«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Joşını ardaqtaw – joğalğanımızğa qol jetkizw

0 31

Täwelsizdikke qol jetkizgen soñ bizdiñ memlekettigimiz tarïhında qanday tulğalardıñ ülesi bar ekenin urpaqqa uqtırw parız boldı. Deşti Qıpşaq dalası kindigi bolğan Altın orda memleketi Qazaq degen halıqtıñ memlekettilik tarïhınıñ bastawında turğanın, Joşı han sol memlekettiñ negizin qalağanın älem joqqa şığara almaydı. Joşı kim? Bul tulğanı älem Şıñğıs hannıñ tuñğışı retinde moyındaydı. Bizde ekiuday pikir bar ekenin jasırıp qaytemiz.Biraq «Şıñğıs han qazaq eken, qazaq bolsa Şapıraştı eken, joq Nayman işinde Matay eken, joq Alpamıstıñ atası Qoñırat eken» dep jürgen bäz birewlerdey säwegeysimey-aq, kimniñ urpağı bolsa da Qazaq degen halıqpen qanı bir, kindiginen baylanğan atatek retinde, Altın Ordanıñ negizin qalawşı ulı tulğa retinde arwağına bas ïyuge, ardaq tutwğa tïispiz dep oylaymın.
Elbasınıñ «Rwhanï jañğırw» bağdarlaması, Prezïdent Qasım-J­omart Toqaevtıñ Qarağandı saparındağı tapsırması osı oydıñ qïsındılığın däleldeydi. Memleket basşısı Qarağandığa jasağan saparında «Altın Ordanıñ negizin qalağan Joşı hannıñ esimin ulıqtawdı mindetti türde qolğa alwımız kerek. Onıñ tarïhï tulğasına älemniñ nazarın awdarıp, kesenesin mädenï twrïzm nısanına aynaldırw – öte mañız­dı mindet. Bul jumıstar Altın Ordanıñ 750 jıldığın merekelew ayasında bastalwı qajet» degen edi. İle Parlament Mäjilisiniñ depwtatı osı tapsırma negizinde atqarılatın jumıstardıñ jay-japsarına baylanısı Prem'er-mïnïstr Asqar Mamïnge depwtattıq sawal joldaptı. Bul istiñ şındap qolğa alınayın degeniniñ ayğağı bolar, Prem'er-mïnïstr Altın Ordanıñ 750 jıldığın atap ötw is-şaralar josparınıñ jobası äzirlenip jatqanın aytıp, bastılarına toqtalıptı. Osı jospar jobasında Mädenïet jäne sport mïnïstrligi Joşı, Alaşa han keseneleriniñ awmağın abattandırwdı qolğa alatındığı aytılğan. Däl osı mäselege baylanıstı oy qossaq deymiz.
2000-jıldardıñ basında Joşı kesenesine barıp qaytqan Moñğolïyanıñ mädenïet zerttew­şisi C.Sançïr bılay dep jazadı: «Moñğoldıñ barlas rwınan şıqqan Ämir Temirdiñ, onıñ urpaqtarınıñ keşendi keseneleri sïyaqtı qarawıl-küzet tügil, tartılğan jatağan temir qorşawında esik te joq. Bul zïratqa keyin ulı hannıñ twıstarı, serikteri jerlengen twralı şejire derekterinde aytılğanımen, waqıt ağımında umıt bolğan ba, pälen deytin belgi qoyılmağan. Tarïhtan keseneniñ qabırğasına moñğoldıñ teteles rwlarınıñ tañba, sïmvol, belgi­leri beynelengen degendi oqığanımız eske tüsse de, kirpişten qalanğan qabırğanıñ ärlewi tolıq öşkenin kördik. Sonday-aq qaqpanıñ äşekey örnegi erekşe tañsıq dep tarïhta belgilegenmen közimizge eşnärse tüspegen soñ, amalsız 8 ğasırdıñ qarlı burqasını men aptap ıstığınıñ äseri ğoy dep, öz-özimizdi jubattıq. Keseneniñ bügingi keypin körgen moñğol azamatı kimniñ de bolsa jüregi sızdarı anıq. Aynala qus sañğırığı, astan-kesten qazılğan jerler, üyilgen topıraqtar, tipti soñğı kezderi jerlengen adamdardıñ birneşe zïratı közge oğaş körindi. Eñ soraqısı, sol marqumdardıñ biriniñ basına Joşı han kesenesiniñ arhïtektwrasın köşirip, bäsekeleskendey odan äldeqayda ülken topırağı keppegen jaña kesene turğızğanın körgende köñi­limizde tañdanıs pen jekkörwşilik taytalasqanın nesine jasırayın. Dästür boyınşa ulılardıñ zïratı özgeden oqşaw, ulı qorıq bolwı kerek edi ğoy» dep qınjılıs bildirgen edi.
