Abay murası – qazaq dinï tanımınıñ aynası

0 225

Abay dünïetanımın qazaq musılmandıq tüsiniginiñ erekşelikteri men bolmısın keskindeytin körsetkiş retinde bağalawğa boladı. «Ğïşıq» sözi sopılıq dünïetanımda ulı bolmısqa degen mahabbattı bildiredi. Abaydıñ «Säñä «ğïşq» bolıp «kemtar», sonımen qatar «Patşa – quday, sıyındım, Twra basta öziñe…» degendegi ğïşq, kemtar uğımdarı – sopılıqtağı qudaylıq mahabbat jäne faqïr, ğarïb ustanımdarın körsetetin Täñirdiñ rwhanï ïnayatı men nurına qajettiligi men zärwligin, onıñ mağınawï azığın añsawşılıqtı sïpattaytın Ïasawïdiñ faqr fïlosofïyasınıñ eñ bastı kategorïyaları.Faqr fïlosofïyası – «şağïrï färïyad» dästüri – (farïyad uğımı «teñdesi joq aqındar» mağınasında emes, janı Täñir mahabbatımen küyip janğan, kökiregin şer basıp, qayğı-muñğa tolıp, jan ayqayın Täñirge ğana şağımdanıp, muñın şağatın aqındar. Jalpı, Abaydı tüsinw üşin Muhtar Äwezovtiñ är söziniñ astarınan män izdew bügingi abaytanwdıñ eñ bastı şartı bolw qajet. Biraq özi keşegi qısımda «farïyad»-jan ayqayı işinde jürgen Muhtar Äwezovtiñ sırlı boyawmen kömkerip, tanıtqan Abayın bügin de sol boyawımen kösilte berw «waqıt» degen uğımnıñ qunsızdanwına aparıp soğadı dep oylaymın. Täñirdiñ Ywzï, yağnï Dïdarın ­añsawşı Ïasawï, Hakim Ata, Swfï Allayar, Fwzwlï, Şämsï, Sayhalï, Nawaï, Sağdï, Fïrdowsï sïyaqtı, ­­t. b. mu­­sılman-türik şayırlarınıñ jo­lı.
Abay «jïırma birinşi qara sözinde» «desinder» men «demesinderdiñ» arasın aşıp körsetedi. Bul – maqtannıñ eki kategorïyası. Demesinder – aqıldı, arlı, artıq twğandardıñ minezi, yağnï olar ärtürli jamandıqtardan bo­yın awlaq ustaytındardıñ tobı. Bulardıñ isi – estilik. Desinder – bügingi tilmen aytqanda «meni zïyalı desin», «dana eken nemese jaqsı desin», «patrïot nemese ultşıl desin» dep azaptanıp, ardı umıtqan rïyakerlerdiñ tobı. Bulardıñ isi – maqtanşaqtıq. Ekewin de Abay maqtan kategorïyasına qoyıp, sopılıq dünïetanımdağı rïyanıñ jağımdı, jağımsız türlerin öte tüsinikti tilmen jetkizgen. Sopılıq dünïetanımda demesinder tobın «melametïlik», al desinder tobın «mwstaswïfa» deydi. Ïasawï ilimindegi estilik, maqtannan qaşw mäselesi boyınşa Şäkärim «Älemdi tügel men körip, Eşkim meni bilmese» dep oy tüygen.
Şäkärim de, Abay da ğılım mäselesinde Ïasawïdiñ ar tüzeytin ğılımın basşılıqqa aladı. Onıñ jan qumarlığı men tän qumarlığı da osı ustanımğa negizdelgen.
Abay ar tüzeytin ğılımdı Qurannıñ işki mäni retinde tüsindiredi. «Tüzw sözdiñ sırtın emes, sırın kör» dep, Ïasawïdiñ häl iliminiñ negizgi ustanımına ündeydi. Abay Qurandı «tüzw söz nemese tügel söz» uğımdarı arqılı beredi. Abay ar tüzeytin ğılımdı «Äziret Äli, aydaharsız söz», yağnï şarïğatta emes, sonday-aq, «altın şek, sarı ala qız» kalam da emes, «tübi tereñ sözdi» häl ilimi retinde tanıtadı. Mine, osı ğılım eldi näpsi zındanınan alıp şığadı.
