڭبەكتەر تەرەڭدىگىمەن قاتار جۇرگەن عالىمداردى تاڭعالدىردى. مويىنداماسقا شارالارى قالمادى.

***
ءابۋ ناسىردىڭ بۇدان سوڭعى ساپار سوقپاعى شام (داماسك) جانە الەپپو قالالارىمەن بايلانىسىپ جاتىر.
باعداتتان سوڭ شام قالاسىنا قونىس اۋدارعان بابامىز مۇندا دا عىلىمعا باتىل بەرىلىپ، كوپتەگەن عىلىم سالالارى بويىنشا ەڭبەكتەر ءتۇزدى. تراكتاتتاردىڭ باسىم بولىگى وسى جەردە دۇنيەگە كەلگەنىن دە اشىپ ايتۋعا ءتيىسپىز.
وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك، عىلىم جولىنا ءبىرجولا دەن قويعان عالىم بابانى قولداعان بىردەن-ءبىر ادام – الەپپونىڭ سول كەزدەگى بيلەۋشىسى سايد اد-دۋال حامداني مىرزا. ول كىسىنىڭ ءتۇبى تۇركى، كەزىندە قىپ­شاق دالاسىنان جەتكەن كىسىنىڭ ۇرپاعى سانالسا كەرەك (كەي تاريحي دەرەكتەر وسىنى راستايدى). ءوزى ونەرگە، عىلىمعا وتە جاقىن ەكەن، كەڭ سارايىندا ۇنەمى ولەڭ وقىلىپ، ءان شىرقالىپ جاتۋشى ەدى دەسەدى.
سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە سايد اد-دۋال قانداسى ءابۋ ناسىر تۋرالى دا ەستىپ، ءوز سارايىنا شاقىرادى (ال بۇل سارايدا بۇعان دەيىن دە كوپتەگەن شايىرلار، اقىندار، ويشىلدار، سازگەرلەر ەمىن-ەركىن تۇرىپ، ءوز دۇنيەلەرىن جازىپتى). وسىندا تۇراقتاپ، ءبىلىم ۇشتاپ، تراكتاتتارىن جازۋىن قالايدى. اۋەلدە بۇعان اسا ىقىلاستى بولماسا دا، تۇرمىس جاعدايى تىم ناشار بابامىز ىلاجسىز كەلىسكەن. ءسويتىپ، ءبىراز جىل الەپپو بيلەۋشىسىنىڭ سارايىندا تۇرىپ، ەڭ ۇلكەن ەڭبەكتەرىن جازىپتى. ءارى تەرەڭدەپ ىزدەنۋگە دە مۇمكىندىك الىپتى.
وندا بارۋعا كەلىسىم بەرۋگە نەگىز بولعان تاعى ءبىر سەبەپ – ءابۋ ناسىردىڭ ەمشىلىك قاسيەتى مەن شيپاگەرلىگى. سايد اد-دۋال بالاسى ناۋ­قاسقا شالدىعىپ، ونى ەمدەتۋگە ادەيى الدىرعان بولۋى دا مۇمكىن.
ويعا سالىپ قاراساڭىز، مۇنى دا جوققا شىعارۋعا بولماس.
بىزدىڭشە، ءابۋ ناسىر مەن سايد اد-دۋال اراسىنداعى وسىناۋ ىستىق تا ءىلتيپاتتى بايلانىس تاقىرىبى تۇبىندە كەڭىرەك تالدانىپ جازىلسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
بۇل، ارينە، باسقا اڭگى­مەنىڭ تا­قىرىبى ەكەنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى.

ءابۋ ناسىردىڭ ۇستازدارى كىم بولعان؟

بىزگە دەيىن زەرتتەپ، قايتا-­قايتا ورالىپ سوعىپ، ءوز جازبالارىنا وزەك ەتكەن دەرەكتەردىڭ تۇيىندەۋىنشە، ءابۋ ناسىردىڭ العاشقى ۇستازدارى، ارينە، وتىرار (فاراب) قالاسىندا بولعانى داۋ تۋدىرماسى كەرەك. ولاردىڭ ەسىمدەرى كىم؟ مول قورى بار كىتاپحانا ورنالاسقان كونە شاھاردا ءبىلىمى تاسىعان ۇستاز-مولدالاردىڭ از بولماعانى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. الايدا ونداي ونەگەلى ۇستازداردىڭ قانداي ۇلگىلى ءىسى مەن جازبا دۇنيەلەرى بولدى – ونى اشىپ ايتا المايمىز. سەبەبى تىلگە تيەك ەتەر جازبا دەرەك جوقتىڭ قاسى. سوسىن دا بۇل تۇسىن اتتاپ وتۋگە ءماجبۇرمىز.