Mine, moñğol ağayındar kezinde basına barğanda ulı qolbasşı kesenesiniñ osınday jutañ keyipte bolğanına keyigen. Odan bergi jıldarı «Mädenï mura», «Rwhanï jañğırw» bağdarlamaları ayasında jöndeldi me, joq pa, ol jağın közben körmegendikten bilmeymiz. Äytewir, ülkendi-kişili jöndewdi
talap etetini sözsiz ekenin Prem'er mïnïstrdiñ jawabınan bildik. Eñ bergisi mañına sol däwirde jerlengen adamdar jaylı derekter tawıp belgi qoyu, (Joşınıñ bäybişesi kerey qızı Nïhtïmïş jerlengeni twralı da añız-äñgimeler bar) kezinde bezendirwge qoldanılğan ayşıqtardı añız boyınşa qalpına keltirw sïyaqtı şaralar kesene mañın abattandırw mindetin jüktegen Mädenïet jäne sport mïnïstrliginiñ qaperinde bolsa, abattandırwdıñ nätïjesi anıq sezileri anıq.
Al Joşı han kesenesiniñ mısın basıp turğan jaña kesene turğısında kimdi kinälaymız? Marqum urpaqtarına meniñ basıma Joşınıñ kesenesinen de asqaq kesene turğız degen ösïet qaldırmağan bolar. Aynalıp kelgende, bul bizdiñ halqımızdıñ parıqsız, sappastığı, dañğazalığı ekeni dawsız. Ol keseneni buzıp tastay almaysız. Biraq osı jolğı abattandırw şarası ayasında sol ke­seneden Joşı hannıñ kesene­siniñ säwletin, aybatın asıratın qosımşa şara qoldanw kerek şığar. Mümkin keseneniñ awmağın memorïaldı keşen boldıratın, sol arqılı bükil aynalanı erekşe sänge bölep, saltanatın asıratın, aybının asqaqtatatın joldar oylap tabw arhïtektwra mamandarınıñ qolınan keleri anıq. Tek qarjı bölinse…
Joşı kesenesiniñ mañızı Şıñğıs han äwletinen jer betinde qalğan japadan-jalğız zïrat bolğandıqtan, sol jalğız zïrattı saqtağan älemdegi jalğız el retinde meymanımız tasırı anıq.
Ol üşin şığarmaşılıq asqaq ïdeya oylap twıp, keşendi şara qoldansaq älem aldındağı sayasï bedelimiz de, twrïstik saladağı tabısımız da eseleneri sözsiz. Buğan Moñğolïyanıñ Töv (ortalıq) aymağındağı Şıñğıs hannıñ qamşısı tüsken jerge ornatılğan Ulı qağannıñ at üstindegi eskertkişi Gïnness kitabına kirwi dälel.
At üstindegi müsininiñ üstine şığıp, ulı qağannıñ artına «mingesw» üşin siz eskertkiştiñ işindegi jedel satımen köterilesiz. Ol – sizge ğanïbet. Al memorïal keşenindegi sarbazdar tobınıñ müsinine öz müsiniñizdi qosw üşin 10 mıñ dollar töleseñiz boldı. Ol – Moñğolïya ekonomïkasına ğanïbet. Sizdiñ qola müsiniñiz äp-sätte Şıñğıs sarbazdarınıñ qatarınan orın aladı. Mine, ïdeya degen osı. Nïet bolsa, bizdiñ arhïtektwralıq jobalawşılardıñ moñğoldardan artıq twındı jasawğa qabileti jetedi.

Bodawhan TOQANULI

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı