Abay murası – qazaq dinï tanımınıñ aynası

0 120

Al Abaydıñ eli tastan da ötken meñirew. Köñilderi – «qoñq eter, tükti bayqamas», äbden tasqa aynalğan. Quranda nadandardı köñil közin kör etip, meyirimsiz tasqa aynaldıramız mağınasında ayat bar. Demek, Abaydıñ halıqqa aytpaqşı bolğan oyı osı Qurandağı nadandıqtıñ sïpatın jetkizw bolatın. Qazaq nadandığınıñ şekten şıqqanı sonşalıq, «tüzw sözdi» tıñdamawı bılay tursın, jayawı bar, attısı qosılıp Abaydı qoğamnan alastaydı. Abay jalğızdıq küy keşedi. Biraq bul jalğızdıq genetïkalıq, yağnï twısı, ağa­yınnan ayırılğan jalğızdıq emes. Onıñ «atadan altaw, anadan törtew – twısı, qaptağan qalıñ tobıqtı – arğın ağayını bek köp». Biraq Abay üşin bular «köp», «tobır». Abay özin «köpke süyeytin» nemese «köpten» küş-qwat alğan oyşıl emes, ol – öz ojdanı arınıñ ïesi – Täñirden, taza aqıldan qwat alğan dana. Onıñ jalğızdığı – elden söz uğardıñ bolmawı, rwhımen ündes, köñilimen suhbattas, Alladan basqa dostıñ qalmağanın bildiretin jalğızdıq. Abay äri qoğamnıñ «işinde», äri «sırtında». Bul – sopılıqtağı «otandı awıstırw emes, öz sïpatın özgertw», yağnï «wzlat» dep atalatın rwhanï häl. Swfïler qoğam işinde, biraq rwhımen qoğamnıñ sırtında tirşilik etwdi jön dep tapqan. «Molasınday baqsınıñ, Jalğız qaldım – Tap şınım» deydi. Mine, Abay atamız arlılığımen, ïmandılığımen jal­ğız qalwdan qorıqpaytın, aqï­qat dep ötken öz waqıtınıñ da­nası bolatın. Sondıqtan da ol hakim, yağnï hïkmet – parasat ïesi.Sırttay qarağanda Abaydıñ sopılıq twralı tüsinigi qayşılıqtı bolıp körinedi. Ol «birinşi qara sözinde «Sofılıq qılıp, din bağw? Joq, ol da bolmaydı, oğan da tınıştıq kerek. «Ne köñilde, ne körgen küniñde bir tınıştıq joq, osı elge, osı jerde ne qılğan sofılıq?» deydi. Al şındığında taza sopılıq, köñil tınıştığına, baqıtqa, moral'dıq erkindikke ulaswdıñ birden-bir jolı ekendigin, nağız tınıştıqtı adam taza sopılıqtan tabadı dep tü­yedi. «Otız segizinşi qara sözinde» «külli adam tärki dünïe bolıp, hw dep tarïqatqa kirse, dünïe oyran bolsa kerek. Maldı kim bağadı? Duşpandı kim toqtatadı? Kïimdi kim toqïdı? Astıqtı kim egedi? Dünïedegi Allanıñ pendeleri üşin jaratqan qazınaların kim izdeydi? Nığmetterdiñ ïesi (sahïb-wn-nïğma) – Täñirge şükirşiligiñ joq bolsa, ädepsizdikpenen künähar bolmaysıñ ba? Eger de bul jol jarım-jartılarına ğana aytılğan bolsa, jarım-jartı rast dünïede bola ma? Ras bolsa, hämmağa birdey rast bolsın, alalağan rast bola ma, häm ğadalät bola ma? Olay bolğanda, ol jurtta ğumır joq bolsa kerek. Ğumır özi – haqïqat. Qay jerde ğumır joq bolsa, onda kämälät joq» deydi.
Bul jerdegi Abaydıñ sopı­lıqqa qoyıp otırğan sını jaña sın emes, ol – sonaw dästürşilder men swfïler arasında İH ğasırdan beri kele jatqan sın. Kezinde bul sın sopılıqtı tüsine almay, dindi tek qana forma retinde köretinder tarapınan aytılğan-dı. Degenmen taza sopılıqtağı ahïlik ïnstïtwttar ïslam örkenïetin jawdan qorğaw­şı, ekonomïkasın nığaytwşı, qoğamın biriktirwşi – ar, ïmandılıqtıñ ülgisi, jalpı ïslamdıq dünïetanımnıñ estetïkalıq, moral'dıq qundılıqtar jüyesin rettewşisi bolğan jäne bola beredi de. Ras, sopılıq joldıñ tek «dïdar talap» etwşilerge ğana arnalğandığı belgili. Onıñ adamnıñ tabïğatınan twğan erekşelikter ekendigi de anıq. Dïdar talap ğılımı – qabilet, ınta, jiger, sonımen