عۇلاما عالىمنىڭ ءومى­رىنىڭ ەكىنشى كەزەگى، البەتتە، شاش، بۇحارا، سامارقاند، حوراسان سەكىلدى ءىرى-ءىرى قالالاردا ءوتتى. سول جەرلەردە ءبىلىمىن شىڭدادى، اقىل تولىقتىردى. البەتتە، بۇل كەزەڭ دە تاريحي دەرەك-جازبالاردا تولىق كورسەتىلمەگەن. جازىلىپ قالعان بولسا دا، بىزگە جەتپەي وتىر. بالكىم، الداعى ۋاقىتتا بابا ومىرىنە قاتىستى قىزىقتى دەرەكتەر تابىلىپ تا قالار. بىراق وعان ۋاقىت كەرەك. شىدام كەرەك. قازىپ زەرتتەپ، تەرەڭدەپ زەردەلەۋ كەرەك.
بۇدان سوڭعى كەزەكتە باعدات شاھارى ايتىلادى. مۇندا ءابۋ ناسىر جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت تۇرىپ، وقۋىن جالعاستىرىپ، ءتىپتى ۇستازدىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن دەگەن دەرەكتەر بار.
باعدات ول كەزدە يسلام حاليفاتىنىڭ استاناسى بولىپ تۇرعان-دى. مىنە، وسى كەزەڭدى كەيبىر عالىمدار مۇسىلمان رەنەسسانسى دەپ تە اتايدى (شۆەيتساريا­لىق شىعىستانۋشى ادام مەتستىڭ ەڭبەگى «مۇسىلماندىق رەنەسسانس» دەپ اتالادى). مۇندا ءار جەردەن وتە مىقتى، ءارى ءبىلىمدى، ءارى تالانتتى عالىم-وقىمىستىلار جينالعان-دى. سولاردىڭ كوبىسىمەن ءابۋ ناسىر تىعىز بايلانىستا بولعان دەسەدى.
ايتالىق، بۇل جەرگە گرەكيا مەن ريمنان قۋعىن كورىپ، ىعىسىپ كەلگەن يۋحاننا يبن حايلان، ءابۋ باشار ميتتا، ءابۋ باكىر بين سيراج سەكىلدى ءىرى-ءىرى ويشىلدارمەن تانىستى، ارالاستى.
ولار نەگە قۋعىن كوردى؟ سول زامانداردا فيلوسوفيا­لىق ىلىمگە تەرەڭ بويلاعان عالىم-ويشىلدار دىنگە ارالاسىپ، اقىر اياعىندا «كوپ قۇدايلىق» ۇعىمى ەل ىشىنە تارادى. سوسىن دا شىركەۋ قىزمەتكەرلەرى ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن تاراتۋدى تەجەپ، مۇمكىندىگىنشە وقىتپاۋعا تىرىسىپ باقتى. بۇل، ءوز كەزەگىندە، عىلىمنىڭ ءارى قاراي دامۋىنا كەدەرگى بولدى.
گرەك عالىمى ءابۋ باشار ميتتادان گرەك ءتىلىن ۇيرەنىپ، گرەك تىلىندەگى ماڭىزى تەرەڭ عىلىمي ەڭبەكتەردى اۋدارۋمەن اينالىستى. ءتىپتى اتاقتى پلاتون مەن اريستوتەلگە دە وسى ۇستازى ارقىلى داڭعىل جول اشتى. ءتۇپسىز تۇڭعيىق فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك العان دەسەدى.
ال يۋحاننا يبن حايلان بولسا مەديتسينا مەن لوگيكانىڭ بىلگىر مامانى ەدى. يۋحاننا ءابۋ ناسىر­دى قاسىنا جاقىن تارتىپ، اۋەلى لوگيكانى قالاي ۇعىنۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتتى. كەز كەلگەن ەڭبەكتىڭ استارىن ۇعىنۋ ءۇشىن ونىڭ تۇپكى لوگيكاسىن اڭعارا ءبىلۋ كەرەكتىگىن اڭداتتى. ول سونىمەن بىرگە مەديتسينا عىلىمىنا قالاي بارۋ كەرەكتىگىن ايتتى. مەديتسينا عىلىمداردىڭ ىشىندەگى وتە نازىگى، وتە ناقتىلىقتى سۇيەتىن سالاسى ەدى. وسىنى ءاۋ باستان-اق ساناسىنا قۇيا تۇسۋگە كۇش سالدى. ءابۋ ناسىر سوسىن دا مەديتسينا سالاسىنا اسا قىزىعۋشىلىقپەن قاراعان. ءتىپتى بۇل سالاعا تەرەڭ بويلاعانى سونشالىق، ءوزى دە جۇرە-بارا دارىگەر، شيپاگەر دەگەن قوسىمشا اتاق الىپ كەتىپ ەدى. كەيىنىرەك، ءبىر عاسىردان سوڭ دۇنيەگە كەلگەن ءىزباسار-شاكىرتى يبن سينا (اۆيتسەننا) ءابۋ ناسىر ەڭبەكتەرىن وقىپ، ودان تۇسىنگەنىن كونسپەكتىلەپ، كىتاپ جازعانى ايتىلادى. ءوزىن ءابۋ ناسىردىڭ شاكىرتىمىن دەپ ەسەپتەگەن.
ءابۋ ناسىردىڭ ومىرىنە ەرەكشە ىقپال ەتكەن تاعى ءبىر ۇستازى – ءابۋ باكىر يبن سيراج اتتى عۇلاما عالىم-­دى. ول استرونوميالىق عىلىمنىڭ بىلگىرى-ءتىن. اسپان الەمىن تەرەڭ زەرتتەگەن كورەگەن عالىم. ءابۋ ناسىر­عا بۇل سالانىڭ قىر-سىرىن جەتىك ءبىلۋدى تاپسىردى. سودان دا بولار، ءابۋ ناسىر بابامىز استرونوميا سالاسىنا دا ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ، ارنايى عىلىمي ەڭبەكتەر ءتۇزدى. تراكتات جازدى.
اراب ەلىنەن شىققان عالىم-فيلوسوف ءابۋ يۋسۋپ ءال-كيندي دە باعدات شاھارىنا كەلىپ، ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرىن جازعان، اۋدارمامەن شۇعىلدانعان. ءابۋ ناسىر ونىڭ دا بارلىق ەڭبەكتەرىمەن وتە جاقىن تانىس بولعان، سوسىن دا وزىنە ۇستاز سانايدى.
ارينە، بۇدان وزگە دە كوپتەگەن ويشىل-عالىمدار ءابۋ ناسىر ومىرىنە ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز. بىراق ولاردىڭ بارلىعى جايىندا ازىرگە تولىق دەرەك بولماي وتىر.

***
ءابۋ ناسىر عۇلاما ءومى­رىنىڭ سوڭعى جاعىندا الەپپو شاھارىندا تۇرىپ، ءوزىنىڭ ەڭ سۇيەكتى ەڭبەكتەرىن جازعان-دى. وسى قالادا تۇرعان كەزدە الدىنداعى جانە تۇستاس عالىم-ويشىلدار اراسىندا اسا بەدەلدى بولدى، ولاردان ۇيرەنە ءجۇرىپ ءوزى دە ۇيرەتتى.
الەپپونىڭ سول كەزدەگى بيلەۋشىسى تەگى تۇركىلىك، اسا ءبىلىمدى، ەرەكشە اقىلدى جان سايد اد-دۋال حامداني ەدى. سول حامدانيدىڭ سارايىندا تۇرىپ جاتقان ارابتىڭ سەرى ءارى جاۋىنگەر اقىنى ءابۋ فيراس (932-968) ءابۋ ناسىر بابامىزعا وتە جوعارى باعا بەرگەن ەكەن. ول بىلاي دەپ جازعان: «پوەزيا – دوڭگەلەنگەن التىن تۇيە، ونىڭ باسى – ءابۋ ناسىر مۇحاممەدكە، وركەشى – ءابۋ نۋاسقا، يىعى – ومار يبن رابياعا، كەۋدەسى ءابۋ ماممامعا ءتيدى، قالعانى – ىشەك-قارىن – ونى ەكەۋ­مىز (سارايدىڭ جاراپازانشى جىرشىسى ەكەۋى) ءبولىسىپ وتىرمىز…».
وسى كەلتىرىلگەن دەرەكتەن بىردەن بايقالاتىنى – ءابۋ ناسىر بابامىز تەك فيلوسوفيانىڭ، عىلىمداردىڭ عانا جۇيرىگى ەمەس، پوەزيادان دا الدىنا جان سالمايتىندىعى.
ونىڭ اقىندىق قىرلارى تۋرالى دا كەڭىنەن تولعاپ جازىلۋى كەرەك-اق!
شىندىعىندا، ءابۋ ناسىر­دىڭ پوەزياداعى ۇستازى كىم ەكەن؟
بۇل دا زەرتتەپ-زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن بولەك سالا بولىپ قالا بەرمەكشى.

ءابۋ ناسىر جانە وتىرار كىتاپحاناسى

قاي زامان، قاي ۋاقىتتا دا تەڭىزدەي تەرەڭ ءبىلىمنىڭ ورداسى – كىتاپ قازىناسى جيناقتالعان كىتاپحانا بولىپ ەسەپتەلگەنى انىق اقيقات.
ءبىز وسى كۇنگە دەيىن ايتپاي كەلە جاتقان، ايتساق تا ءاتۇستى اڭگىمەلەپ، بارىنشا ماڭىز بەرمەي جۇرگەن ءبىر سالا – وسى وتىرار كىتاپحاناسى جايلى تولعامدى ءسوز. تاريحي، ادەبي جازبا دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، كونە شاھار كىتاپحاناسىنداعى كىتاپ قورى الەكساندرياداعى كىتاپحانادان سوڭ ەكىنشى ورىن الادى دەلىنەدى. بىراق ونى كىم ساناپ كورىپتى؟ كىم ساناق جۇرگىزىپ، تاقتايلاپ جازىپ قالدىرىپتى؟ دەسە دە، وتىرارداعى كىتاپحانا تىم جۇپىنى بولماعانى، مۇندا سول زامانداردا جارىق كورگەن نەشە ءتۇرلى رۋحاني قازىنالار مولىنان ورىن العانى راس تا بولار. ايتپەسە، «ءشوپ باسى قيمىلدار» ما؟!
ەگەر وسىعان باس شۇلعيتىن بولساق، وندا نەگە وسى كۇنگە دەيىن اتاعى زور كىتاپحانا تۋرالى ماسەلەنى تەرەڭ كوتەرىپ، ءوز بيىگىندە اڭگىمە تاقىرىبىنا اينالدىرماي كەلەمىز؟ ورنى جوعالعان جەردە اڭگىمە دە جوق دەگەنىمىز بە؟
ايگىلى ءابۋ ناسىر تانۋشى اقجان جاقسىبەكۇلى ءوزىنىڭ «ءال-فارابي جانە اباي» دەگەن كىتابىندا بىلاي دەپ جازىپ قالدىرىپتى: «ء…بىز وتىرار توبەنىڭ باسىنا شىقتىق. كوز جەتەر جەردە ەشبىر ەل كورىنبەيدى، قالا دا جوق. جىپ-جىلماعاي قۇلازىعان قيان دالا… ءبىر كەزدە دۇنيە جۇزىنە اتى شىققان ايگىلى قالا قايدا؟ ءال-فارابي وقىعان مەدرەسە قايدا؟ اتاقتى كىتاپحانا قايدا؟ دۋىلداعان بازار قايدا؟ قايناعان ءومىر قايدا؟..».
جۇرەگىڭدى ەزىپ، بويىڭدى قۇلازىتىپ جىبەرەر جولدار – بۇل!
