Abayşa ömir sürw

1 329

 Payğambar jasınan asqanıma talay jıl boldı. Azdı-köpti, irili-waqtı kitap oqıdım, şığarma jazdım. Ömirimdi ädebïetke arnadım. Elimizdiñ belgili aqın-jazwşılarımen aralastım. Ädebïettiñ swday qajet bolğan kezderin, qalamgerdi qurmetteytin säwleli künderdi kördim. Oy salar dünïelerge qızığıp otıramın. Biraq onday dünïeler köp emes. Qolımdağı «Bir qayırı bar dünïe» dep atalatın twındı oydı qozğaytın, jan dünïeni bayıtatın qızıqtı kitaptardıñ biri ekeni anıq. Biri bolğanda da özgeşelew. Avtordıñ oqığan jüzdegen kitabınıñ äserinen twğan, şabıttı şaqtarınıñ sïntezdelgen, sığımdalğan, jañartılğan, zamandastarımızğa layıqtalğan türi ekeni belgili. Bul sözime qarap eliktew älde mazmundama eken dep oylap qalmañız, onda qatelesesiz. Avtor sozılıp jatqan san sürlewlerden kesip ötip, öz soqpağın tapqan. Mınaw kitaptağı är şığarması bir hïkayat nemese bir romannıñ jügi. «Erinbegen etikşi boladı» dep, şeberlikke basıp qalamına şek qoymay kösiletin adam bolsa, suranıp turğan kesek-kesek eñbekterdi twındatwğa bolatının bayqaysıñ. Söyte tura «Bir qayırı bar dünïeniñ» avtorı Mälik Otarbaev olay etpepti.Ol aytar oyınıñ toq eter jerin bilip, dänin alıp qawızın tastaptı. Bügingidey aqparat tasqını tunşıqtırıp bara jatqan «sel zamanda» ekiniñ biri köp sözdi körkem ädebïetke moyın bura almaydı. Sonı jaqsı sezingen qalamger kök sütin emes, qaymağın qalqıp, köbigin emes, tunığın tapqan. Joğarıda aytqanımday, kitaptı oqıp otırğan adam avtordıñ Batıs pen Şığısqa tän qırwar eñbekterdi ekşep barıp, osı qadamğa barğanın añğarar edi. Añız, äfsana, fïlosofïya, tarïh, Şığıs äleminiñ ğulamaları men danışpandarınıñ tiri rwhı şığarmadan şığıp turadı. Sondıqtan ärbir şağın äñgimeniñ özin oqıp alıp, säl-kem toqtap tolğanwğa, bas-ayağına köz jiberip jürekpen sırlasıp qupïyasın aşwğa talpınasıñ. Qızıq qwıp, qumarlıqqa boy urğan oqırman üşin tılsımdığı tipti salmaqtı, neni meñzegenin añğara almay eseñgirep qalwı mümkin. Oy qwıp jürek läzzatın añsağan adam üşin jutqan sayın sarayı aşılıp sanağa tüsirer säwlesi mol. Waqıt degen baylıqtı qalay paydalanwdı jaqsı biletin jazwşı oqırmanın da qattı qurmettepti. Qalıñ qasat qarğa maltıqtırıp şarşatpay, töte joldarğa salıp dittegen jerine tez jetkizwdi közdepti. Osığan deyingi «Oyqazan» kitabı da sol joldıñ birinşi qadamı bolatın, endi onan arı tereñdep kirip, «Bir qayırı bar dünïe» qayırlı qadamdar jasaptı.