Qoğamda eki tïp adam bar. Biri – alarman, ekinşisi – berermen. Biraq bir qızığı ekewi de «satwşı». Ekewi de bir-birine «tegin» eşteñe bermeydi. Bul jerde qızıq ne bar? Bäri orındı, qoğamdağı ekonomïkalıq qatınastardıñ budan artıq qanday zañdılığı bolwı mümkin dewiñizge kümän joq. Biraq Abaydıñ dertine üñilseñiz, qoğamda eş adal eñbek joq, öndiris joq, biraq «qujınağan» tirşilik. Adamdar «qarğaday şwlasıp, ïtşe öşigip, şıbınday qujınap» dünïe-­boğına malınıp jatır. Qoğamdı nadandıq jaylağan. Ïasawï nadandardı Täñirdiñ amanatı – jannıñ qadirin bile almay puşıq pulğa satıp jür dese, Abay da nadandardı Täñirdiñ bergen «janın» – arın dünïe-boqqa satıp jür deydi. Abaydıñ «alarmanı da, berermeni de» arın, janın satwşılar. Bäri «uya buzar» indetke dwşar bolğan. Bul jerdegi «uya» uğımı – ar, jan, rwh degen söz. Adam uyasınıñ buzılwı – onıñ arınıñ buzılwı bolsa, qoğam uyasınıñ buzılwı – qïyanat, zulımdıq, aramdıq, dünïeqorlıq, paydakünemdik, arsızdıq, berekesizdik, duşpandıq.
Abay osınday dertke şaldıqqan elge dawa izdeydi. Onıñ dawası – Quran, tügel söz, adam boyına ïmandılıq darıtatın ar tüzeytin ğılım. Abaydıñ tüzw sözi – äweli ayat, hadïs – sözdiñ bası», yağnï eldi tüzeytin söz – äri qïsındı äri öleñmen (bäyitmısal) jazılğan Allanıñ sözi, Quran. Quran – aqıldı söz ben tereñ oy, tereñ ğılımnıñ közi, sonday-aq ınsap, uyat, ar, namıs, sabır, talap sïyaqtı adamdıq qundılıqtardıñ keni. Ol «tüzw sözben ğana eldi tüzewge boladı» deydi. Eldi tüzeytin tüzw sözdi tabwdıñ, tanwdıñ, tıñdatwdıñ özi oñay emes. Öytkeni tüzw sözdi tanïtın aytwşınıñ da, tüzw sözdi talap eter tıñdawşılardıñ da köbi nadan. Al keybiri tüzw sözdi tanımaydı da. Öytkeni olar Täñirdiñ bar jäne bir ekenine, Qurannıñ aqïqat ekenine, payğambarlarğa, periştelerge, tağdır, qazağa, ölgennen soñ tirilwge senbeydi. Öñşeñ «kisimsingen – menmen, näpsiqumar, bilimsiz, nadan, maqtan, malqumar, aramdıq, urlıq, paydakünem, neni uğa alsın» deydi.
Abay öz tıñdawşısı qazaq halqınan osı minderiñdi tüze, Quranğa ınta qoy, sonda ğana er, dana bolasıñ, «Söz tüzeldi, tıñdawşı, sen de tüzel» dep, ïmandılıqqa şaqıradı. «Mahabbatpen jaratqan adamzattı, Sen de süy ol Allanı jannan tätti. Adamzattıñ bärin süy bawırım dep jäne Haq jolı osı dep ädiletti. Osı üş süyu boladı ïmanïgül, Ïmannıñ asılı üş dep sen tähqïq bil» dep, ïmandılıqqa mahabbatpen ündeydi. Bul jerdegi «ïman-gül» uğımı – Ïasawï iliminiñ bas­tı erekşeligi, onıñ sopılıq dünïetanımdağı «ïmanï bostan, ïmanï gül, ïmanï nur, ïmanï sır» sïyaqtı ïman därejeleriniñ tarïqattağı maqamı.
Abay Täñirdi, adamzattı mahabbatpen süyudiñ nağız din, şınayı ğïbadat retinde tanıp ïman keltirgenderdi Haqtıñ dosı, kemel adam dep tanïdı. YAğnï dinim – mahabbat dep tüsindiredi. Bul da Abaydıñ Ïasawïdiñ «abïd bolma, zahïd bolma, ğaşıq bol!», Jünis Ämireniñ «Meniñ dinim – ğaşıqtıq» degen dästüriniñ mïrasşısı ekendigin körsetedi.
Abay dünïetanımında da ïmannıñ üş satısı bar. «Ïmannıñ üş därejesin köñilge mıqtap bekitpey, bular jemis bermes. İstiñ bası – retin tanımaqtıq, Ïman bilmes tağattı qabıl demen. Mümïn bolsañ, äweli ïmandı bol, Pendege ïman özi aşadı jol» degen Abaydıñ Ïasawïdiñ ilimindegi şarïğat, tarïqat jäne haqïqat maqamdarına say ïman därejelerin aşwğa tırısqandığın körwge boladı.
Adam «adam» degen atqa layıq bolğannan keyin ğana Täñirdi, özin, älemdi tanï aladı eken. Täñirdi tanwdıñ şartı – adamdığın buzbaw, «jalb-ï manfağat» (qoğamğa paydalı isti jayu) jäne «dafğı mwzarrat» (qoğamğa zïyandı isti tıyu) arasın ayıra biletin ğılımdı üyrenw. Qarasañız, Abay dünïetanımındağı Täñirdi tanw ustanımı tikeley qoğamdıq negizge süyengen jaqsı men jamandı ayırwdan bastaladı. Bul mäsele Ïasawïdiñ «Mïrat-wl Qwlwb» attı rïsalasındağı qoğamnıñ bayandı bolwın qamtamasız etetin ustanım retinde tüsindiriledi. Bul ğılım – adamdıqtıñ buzılwına jol bermeytin, jaqsı men jamandı ayıratın, «ar tüzeytin ğılım». Abay ğılım dep adamnıñ boyındağı «zärre ğılımı» arqılı «Täñir ğılımınıñ» mänine jetwge umtılwdı aytadı. Bul twralı Abay «…adamnıñ ğılımı, bilimi haqïqatqa, rastıqqa qumar bolıp, är närseniñ tübin, hïkmetin bilmekke ıntıqtıqpenen tabıladı». Al «ğılımğa ıntıqtıqtıñ özi adamğa özindik ğılım beredi». Bul ğılım – qudaylıq ğaşıqtıq. Ğılım – barlıq närseni biletin Allanıñ bir sïpatı, ol – Haqïqat, al Haqïqatqa ğaşıqtıqtıñ özi – adamdıq äri durıstıq (haqlıq). Ğılımnıñ mäni de osı Haqïqatqa ğaşıqtıq arqılı aşıladı. «Bolmasa mal, maqtan, qurmet pen ataqqa degen mahabbattarmen ğılımnıñ haqïqatı tabılmaydı». Mine, Abaydıñ ğılım tüsinigi bügingi bizdiñ qoldanıp jürgen ğılım uğımımızdan bölek. Onıñ ğılımı – bügingi danalıq mäselesi. Ïasawïdiñ hïkmet fïlosofïyası. Bul jerde Abay aytwşı retinde aytpaqşı bolğan tügel söziniñ mänin, öte näzik erekşelikteri men ayırmaşılıqtarın tıñdaw­şısına tüsinikti tilmen jetkizw, tüsindirwdi maqsat etedi. Osı jerge deyin Abay ğılımnıñ jaqsı, jamanın ayırıp körsetip, tıñdaw­şısına «şın ğılım men jalğan ğılımnıñ», «şın mahabbat pen jalğan mahabbattıñ» mänin ret-retimen aşıp körsetip kelip, endi «ıqılastıñ» özin adamdıqqa la­yıqtı jäne layıqtı emes dep bölip qarastıradı.
Abaydıñ dünïetanımı boyınşa Täñir üşin Oğan ïman keltirmeseñ de eşteñesi ketpeydi, öytkeni ol – Täñir, älemdi, dindi, kitaptı sen üşin, seniñ ïgiligiñe, jandı-jansızdardı da seni süygendikten jaratqan, sondıqtan «öziñ üşin ïman keltir, sonda ğana Oğan şın ïman keltirgen bolasıñ» deydi. Onda da «öziñ üşin keltirgen ïmannan» paydalana bilseñ, «kämïl ïman» boladı. Äri qaray Abay ïmannan paydalanw jolın körsetip, «adamdıqqa jetwdiñ jolı retinde öz isterin (pïğıldarın) Täñirdiñ «ulı isterine» uqsatwğa tırısw deydi. Bul Qurandağı «Täñirdiñ ahlaqımen somdalıñız» (tahallaqw bï-ahlaqï-Allah) ayatınıñ tüsindirmesi, sonımen qatar sopılıq murattıñ negizgi ustanımı bolıp tabıladı.
Ol bilimdi adam mäselesine tereñinen toqtalğan. Bilimdiniñ sözi – tüzw söz, Quran. Kökirek közi aşıq boladı. Kökirektegi köz eşqaşan uyıqtamaydı. Demek, bilimdi adam – köñili oyaw, jüregi ayna, tüzw sözge jaqın adam. Al talapsız jannıñ köñili uyqıda, elerme, tüzw sözden jıraq, ïmansız, rïyaker, ekijüzdi, qalbi tas meñirew, sondıqtan da jalıqqış, boyküyez, muratı joq, maqsatsız, yağnï «baylawlı emes aqıl, oy». Abay özin osı eki adam tïpterimen salıstırıp, «Meniñ de künim kün emes» dep sopılıq dünïetanımdağı «qawip pen ümit» (hawf wa raja) küyin keşedi. Bul hälder – adamnıñ rwhanï jetilwin körsetetin aswlar. Quranda «şın ğalım, şınayı Täñir dostarı äwlïelerdiñ häli qawip pen ümit arasında delingen. Bul häldegi adam öziniñ jetken maqamı men küyine köñili toymay, ünemi işki tolğanısta bolıp, rwhın mazalay beredi. Abay da janı azapqa tüsip, Aqïqattı izdep, jalğızdıqqa salınıp, jan-ayqayğa basadı. Onıñ «jan ayqayına» (färïyadına) tabïğat qoynawındağı jartas ta jañğırığımen ün qosadı.

Dosay KENJETAY,
fïlosofïya ğılımdarınıñ doktorı, professor

(Jalğası bar)

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

eighteen − 3 =