qatar Täñirdiñ qutı arqılı beriletin, ïgeriletin sopılıq ilim. Al Abaydıñ jalpığa birdey dep qarastır­ğan hïkmet, yağnï fïlosofïya da ärkimniñ ülesine tïe beretin qazına emes, yağnï är adamnıñ şınayı fïlosof (hakim) bolwı da mümkin emes. Dünïe, ğumır – şınayı swfï, ğaşıqtar üşin mänsiz de, mağınasız da emes. Kerisinşe, dünïe – osı ömir adamdı kemeldikke jetwdiñ tuğırı. Şın ğaşıqtar üşin de dünïe, ğumır haram emes, aqïqat. Jalpı, şınayı swfïler Täñirdiñ jaratqan äleminen körkemdik pen äsemdikten basqa eşteñe köre almaydı. Dünïe – kemeldiktiñ negizi bolsa, olar dünïedegi tïerlik paydası – kemeldiktiñ alañın qalay umıtsın? Umıtpaw üşin arnayı «zikir» – eske alw ädisin ömirinde är dem qoldanw üstinde boladı. Olar dünïeni Täñirdiñ bar jäne bir ekendiginiñ aynası retinde qabıldaydı.
Biraq Abaydıñ osı sınına qarap, onı sopılıq dünïetanımnıñ negizi men mänin bilmeydi dew­ge bolmaydı. Onda maqsat bar. Bul maqsattı Abay öziniñ waqıtı men keñistigindegi ahwaldan alıp otır. Abay ğana emes, jalpı Şığıs älemi, Batıstıñ tehnologïyasınan, ğılımınan keri qalwdıñ bastı sebebi retinde ïslamnıñ rwhı bolğan sopılıq dünïetanımdı körsetken bolatın. Buğan sırtqı mïssïoner – orïentalïsterdiñ de ıqpalı küşti boldı. Sopılıqtı teris­tew arqılı ïslamdıq tutas­tıqtı ıdıratw maqsat bolatın. Negizinen, öz qatesin köre almay, ­sırttan jaw izdew – Ïasawï ilimine, onıñ metodologïyasına jat ustanım. Barlıq quldıraw da, damw da adamnıñ özinen twındaydı. Ïasawï üşin adamdıq sananıñ aynası – qalb, ulttıq mädenï keñistiktiñ aynası – birlik, dinniñ aynası – ğılım. Qoğam dinin fanatïzmnen, qasañ dogmatïzmnen ünemi qorğap otırmasa, qul bolw bılay tursın, haywan bolıp, Täñirdiñ amanatınan jurday boladı. Abaydıñ däwirinde sopılıq jol äbden tozığı jetip, öziniñ taza rwhınan alıstap, kim köringenniñ quralına aynalıp, din qoğamdı ıdıratwdıñ sayasatına aynalğan bolatın. Tarïqattar sayasï bïlik basındağı jekelegen han, sultandarğa ğana qızmet ete bastağan. Sopılıq adamdıq, moral'dıq murattarınan jurday bolğan edi. Osınday tusta Abay «…ärbir nadannıñ bir tarïqatqa kirdik dep jürgeni «biz buzıldıq» degenimenen bir boladı. Mollalar tura tursın, hwswsan «bul zamannıñ» ïşandarına bek saq bolıñdar. Olar – fïtnä ğalım, bulardan zalaldan basqa eşnärse şıqpaydı. Özderi hükim-şarïğattı taza bilmeydi, köbi nadan boladı. Onan asıp özin-özi ähil-tarïqat bilip jäne birewdi jetkizbek dağwasın qıladı. Bul is olardıñ sıbağası emes, bulardıñ jetkizbegi muhal, bular adamdı azdırwşılar, hättä dinge de zalaldı. Bulardıñ süygeni – nadandar, söylegeni – jalğan, dälelderi – tasbığı menen şalmaları, onan basqa eşnärse joq» deydi. Abaydıñ munday sopılıqtan qaşwı öte orındı. Äri qaray Abay hakimder men taza swfïlerdi salıstırıp, «ekewi de birinen-biri köp jıraq ketpeydi». Ekewi de Täñirdiñ «jaratqan bolmıstarına» (sunğatına) qarap tereñ oylawdı («pikirlemektik») aytqan. Biraq jaratılğandarğa qarap tereñ oylaw arqılı qudaylıq tanımğa ulasw jolın tüsindirwde «ekewiniñ de söylewi, aytwı» basqaşa. «Ol hakim, ğalım asılda bir söz, biraq ğarafta (arïf – dana, äwlïe) basqalar dür. Abay osı arqılı fïlosof pen swfïdıñ ayırmaşılıqtarın körsetwge tırısadı. Abay fïlosofïya (hïkmet) men swfïzmdi ğaqıl jäne naqıl ğılımdarı qatarına jatqızıp, «ekewi