Bayağıda alıs tükpirdegi bir eldiñ patşası almanıñ qabığın arşıp otırıp, abaysızda ötkir kezdigimen barmağın jonıp tüsiripti. Munı körgen wäziri: «Abırjımañız patşam, budan da bir qayır bar», – depti. Janı awırıp aşwlı otırğan patşa wäzirdiñ orınsız sözine qapalanıp, zındanğa qamatıptı. Ol zındanğa tüsip bara jatıp, «Budan da bir qayır bar», – dep, qarsılıqsız kirip ketipti. Künderdiñ birinde patşa nökerlerin ilestirip añğa şığıptı. Añ awlawdıñ qızığına enip ketip, öz şeginen ötip basqa bir adam etin jeytin jabayı taypanıñ qolına tüsipti. Olar tutqındardı birinen soñ birin soyıp jey beripti. Kezek patşağa kelgende onı awdarıp, töñkerip, qarap, körip, barmağı joq şolaq ekenin bayqap, bastarın şayqap, bosatıp jiberipti. Söytse, olardıñ qurbandığınıñ on eki müşesi tolıq bolw kerek eken. Sondıqtan şolaq adam jewge jaramsız bolıp qalıptı. Arıp-aşıp eline jetip, älgi zındandağı wäzirin şaqırtıp, bolğan jağdaydı aytıp beripti. Sonda wäzir «Patşam, budan da bir qayır bar», – dep, bayağı sözin qaytalap patşanıñ kesilgen sawsağınıñ ornın körsetipti. «Sen nege bir sözdi qaytalay beresiñ?» – dep aşwğa bwlıqqan patşağa, asıqpay til qatqan wäzir: «Eger siz sawsağıñızdı kesip almasañız osı jolı tutqınğa tüskende olar sizdi de jep qoyatın edi, meni zındanğa tastamağanıñızda men de sizben birge añğa barar edim, sosın olar meni de jep qoyar edi ğoy», – dep tüsindirgende, aşwlanıp turğan patşa tağına «sılq» etip otıra ketken eken. Ïä, mınaw dünïeniñ bir qayırı bar. Bolıp jatqan oqïğalar, ötip jatqan isterdiñ bäriniñ bir qayırı bar. Onı birew köredi, birew körmeydi. Avtor osı oqïğanı bayandap otırıp, adamdarğa oy saladı, qïyalına qanat bitiredi.

Qazaq ädebïetiniñ qorjınına engen jïnaqtı avtor «esseler» dep ataptı, sondıqtan da janrına qurmetpen qarap esse dep qabıldadıq. Degenmen, özime ıñğaylı bolw üşin kitapqa engen ärbir alaqanday şığarmanı «äñgime» dep atağım keledi. «Qalıñ kitap» degen äñgimesinde avtor tereñ oy qozğaydı. Türiktiñ belgili qalamgerin söyletedi. «Üyimde ülken kitaphana bar. Minekï, özime qarama-qarsı qalıñdığı kereqarıs zañ salasına arnalğan kitap tur. Bul kitapta zañ da bar, ereje de bar, türli tüsinikteme de, aqıl-keñes te bar… Nege bul kitap sonşalıqtı qalıñ? Zañ salasına qalıñdığı kereqarıs kitap kerek pe?..» Bul äñgimeniñ soñında mınaday qorıtındı bar: «Söytsem, eldiñ rwhanïyatı neğurlım älsirese, körkem minezinen ajırap, mädenïetsizdikke bet bursa, soğurlım zañ köbeye beredi eken ğoy.» – dep jazadı. Zamanı jutap, juqarıp bara jatqan qoğamnıñ kitabı (zañı) qalıñday beredi eken. Sanalı türde ömir saltına bağınwdan jañılğan jurtqa mäjbürleytin ereje-tärtipter köbeyedi eken. Klïmatı qïındağan qoğamnıñ kitabı qalıñdap, atqarılmaytın kereqarıs zañdar jazıla beredi eken emes pe!..

Är äñgimesin tolığımen bayandap otırsam mende bir kitap jazıp ketermin, sol üşin qısqaşa, tüyinin jetkizwge tırısayın. Ertede Anglïya elinde qarapayım kisi qaytıs bolsa şirkew qoñırawı bir ret, oqımıstı zïyalı adam ölse eki ret, patşanıñ jaqındarı qaytsa üş ret, patşanıñ özi köz jumsa tört ret soğılatın bolıptı. Künderdiñ birinde şirkew qoñırawı bes ret soğılıptı. «Patşadan da qadirli kim bar edi?» dep halıq jïnalıp, şirkewdiñ pobına barıp: «Oybay-aw! Bes märte soğıl­ğanı qalay? Patşadan asqan kim bar? Kimnen ayrıldıq?» – dep suraptı. «Ïä, patşadan asqandar bar… Artınıñ qayırın bersin!.. Ädildikten ayrıldıq!» – dep jawap beripti. Minekï, bul äñgimeniñ qanşama mäseleni aytıp turğanın añğarğan bolarsızdar. Jaydan-jay äñgimeni ayta salw bar da, äñgime aytqanda da oydı qozğaw bar. Munda da avtor atan tüye tarta almaytın salmaqtı dünïeni usınadı. Ol äñgimede aytılğan Anglïyağa ğana tän närse me eken? Mınaw bizdi qorşağan ortada är küni bir ädildik şırıldap jan täsilim etip jatqan joq pa?! Oylandıratın mäsele.

«Avtorı joq kitap» degen äñgimesi jazwşılar ömirin, ataq abıroyğa degen antalağan arandı, ataqqumarlıqtı, dañq süygiştikti sayqı mazaq etedi. Ol indet jazwşılar arasında ğana emes, tutas qoğamdı jaylağan rwhanï awrw ekeni anıq. Sondıqtan da M.Otarbaev avtorsız kitaptı, ataqsız qızmetti, maqtansız dünïeni, halıqqa qaltqısız eñbekti añsaydı.

«Şarwam qanşa!» dep atalatın äñgimesi «şarwam qanşa» degen sözben «şarwam bitti» degen sözdiñ tereñ fïlosofïyasın taratıp, ara-jigin aşıp körsetedi. Estir qulaqqa «şarwam qanşa» dese, nemkettilik, meniñ oğan qatısım joq degen sïyaqtı elesteydi. Al üñilip qarasañ, meniñ bitirmegen şarwam qanşama, istelmey jatqan jumısım qanşama degendi añğartadı eken de, qulşınatının, kirisetinin sezdiredi. Al «şarwam bitti» dep, bärin tındırıp tastadım, tügel jasap qoydım degen pende üşin öziniñ de şarwası bitetinin, toqmeyilswdiñ soñı onı toqıratatının, toqtatatının  añğartsa kerek.

«Älem arwı» degen äñgime – älemge ädeptiligimen, ïbasımen, ïmanımen, körkem mädenïetimen ülgi-önege bolğan Şığıstıñ küyrewin, şıtırman tağdırın, azıp-tozwın ımdaytın kesek dünïe. Batıs pen Şığıstıñ mıñ jıldar boyı arbasqan, alısqan teke-tiresindegi şığıstıñ jeñilisin, şıñğırğan şındıqtı betke basatın şığarma.

«Toñğaq aqın» degen äñgimede aqın Nurlan Orazalïnniñ:

Nesine oy toqıp qïnalam,

Oylarım tıñdalar bolmasa?!

Mına keñ ğalamğa sıymağan,

Aqındar aqın ba toñbasa?! – degen öleñ joldarınan bastaladı da, Şığıstıñ jarıq juldızı Jälaleddïn Rwmï men Şäms Tebrïzïdiñ kezdeswine deyin keñistigi keñeyip, toñwdıñ mäni aşıladı. Osılayşa jan älemindegi şındıqtıñ beti aşılıp, Rwmïdiñ:  «Jer betinde bir adamnıñ özi toñıp jatsa, sen jılına almaysıñ. Bir adam aş jürse, sen toq jüre almaysıñ. Bir adam azap şekse, sen jaybaraqat uyıqtap jata almaysıñ!» – degen janğılımı (psïhologïya) aldıña tartılıp, aqındardıñ jan-azabı jarïya etiledi. Ärïne, bul künderi aqındardıñ birazı şeberlikke salıp qubıltıp, söz oynatıp «ädemi jır» jaza beredi. Tehnïkasın meñgergen adamnıñ sıldıratıp sırğıta bereri anıq. Küydim-jandım dep, jalındap-mazdap, lapıldap-şarpıp jazwğa bolatın şığar, alayda dirildep toñıp, qaltırap muzdap otırıp, janımen sezinip öleñ jazatındar qaldı ma?

«Dawasız derttiñ» sabağı: «Jaqsılıq jamandıqtan qayır surasa dawasız dertke aynaladı» – depti. «Sonda ne istew kerek?» – degen qaytarma suraqqa: «Bilim men önerdi qayırşığa aynaldırmay, qamqorlıqpen qaraw kerek. Öytkeni qoldaw tappağan elden, demew körmegen jerden bilim de, öner de bezip qaşadı.» – dep tüyin tüyedi. Bul jağdaydı at arıtıp alıstan izdemey-aq, aynalamızdan, aqsap jatqan jumıstan, aldırmay jatqan aswdan anıq körer edik.

Kitapta qamtılğan mäseleler öte köp, awqımı ülken. Onda bir essede ädebïettegi awdarmanıñ jağdayı da söz boladı. Jurttıñ bäri mıñ til biletin danışpan polïglot emes, köp adam älemdi, ädebïetti awdarma arqılı tanıp, awdarma arqılı biledi. Awdarmaşı – el men eldiñ, halıq pen halıqtıñ köpiri. Ökiniştisi, olar atsız, ataqsız tasada qala beredi. Ol twralı äñgimede mınaday tüyin bar: «Awdarma äyelge uqsaydı, sulwı – adal, al adalı – sulw bolmawı mümkin» degen de söz bar. Degenmen, keyde awdarmaşınıñ jazwşıdan asıp tüsetin kezi de boladı. Sondıqtan ädebïettiñ örisin keñeytetin de, ğılımdı damıtatın da solar ekenin eskerwimiz kerek», – deydi keyipkerimiz.

«Kitapqumar prezïdent» degen äñgimesin oqıp otırıp, Türkïyanıñ tuñğış prezïdenti ataqtı Atatüriktiñ kitapqumarlığımen, onıñ kitaphanası twralı qızıqtı mälimetterge jolığamız. Onıñ: «Ömirimdegi barlıq jetistikterim – osı kitaptıñ arqasında» dep jawap bergenin aytadı. Osı äñgimeni oqıp otırıp, jwıqtağı «Almatı Aqşamı» gazetiniñ bir sanı esime tüsip ketti. Onda Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaevtıñ «Qazirgidey eleñ-alañ waqıtta barşañızdıñ kündelikti tirşiligiñiz özgeriske uşırağanı belgili. Pandemïyadan qorğanwdıñ birden-bir jolı – älewmettik oqşawlanw, yağnï üyde bolw kerek ekenin jahan jurtşılığı moyındap otır. Ärïne, bul – waqıtşa qubılıs, ötpeli kezeñ. Degenmen, osı waqıttı barınşa tïimdi paydalanw – ärbir adamnıñ öz qolında» dey kelip, «Osı mümkindikti paydalanıp, bul estefetanı barşa otandastarıma, äsirese, jastarğa joldaymın jäne osı ädebïetterdi oqwğa keñes beremin» depti. Osı sözinde ol oqïtın kitaptar men gazetterdiñ de atın ataptı. Mine ötken ğasırdıñ basındağı prezïdentter men bizdiñ ğasırımızdıñ basındağı prezïdentterdiñ ündestigi osılay bolsa kerek. Bul «Kitapqumar prezïdent» degen äñgime avtordıñ armanı ekeni anıq. Ol öz otanınıñ basşısınıñ da kitapqumar bolğanın qalaytın sïyaqtı. Äñgime osıdan äldeneşe jıl burın jazılğanımen, minekï, Prezïdent awzınan ündew bolıp tastalıp, iske aswğa bet aldı.

