اباي مۇراسى – قازاق ءدىني تانىمىنىڭ ايناسى

0 120

ال ابايدىڭ ەلى تاستان دا وتكەن مەڭىرەۋ. كوڭىلدەرى – «قوڭق ەتەر، تۇكتى بايقاماس»، ابدەن تاسقا اينالعان. قۇراندا نادانداردى كوڭىل كوزىن كور ەتىپ، مەيىرىمسىز تاسقا اينالدىرامىز ماعىناسىندا ايات بار. دەمەك، ابايدىڭ حالىققا ايتپاقشى بولعان ويى وسى قۇرانداعى ناداندىقتىڭ سيپاتىن جەتكىزۋ بولاتىن. قازاق ناداندىعىنىڭ شەكتەن شىققانى سونشالىق، «ءتۇزۋ ءسوزدى» تىڭداماۋى بىلاي تۇرسىن، جاياۋى بار، اتتىسى قوسىلىپ ابايدى قوعامنان الاستايدى. اباي جالعىزدىق كۇي كەشەدى. بىراق بۇل جالعىزدىق گەنەتيكالىق، ياعني تۋىسى، اعا­يىننان ايىرىلعان جالعىزدىق ەمەس. ونىڭ «اتادان التاۋ، انادان تورتەۋ – تۋىسى، قاپتاعان قالىڭ توبىقتى – ارعىن اعايىنى بەك كوپ». بىراق اباي ءۇشىن بۇلار «كوپ»، «توبىر». اباي ءوزىن «كوپكە سۇيەيتىن» نەمەسە «كوپتەن» كۇش-قۋات العان ويشىل ەمەس، ول – ءوز وجدانى ارىنىڭ يەسى – تاڭىردەن، تازا اقىلدان قۋات العان دانا. ونىڭ جالعىزدىعى – ەلدەن ءسوز ۇعاردىڭ بولماۋى، رۋحىمەن ۇندەس، كوڭىلىمەن سۇحباتتاس، اللادان باسقا دوستىڭ قالماعانىن بىلدىرەتىن جالعىزدىق. اباي ءارى قوعامنىڭ «ىشىندە»، ءارى «سىرتىندا». بۇل – سوپىلىقتاعى «وتاندى اۋىستىرۋ ەمەس، ءوز سيپاتىن وزگەرتۋ»، ياعني «ۋزلات» دەپ اتالاتىن رۋحاني ءحال. سۋفيلەر قوعام ىشىندە، بىراق رۋحىمەن قوعامنىڭ سىرتىندا تىرشىلىك ەتۋدى ءجون دەپ تاپقان. «مولاسىنداي باقسىنىڭ، جالعىز قالدىم – تاپ شىنىم» دەيدى. مىنە، اباي اتامىز ارلىلىعىمەن، يماندىلىعىمەن جال­عىز قالۋدان قورىقپايتىن، اقي­قات دەپ وتكەن ءوز ۋاقىتىنىڭ دا­ناسى بولاتىن. سوندىقتان دا ول حاكىم، ياعني حيكمەت – پاراسات يەسى.سىرتتاي قاراعاندا ابايدىڭ سوپىلىق تۋرالى تۇسىنىگى قايشىلىقتى بولىپ كورىنەدى. ول «ءبىرىنشى قارا سوزىندە «سوفىلىق قىلىپ، ءدىن باعۋ؟ جوق، ول دا بولمايدى، وعان دا تىنىشتىق كەرەك. «نە كوڭىلدە، نە كورگەن كۇنىڭدە ءبىر تىنىشتىق جوق، وسى ەلگە، وسى جەردە نە قىلعان سوفىلىق؟» دەيدى. ال شىندىعىندا تازا سوپىلىق، كوڭىل تىنىشتىعىنا، باقىتقا، مورالدىق ەركىندىككە ۇلاسۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەندىگىن، ناعىز تىنىشتىقتى ادام تازا سوپىلىقتان تابادى دەپ ءتۇ­يەدى. «وتىز سەگىزىنشى قارا سوزىندە» «كۇللى ادام تاركى دۇنيە بولىپ، ھۋ دەپ تاريقاتقا كىرسە، دۇنيە ويران بولسا كەرەك. مالدى كىم باعادى؟ دۇشپاندى كىم توقتاتادى؟ كيىمدى كىم توقيدى؟ استىقتى كىم ەگەدى؟ دۇنيەدەگى اللانىڭ پەندەلەرى ءۇشىن جاراتقان قازىنالارىن كىم ىزدەيدى؟ نىعمەتتەردىڭ يەسى (ساحيب-ۋن-نيعما) – تاڭىرگە شۇكىرشىلىگىڭ جوق بولسا، ادەپسىزدىكپەنەن كۇناھار بولمايسىڭ با؟ ەگەر دە بۇل جول جارىم-جارتىلارىنا عانا ايتىلعان بولسا، جارىم-جارتى راست دۇنيەدە بولا ما؟ راس بولسا، ھامماعا بىردەي راست بولسىن، الالاعان راست بولا ما، ءھام عادالات بولا ما؟ ولاي بولعاندا، ول جۇرتتا عۇمىر جوق بولسا كەرەك. عۇمىر ءوزى – حاقيقات. قاي جەردە عۇمىر جوق بولسا، وندا كامالات جوق» دەيدى.
بۇل جەردەگى ابايدىڭ سوپى­لىققا قويىپ وتىرعان سىنى جاڭا سىن ەمەس، ول – سوناۋ داستۇرشىلدەر مەن سۋفيلەر اراسىندا ءىح عاسىردان بەرى كەلە جاتقان سىن. كەزىندە بۇل سىن سوپىلىقتى تۇسىنە الماي، ءدىندى تەك قانا فورما رەتىندە كورەتىندەر تاراپىنان ايتىلعان-دى. دەگەنمەن تازا سوپىلىقتاعى احيلىك ينستيتۋتتار يسلام وركەنيەتىن جاۋدان قورعاۋ­شى، ەكونوميكاسىن نىعايتۋشى، قوعامىن بىرىكتىرۋشى – ار، يماندىلىقتىڭ ۇلگىسى، جالپى يسلامدىق دۇنيەتانىمنىڭ ەستەتيكالىق، مورالدىق قۇندىلىقتار جۇيەسىن رەتتەۋشىسى بولعان جانە بولا بەرەدى دە. راس، سوپىلىق جولدىڭ تەك «ديدار تالاپ» ەتۋشىلەرگە عانا ارنالعاندىعى بەلگىلى. ونىڭ ادامنىڭ تابيعاتىنان تۋعان ەرەكشەلىكتەر ەكەندىگى دە انىق. ديدار تالاپ عىلىمى – قابىلەت، ىنتا، جىگەر، سونىمەن قاتار ءتاڭىردىڭ قۇتى ارقىلى بەرىلەتىن، يگەرىلەتىن سوپىلىق ءىلىم. ال ابايدىڭ جالپىعا بىردەي دەپ قاراستىر­عان حيكمەت، ياعني فيلوسوفيا دا اركىمنىڭ ۇلەسىنە تيە بەرەتىن قازىنا ەمەس، ياعني ءار ادامنىڭ شىنايى فيلوسوف (حاكىم) بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. دۇنيە، عۇمىر – شىنايى سۋفي، عاشىقتار ءۇشىن ءمانسىز دە، ماعىناسىز دا ەمەس. كەرىسىنشە، دۇنيە – وسى ءومىر ادامدى كەمەلدىككە جەتۋدىڭ تۇعىرى. شىن عاشىقتار ءۇشىن دە دۇنيە، عۇمىر حارام ەمەس، اقيقات. جالپى، شىنايى سۋفيلەر ءتاڭىردىڭ جاراتقان الەمىنەن كوركەمدىك پەن اسەمدىكتەن باسقا ەشتەڭە كورە المايدى. دۇنيە – كەمەلدىكتىڭ نەگىزى بولسا، ولار دۇنيەدەگى تيەرلىك پايداسى – كەمەلدىكتىڭ الاڭىن قالاي ۇمىتسىن؟ ۇمىتپاۋ ءۇشىن ارنايى «زىكىر» – ەسكە الۋ ءادىسىن ومىرىندە ءار دەم قولدانۋ ۇستىندە بولادى. ولار دۇنيەنى ءتاڭىردىڭ بار جانە ءبىر ەكەندىگىنىڭ ايناسى رەتىندە قابىلدايدى.