ارينە، ءبىز دە كۋامىز، ونىڭ ءبىرى دە جوق.
ءتىپتى اتاقتى شاھاردىڭ ءوزى دە تىپ-تيپىل جەرمەن-جەكسەن بولىپ، جوعالعان. تاريح مالىمدەمەسە، تاپ وسى ارادا سونداي عاجايىپ قالا ءومىر سۇرگەنىنە ەشكىمدى دە سەندىرە الماس ەدىڭ.
قالا قالاي قيرادى، ونىڭ باستى سەبەپكەرى كىم – بۇل جايىنان وسى ارادا مالتا ەزىپ، كوپ سوزدىلىككە سالىنعانىمىز جوق. كوزىقاراقتى وقىرمان ونداي كەرمەك تاريحتى ءوزى دە بىلەتىن شىعار!
ءبىز وسى جەردەن اسا الىس ەمەس، جاقىن ماڭدا تۋعانبىز. جاس كۇنىمىزدەن بىلەمىز.
قۇلازىعان قۋ مەديەن دالادا وتكەنگە وي جىبەرىپ تۇرىپ، تالاي رەت قيالعا شومعانبىز. قالانى قايتا قالپىنا كەلتىرسە عوي دەپ تە ارمان بەسىگىندە تەربەلىپ ەدىك سوناۋ ءبىر بالا شاقتا…
ارمان – ءالى كۇنگە ارمان…

***
تاعى ءبىر الىس زامانداردان اڭىز تۇرىندە جەتكەن اڭگىمەگە نازار اۋدارماسقا بولمايدى.
ايگىلى وتىرار كىتاپحاناسىن ءاۋ باستا قولىمەن قالاسىپ، كىتاپپەن تولتىرىپ، نەگىزدەپ كەتكەن – اتاقتى بابامىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي دەلىنەدى. وسى دەرەك قانشالىقتى راس؟ قانشالىقتى شىندىققا جاناسىمدى؟
ەندى رەت-رەتىمەن بايان ەتىپ بايقالىق.
اتاقتى وتىرار قالاسى – اتىشۋلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان كونە شاھار. ال سول زامانداردا ەل مەن ەلدى جاقىنداستىرىپ، ادام مەن ادامدى تابىستىرۋدا جىبەك جولى كەرۋەنىنىڭ ماڭىزى وتە زور بولعان. ويتكەنى كەرۋەنشىلەر ءار ەلدىڭ زاتتارى مەن تاۋارلارىن تاسۋشى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ولاردىڭ مادەنيەتىن، ادەتىن، عۇرپىن، ءداستۇرىن دە الا كەلەتىن ەدى. دەمەك، قازاق توپىراعىنا العاشقى وركەنيەتتىڭ كوشىن باستاۋشى وسى جىبەك جولى كەرۋەنى دەسەك، ارتىق پا؟
مىنە، سوندىقتان دا مۇنداي كەرۋەن ءوز داۋىرىندە اسا ىقپالدى ءارى بەدەلدى بولعانى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى.
الىس-الىس ەلدەرگە ساپارلاپ قايتاتىن كەرۋەنشىلەر، ارينە، كوپ زاتتارمەن بىرگە ءار سالا بويىنشا جازىلعان تۇرلىشە كىتاپتاردى، زەرتتەۋلەردى، عىلىمي ەڭبەكتەردى دە تاسىدى، وقۋعا ىنتالى جەرگە جەتكىزۋگە اسىقتى.
وتىرار شاھارىندا، اسىلىندا، سول كەزدەردە ءبىلىم الۋشىلار كوبەيىپ، بىلىمگە ۇمتىلۋ دا مولايعان شاق بولسا كەرەك. ۇلكەن كىتاپحانا تۇرعىزىلۋى ءۇشىن ەل حالقىنىڭ ىقىلاس-پەيىلى ەسكەرىلمەس پە!