de özin zorğa eseptemekti (menmendikti), zalımdıqtı, adamdardıñ bir-birin aldawın (ötirikti) qalamaydı (jek köredi). Ekewi de «ğadalät, marhamat, şapağattı, raqımdı bolwdı buyırdı dep eki ğılım arasındağı ortaq uqsas­tıqtardı körsetwge tırısadı. Biraq bul äreketi de tereñ emes, qoldanğan ortaq uğımdarı deñgeyinde ğana oy tüyedi. Abay «men bilemin» degen adam emes. Qayta «bir-eki awız» arab, parsı bilip dilmarsığandardı sınaydı. Özine ärdayım sın közben qaraydı. Öz minin bilw, Abaydıñ tilimen aytqanda, estilik.
Abay «Täñirdiñ jaratqan bolmıstarına qumarlanıp, ğïbrattanwşılarğa tïyu joq, bälkï jaratılğandardıñ (sunğatın) sebebin bilwge qumarlıqtan «sanïğ ğaşıqtıq» şığadı» deydi. Bul jerde öte mañızdı mäse­le bar. Şın ğaşıq swfïler Täñirdiñ jamal (körkemdik) sïpatına ğaşıq boladı. Sondıqtan da olar özderin «Dïdar talappız» deydi. Al Abay Täñir­diñ dïdarına ğaşıqtıqtı emes, «sanïğ ğaşıqtıqtı», yağnï Täñirdiñ Jaratwşı sïpatına ğaşıq bolwğa, adamdı Täñirge uqsap jasampaz bolwğa ündeydi. Öytkeni Abaydıñ zamanı jasampazdıqqa, tehnologïyanı meñgerwge, bilim berwde jaña ädiske muqtaj bolatın. Bul jerde Abaydıñ «sanïğ ğaşıqtıq» uğımı men iliminiñ qoğamı üşin de jalpı sopılıq dünïetanımnıñ tarïhï damw procesin saralaw turğısınan da öte qundı jañalıq ekendigin körwge boladı.
Sonımen Abaydıñ özi aytqanday, «men bir jumbaq adammın» degenine köziñiz jetedi. Ol – ïslam dini jolında taza ïmandılıqtı wağızdağan hakim. Al jalpı türki älemi sekildi qazaq musılmandığınıñ erekşeligi sopılıq dünïetanım bolatın. Biraq Abay tarïqat jolına tüsken swfï emes, ol – sopılıq dünïetanımdıq oylaw jüyesi arqılı öz qoğamın baqıtqa jetkizw jolın izdegen, halqına jön körsetken dana, hakim. Onıñ şäkirti Şäkärim bolsa – äri swfï, äri osı sopılıq dünïetanımdıq qundılıqtar arqılı oy tolğağan äwlïe. Bul jerde eki oy ïesi – dananıñ ärbir oy-tüyinderin ajıratıp taldaw mäselesin maqsat etpedik. Tek olardıñ adamdıq sanağa jeteleytin, Ïasawïdiñ aq jolınan när alğan mïrasşılar ekendigin körsetwmen şekteldik. Degenmen ar tüzeytin ğılımdı tüsindirw, taldaw täsilderinde özindik erekşeligi bar bul tarïhï tulğalardıñ murası bügingi kün turğısınan tereñinen zerdelenwi tïis. Ökinişke qaray, Abaydı bügin de ïslam fïlosofïyasınıñ erekşelikterine tereñ boylay almaytın keybir zerttewşiler dwalïst dep tanıp äri tanıtıp keledi. Abaydıñ oylaw jüyesi men dünïetanımın tanï almay kelwimizdiñ birinşi sebebi – keşegi «ğılımï fïlosofïya men batıstıq qalıptar» arqılı şarttandırılğan tanımdıq şeñber şarasınan asa almawımızdan, ekinşi – ïslam fïloso­fïyasın jete bilmewimizden twın­dap otır. Bulardıñ muralarında ïslam dini, fïlosofïyası, mädenïeti, ğılımınıñ negizderi qamtılğan. Analogïyalıq turğıdan qaraytın bolsaq, osı ulttıq tulğalarımızdıñ muralarınan-aq qazaq dalasındağı dinï oy-sana, zerdelew, izdenis deñgeyinde basqa ïslamdıq mädenïettermen sabaqtastığın üzbegenin köremiz. Sondıqtan Ïasawïdey piri, Abayday hakimi, Şäkärimdey danası bar bügingi qazaq qoğamı öziniñ dinï bilim keñistigi men kökjïegin damıtw üşin aldımen olardan qalğan muralardı ïgerw satısınan ötwi tïis.

Dosay KENJETAY,
fïlosofïya ğılımdarınıñ
doktorı, professor

(Soñı. Bası gazettiñ №19 (3988) sanında)

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

sixteen + 6 =