«Bir qayırı bar dünïeni» oqıp otırıp, «Rwhanï indet» degen äñgimege tap boldım. «Ïä, şığıs älemine rwhanï indet jayıldı. Älem jurtşılığı osı juqpalı awrwğa şalıqtı… Älemdi jaylağan osı rwhanï indetke tötep bere alamız ba?» – degen joldardı oqıp öne-boyım «dir» ete qaldı. «Nege?» deseñiz, bügingi tañda älem koronavïrws dep atalatın sumdıq dertke şaldıqtı. İndet kün ötken sayın asqınıp, jer betin jaylap baradı. Poyız jürmey, samolet uşpay, qalalar qursawlanıp, joldar tosıldı. Bul awır sınaq, juqpalı pandemïya qaydan tap boldı? Bul «jaza» ne üşin berildi? Mine, osınday san suraq jağama kelip jarmastı. Söytsek, bizder aldımen rwhanï jaqtan qawipti dertke uşıraptıq, adamdar arasında tağılıq pen turpayılıq asqınıp haywandıq beleñ aldı. Mısalı, erkek pen äyeldiñ zañdı nekesi bir jaqqa qayırılıp qalıp, adam men maqulıqtıñ, erkek pen erkektiñ, äyel men äyeldiñ nekesi zañdasıp jatır eken. Munday surqïyalıq osıdan jïırma ğasır burın da bolıp, onıñ jazası retinde «Ad qawımı» topan swğa tap bolıp, Ündi muhïtınıñ astına kömilgen. Ondağan jıl burın asqınğan ayarlıq pen zïnaqorlıqtan  oñtüstikte sumdıq cwnamï bolıp, jeti eldi jaypap ötkenin jaqsı bilesizder. Er men äyeldiñ tabïğï baylanısı şette qalıp zïnaqorlıq, oynasqumarlıq  maqtanğa aynaldı. Ösimqorlıq, paraqorlıq, ötirik pen ğaybat, naqaqtan qan tögw, urlıq pen aramdıq jañbırdan keyingi sañırawqulaqtay jamıradı. Endeşe Mälik Otarbaev durıs aytadı: «Älemdi rwhanï dert jayladı». Sol rwhanï derttiñ «jazası» retinde «KOVÏD-19» derti älemdi äbigerge salıp, kewlep, dendep baradı.

 «Qazaqstan» telearnasın qarap otırsam, «Orazañ qabıl bolsın!» degen rwhanï-ïmanï bağdarlama efïrge şıqtı. Bul jaqsı bastama. Demek, jerşarı turğındarı rwhanï dertke şïpa izdey bastadı degen söz. Bizder «koronavïrwstı» jeñw üşin, aldımen janımızdı jaylağan, jüregimizdi şeñbektegen, lastıqqa batırğan rwhanï dertten arılwımız kerek. Tärtipke kelip, özimizdiñ sonday şarasız, älsiz pende ekenimizdi moyındasaq bul indetten de arılamız. Mälik Otarbaev aytqanday, «Abay atamız aytqan «tolıq adam» men kädwilgi näpsiqumar «semiz adamdı» ajıratwımız kerek».  Ol «Abayşa ömir sürw» degen essesinde: «Abay jolı – Allanıñ jolı. Oyşıl aqın ïmannıñ nurımen, kökirektiñ közimen swardı emes pe?! Abay atanı biletin qazaq köp. Biraq, «Abayşa» ömir sürip jürgender az», – depti.

Men mülde tüñilwşilerden emespin, Prezïdentimizdiñ «Abay älemi jäne HHİ ğasır» degen maqalasına, sol ülken ündewine ün qosıp, maqala jazıp, gazette jarïyalattım. Sondağı bayqağanım, «Söz tüzelgen eken, endeşe tıñdawşım sende tüzelwiñ kerek». Demek, jazwşı Mälik Otarbaevtıñ da qattı alañdap ketwiniñ ornı joq dep sanaymın. Biraq bul eñbektiñ osıdan älde neşe jıl burın jazılğanın oylasaq, avtordıñ alañdawı, jazwşınıñ qamığwı zañdı qubılıs. Qalamger – däwirdi, zamandı özgertetin, jañalıqqa janı qumar jan. Onıñ tüysigi özgelerden burın sezedi. Jurt qarğıp-şorşıp, küyip, sekirip, seri bolıp jürgende, ol dirildep, qaltırap bir burışta tirşilikten muzdap otıradı. Mınaw tirşilikti kinälay bergenşe, üzdiksiz ökpeley bergenşe, jaqsılıq pen jamandıqtıñ astarınan män izdep, hïkmet tawıp, «Bir qayırı bar dünïe» dep, jarqın bolaşaqqa ümitpen qarağan abzal. Mälik Otarbaev şığarmalarınıñ fïlosofïyası da osı bolsa kerek.

 

Ahmetjan AŞÏRÏ,
jazwşı-dramatwrg, Qazaqstannıñ
eñbek siñirgen qayratkeri,«Qurmet»
ordeniniñ ïegeri

 

 

 

  1. Däwlet :

    Kitabın tawıp alıp, oqw kerek eken. Rahmet!

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

twenty − 13 =