ال ءابۋ ناسىر سەكىلدى وتە العىر، بىلىمگە قۇشتار جاستىڭ وسى قالادا تۇرۋى ءتىپتى دە عالامات بولعان. ول ءار كىتاپتىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلگەن، سالماعىن سەزىنگەن. سول سەبەپتى دە كەرۋەنشىلەر تاسىپ جۇرگەن كىتاپتاردىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىن قالاپ الىپ، كىتاپحاناعا جيناستىرۋ – ءوزىنىڭ ادەتىنە اينالعان دەگەن وي جورامالعا جاقىنىراق.
وسى رەتتە انىقتاپ ايتۋ كەتۋ كەرەك، ءابۋ ناسىر، كەيبىر جازبا دەرەكتەردە جازىلىپ جۇرگەنىندەي، ەس بىلە سالا وتىراردى تاستاپ، اسىعىس-ۇسىگىس اتتانىپ كەتىپ قالعان جوق. قازىرگى ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنسەك، ول جيىرما جاسىنا دەيىن ءوز قالاسىندا تۇرعان. ءتىپتى شاعىن مەدرەسە اشىلعان كەزدە سوندا ءدارىس بەرگەن ۇستازدىڭ ءبىرى دەگەن دەرەك تە يلانىمدى. شاھار – بىلىمگە قۇشتار قالا بولعان سىڭايلى.
ولاي بولسا، الدىمەن ايتارىمىز – ءابۋ ناسىردىڭ وتىرار كىتاپحاناسىن نەگىزدەۋگە تيىسىنشە ۇلەس قوسقانى شىندىققا جاناسادى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن، ول وسىندا،
جاڭا ءبىز ايتىپ وتكەن ­مەد­رەسەدە، ۇستازدىق قىزمەت اتقارعان بولسا، دەمەك، ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى ءدارىس-ساباقتارىنا قاجەتتى ەڭبەكتەردى كىتاپحاناعا جيناستىرىپ ۇستاۋى، ودان ءوزىنىڭ ۇزدىك شاكىرتتەرىنە پايدالانىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋى ابدەن مۇمكىن. قيسىندى-اق!
ۇشىنشىدەن، مۇنى دا قاداپ ايتامىز، ءابۋ ناسىر بارلىق قۇندى ەڭبەكتەرىن تەك باعداتتا، شامدا نەمەسە الەپپودا عانا جازدى دەگەن پىكىر شىندىققا ۇيلەسپەيدى. ول العاشقى فيلوسوفيالىق ءھام باسقا عىلىم سالالارىنداعى تراكتاتتارىن وسى وتىراردا قاعازعا تۇسىرە باستاعان. جيىرما جاس، قالاي دەسەك تە، اقىل توقتاتقان، ويى تولىسقان كەز. ەندەشە، بۇل جايلى دا ەگجەي-تەگجەيلى جازىپ كورسەتۋ – ءبىز ءۇشىن مىندەت!
اينالىپ كەلگەندە، ءبىر نارسە شىندىق.
وتىرارداعى مول قورى بولعان كىتاپحانانىڭ سالىنىپ، كىتاپ قورىنىڭ كوبەيۋىنە ءابۋ ناسىر بابامىزدىڭ دا تىكەلەي قاتىسى بار. ونداعى وتە قۇندى ەڭبەكتەردى ءوز زامانىندا ءبىر ەمەس، الدەنەشە رەت پاراقتاپ، وقىپ شىققانىنا ەش ءشۇبا كەلتىرمەۋىمىز كەرەك.
ەندەشە، ەگەر وسى شاھارداعى كونە كىتاپحانا ورنى تابىلىپ قالىپ جاتسا، (ونىڭ ءتۇبى تابىلارىنا سەنىمدىمىز) ءسوز جوق، جىرتىلماي ساقتالعان قۇندى دۇنيەلەردەن ۇلى بابامىزدىڭ دا قولتاڭباسىن كورىپ قالار ەدىك.
ءبىزدىڭ كوكەيىمىزدە وسىنداي ىزگى ارمان كوپتەن ورناپ، تۇرىپ قالعان…
كونە وتىرار كىتاپحاناسى – ءوز ۇلتىمىزدىڭ ەجەلگى مادەنيەتىنىڭ بۇلجىماس كورىنىسى ءھام ايناسى ەكەنىن دە ۇمىتپاعان ابزال.

جولتاي جۇمات-
الماشۇلى،
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

1 × five =