بىراق ابايدىڭ وسى سىنىنا قاراپ، ونى سوپىلىق دۇنيەتانىمنىڭ نەگىزى مەن ءمانىن بىلمەيدى دەۋ­گە بولمايدى. وندا ماقسات بار. بۇل ماقساتتى اباي ءوزىنىڭ ۋاقىتى مەن كەڭىستىگىندەگى احۋالدان الىپ وتىر. اباي عانا ەمەس، جالپى شىعىس الەمى، باتىستىڭ تەحنولوگياسىنان، عىلىمىنان كەرى قالۋدىڭ باستى سەبەبى رەتىندە يسلامنىڭ رۋحى بولعان سوپىلىق دۇنيەتانىمدى كورسەتكەن بولاتىن. بۇعان سىرتقى ميسسيونەر – وريەنتاليستەردىڭ دە ىقپالى كۇشتى بولدى. سوپىلىقتى تەرىس­تەۋ ارقىلى يسلامدىق تۇتاس­تىقتى ىدىراتۋ ماقسات بولاتىن. نەگىزىنەن، ءوز قاتەسىن كورە الماي، ­سىرتتان جاۋ ىزدەۋ – ياساۋي ىلىمىنە، ونىڭ مەتودولوگياسىنا جات ۇستانىم. بارلىق قۇلدىراۋ دا، دامۋ دا ادامنىڭ وزىنەن تۋىندايدى. ياساۋي ءۇشىن ادامدىق سانانىڭ ايناسى – قالب، ۇلتتىق مادەني كەڭىستىكتىڭ ايناسى – بىرلىك، ءدىننىڭ ايناسى – عىلىم. قوعام ءدىنىن فاناتيزمنەن، قاساڭ دوگماتيزمنەن ۇنەمى قورعاپ وتىرماسا، قۇل بولۋ بىلاي تۇرسىن، حايۋان بولىپ، ءتاڭىردىڭ اماناتىنان جۇرداي بولادى. ابايدىڭ داۋىرىندە سوپىلىق جول ابدەن توزىعى جەتىپ، ءوزىنىڭ تازا رۋحىنان الىستاپ، كىم كورىنگەننىڭ قۇرالىنا اينالىپ، ءدىن قوعامدى ىدىراتۋدىڭ ساياساتىنا اينالعان بولاتىن. تاريقاتتار ساياسي بيلىك باسىنداعى جەكەلەگەن حان، سۇلتاندارعا عانا قىزمەت ەتە باستاعان. سوپىلىق ادامدىق، مورالدىق مۇراتتارىنان جۇرداي بولعان ەدى. وسىنداي تۇستا اباي «ء…اربىر ناداننىڭ ءبىر تاريقاتقا كىردىك دەپ جۇرگەنى «ءبىز بۇزىلدىق» دەگەنىمەنەن ءبىر بولادى. موللالار تۇرا تۇرسىن، حۋسۋسان «بۇل زاماننىڭ» يشاندارىنا بەك ساق بولىڭدار. ولار – ءفيتنا عالىم، بۇلاردان زالالدان باسقا ەشنارسە شىقپايدى. وزدەرى حۇكىم-شاريعاتتى تازا بىلمەيدى، كوبى نادان بولادى. ونان اسىپ ءوزىن-ءوزى ءاھىل-تاريقات ءبىلىپ جانە بىرەۋدى جەتكىزبەك داعۋاسىن قىلادى. بۇل ءىس ولاردىڭ سىباعاسى ەمەس، بۇلاردىڭ جەتكىزبەگى مۇحال، بۇلار ادامدى ازدىرۋشىلار، ءحاتتا دىنگە دە زالالدى. بۇلاردىڭ سۇيگەنى – ناداندار، سويلەگەنى – جالعان، دالەلدەرى – تاسبىعى مەنەن شالمالارى، ونان باسقا ەشنارسە جوق» دەيدى. ابايدىڭ مۇنداي سوپىلىقتان قاشۋى وتە ورىندى. ءارى قاراي اباي حاكىمدەر مەن تازا سۋفيلەردى سالىستىرىپ، «ەكەۋى دە بىرىنەن-ءبىرى كوپ جىراق كەتپەيدى». ەكەۋى دە ءتاڭىردىڭ «جاراتقان بولمىستارىنا» (سۇنعاتىنا) قاراپ تەرەڭ ويلاۋدى («پىكىرلەمەكتىك») ايتقان. بىراق جاراتىلعاندارعا قاراپ تەرەڭ ويلاۋ ارقىلى قۇدايلىق تانىمعا ۇلاسۋ جولىن تۇسىندىرۋدە «ەكەۋىنىڭ دە سويلەۋى، ايتۋى» باسقاشا. «ول حاكىم، عالىم اسىلدا ءبىر ءسوز، بىراق عارافتا (اريف – دانا، اۋليە) باسقالار ءدۇر. اباي وسى ارقىلى فيلوسوف پەن سۋفيدىڭ ايىرماشىلىقتارىن كورسەتۋگە تىرىسادى. اباي فيلوسوفيا (حيكمەت) مەن ءسۋفيزمدى عاقىل جانە ناقىل عىلىمدارى قاتارىنا جاتقىزىپ، «ەكەۋى دە ءوزىن زورعا ەسەپتەمەكتى (مەنمەندىكتى), زالىمدىقتى، ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن الداۋىن (وتىرىكتى) قالامايدى (جەك كورەدى). ەكەۋى دە «عادالات، مارحامات، شاپاعاتتى، راقىمدى بولۋدى بۇيىردى دەپ ەكى عىلىم اراسىنداعى ورتاق ۇقساس­تىقتاردى كورسەتۋگە تىرىسادى. بىراق بۇل ارەكەتى دە تەرەڭ ەمەس، قولدانعان ورتاق ۇعىمدارى دەڭگەيىندە عانا وي تۇيەدى. اباي «مەن بىلەمىن» دەگەن ادام ەمەس. قايتا «ءبىر-ەكى اۋىز» اراب، پارسى ءبىلىپ دىلمارسىعانداردى سىنايدى. وزىنە ءاردايىم سىن كوزبەن قارايدى. ءوز ءمىنىن ءبىلۋ، ابايدىڭ تىلىمەن ايتقاندا، ەستىلىك.
اباي «ءتاڭىردىڭ جاراتقان بولمىستارىنا قۇمارلانىپ، عيبراتتانۋشىلارعا تيۋ جوق، بالكي جاراتىلعانداردىڭ (سۇنعاتىن) سەبەبىن بىلۋگە قۇمارلىقتان «سانيع عاشىقتىق» شىعادى» دەيدى. بۇل جەردە وتە ماڭىزدى ماسە­لە بار. شىن عاشىق سۋفيلەر ءتاڭىردىڭ جامال (كوركەمدىك) سيپاتىنا عاشىق بولادى. سوندىقتان دا ولار وزدەرىن «ديدار تالاپپىز» دەيدى. ال اباي ءتاڭىر­دىڭ ديدارىنا عاشىقتىقتى ەمەس، «سانيع عاشىقتىقتى»، ياعني ءتاڭىردىڭ جاراتۋشى سيپاتىنا عاشىق بولۋعا، ادامدى تاڭىرگە ۇقساپ جاسامپاز بولۋعا ۇندەيدى. ويتكەنى ابايدىڭ زامانى جاسامپازدىققا، تەحنولوگيانى مەڭگەرۋگە، ءبىلىم بەرۋدە جاڭا ادىسكە مۇقتاج بولاتىن. بۇل جەردە ابايدىڭ «سانيع عاشىقتىق» ۇعىمى مەن ءىلىمىنىڭ قوعامى ءۇشىن دە جالپى سوپىلىق دۇنيەتانىمنىڭ تاريحي دامۋ پروتسەسىن سارالاۋ تۇرعىسىنان دا وتە قۇندى جاڭالىق ەكەندىگىن كورۋگە بولادى.
سونىمەن ابايدىڭ ءوزى ايتقانداي، «مەن ءبىر جۇمباق اداممىن» دەگەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. ول – يسلام ءدىنى جولىندا تازا يماندىلىقتى ۋاعىزداعان حاكىم. ال جالپى تۇركى الەمى سەكىلدى قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ ەرەكشەلىگى سوپىلىق دۇنيەتانىم بولاتىن. بىراق اباي تاريقات جولىنا تۇسكەن سۋفي ەمەس، ول – سوپىلىق دۇنيەتانىمدىق ويلاۋ جۇيەسى ارقىلى ءوز قوعامىن باقىتقا جەتكىزۋ جولىن ىزدەگەن، حالقىنا ءجون كورسەتكەن دانا، حاكىم. ونىڭ شاكىرتى شاكارىم بولسا – ءارى سۋفي، ءارى وسى سوپىلىق دۇنيەتانىمدىق قۇندىلىقتار ارقىلى وي تولعاعان اۋليە. بۇل جەردە ەكى وي يەسى – دانانىڭ ءاربىر وي-تۇيىندەرىن اجىراتىپ تالداۋ ماسەلەسىن ماقسات ەتپەدىك. تەك ولاردىڭ ادامدىق ساناعا جەتەلەيتىن، ءياساۋيدىڭ اق جولىنان ءنار العان ميراسشىلار ەكەندىگىن كورسەتۋمەن شەكتەلدىك. دەگەنمەن ار تۇزەيتىن عىلىمدى ءتۇسىندىرۋ، تالداۋ تاسىلدەرىندە وزىندىك ەرەكشەلىگى بار بۇل تاريحي تۇلعالاردىڭ مۇراسى بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان تەرەڭىنەن زەردەلەنۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي، ابايدى بۇگىن دە يسلام فيلوسوفياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە تەرەڭ بويلاي المايتىن كەيبىر زەرتتەۋشىلەر دۋاليست دەپ تانىپ ءارى تانىتىپ كەلەدى. ابايدىڭ ويلاۋ جۇيەسى مەن دۇنيەتانىمىن تاني الماي كەلۋىمىزدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى – كەشەگى «عىلىمي فيلوسوفيا مەن باتىستىق قالىپتار» ارقىلى شارتتاندىرىلعان تانىمدىق شەڭبەر شاراسىنان اسا الماۋىمىزدان، ەكىنشى – يسلام فيلوسو­فياسىن جەتە بىلمەۋىمىزدەن تۋىن­داپ وتىر. بۇلاردىڭ مۇرالارىندا يسلام ءدىنى، فيلوسوفياسى، مادەنيەتى، عىلىمىنىڭ نەگىزدەرى قامتىلعان. انالوگيالىق تۇرعىدان قارايتىن بولساق، وسى ۇلتتىق تۇلعالارىمىزدىڭ مۇرالارىنان-اق قازاق دالاسىنداعى ءدىني وي-سانا، زەردەلەۋ، ىزدەنىس دەڭگەيىندە باسقا يسلامدىق مادەنيەتتەرمەن ساباقتاستىعىن ۇزبەگەنىن كورەمىز. سوندىقتان ياساۋيدەي ءپىرى، ابايداي حاكىمى، شاكارىمدەي داناسى بار بۇگىنگى قازاق قوعامى ءوزىنىڭ ءدىني ءبىلىم كەڭىستىگى مەن كوكجيەگىن دامىتۋ ءۇشىن الدىمەن ولاردان قالعان مۇرالاردى يگەرۋ ساتىسىنان ءوتۋى ءتيىس.

دوساي كەنجەتاي،
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى، پروفەسسور

(سوڭى. باسى گازەتتىڭ №19 (3988) سانىندا)

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

twenty − 5 =