«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Jïdelibaysın qay jerde?

0 346

Osıdan bir aydan astam waqıt burın, 93-ke qarağan şağında dünïeden ötken Ädiham ŞİLTERHANOV, dañqtı Panfïlov dïvïzïyasınıñ soñğı sarbazdarınıñ biri edi. Sanalı ğumırın oñtüstik ölkesin örkendetwge jumsağan qazınalı qarïya artında «Üş bäyterek», «Aqjaldıñ aqırı», «Atalı sözder», «Sattar Erwbaev», «Dala men dana» kitaptarın  qaldırdı. Tirisinde düyim elge sıylı bolğan, «El ağası» atanğan aqsaqaldıñ  Jïdelibaysın jeri jaylı zerttewi aqırğı eñbegi edi.  

Jazwşı tarïhşı Äbdiham ŞİLTERHANOV

Qazaq dalasında köñilge şwaq uyalatatın jännatı orınnıñ biri – Jïdelibaysın. Asanqayğı atamız «qut-bereke darığan kïeli jer» dep beker atamağan. Jïdelibaysın desek, aldımen Alpamıs batırdıñ twğan jeri, ösken ölkesi oyğa oraladı.

Ol twralı mıñ jıldap jadımızdan öşpey kele jatqan köne twındı – ejelgi türik taypalarınıñ birazında bar asa qundı dünïe. Körkemdik deñgeyiniñ bïiktigi men köñil swsındatarlıq mıqtılığı jağınan ğalımdardıñ «Alpamıs batırdı» Gomerdiñ «Odïsseyasımen» teñestiretinderi tegin emes. Jırda batırlıq ta, elge, jerge degen şeksiz qurmet pen süyispenşilik te, süygen jarğa degen mahabbat ta, adaldıq ta bar.

İzgilik atalatın asıl qasïetterdiñ köl-kösir köptiligin köresiñ. Qazaqtar men qaraqalpaqtar «Alpamıs», özbekter «Alpamış», tatarlar «Alpamşa», başqurttar «Alpamşa men Barsım hılwwï», Altay qazaqtarı «Alıp Manaş» atağan jırlarda bir-birinen mazmundıq alşaqtıq joqtıñ qası. Keyipkerleri de, oqïğa jelisi de birdey. Sondıqtan da olardıñ qay-qaysısı da «Alpamıs» özimdiki dep, öz tilderinde jırlaydı. Ulttar men ulıstarğa bölinbey turğanda dünïege kelgen bul şığarma türik tektes taypalardıñ birazına ortaq ekeni dawsız. Qazaqtar da bul jırdı töl twmasız retinde qabıldadıq. Alğaş ret qazaq tilinde 1899 jılı Qazan baspasınan jarıq körgen «Alpamıs batır» HH ğasırdıñ basında Jüsipbekqoja Şayhıslamulınıñ nusqasında özgerissiz jeti ret qayta basıldı. 1931 jılı S.Seyfwlïnniñ, 1939 jılı S.Muqanovtıñ redaktorlığımen tağı da jarıq kördi. V.Jwrmïnskïy, Ş.Wälïhanov, Ä.Dïvaevtan özge T.Sızdıqov, Ä.Marğulan, M.Ğabdwllïn, Ä.Qoñıratbaev, t.b. ğulamalar da öz pikirlerin ayttı. Söytse de «Alpamıs batırdı» zerttewge özgelerge esemizdi jiberip alğan sıñaylımız.

Ğasırlar toğısında özbek ağayındar «Alpamıştıñ» mıñ jıldığın memlekettik deñgeyde dürildetip ötkizdi. Biz 2000 jılı Maqtaaralda jırdıñ mıñjıldığına arnap aqındar aytısın ötkizwmen şekteldik. «Namısşıl halıq emespiz be, sodan beri on jıldan astam waqıt ötse de, «Alpamıstı» özbekterge berip qoydıq. Qımızdı nemister egelenip aldı» dep oqtın-oqtın basılım betterinde reniş bildiretinder barşılıq. Bajaylap qarasaq, «Alpamıs» jırın özbekterge berip qoydıq degen bos söz, bösteki äñgime. Bükil türik älemine ortaq qazınanı eşkim de, eşwaqıtta ïemdene alması mälim. Äste Alpamıstı zerttewde köş basında turmadıq degen renişten twğan uğım dep tüsingen jön.

«Alpamıs batır» jırı:

Burınğı ötken zamanda,

Din musılman amanda,

Jïdelibaysın jerinde,

Qoñırat degen elinde,

Bayböri degen bar eken

Bayböri malğa bay eken

Tört tüligi say eken

Bir perzentke zar eken, – dep bastaladı ğoy.

Jırdağı Jïdelibaysın Özbekstannıñ Buharasına jaqın Surhandarïya dep jürmiz. Biraz qoñırattardıñ Sır boyındağı qalıñ qoñırattı sağınışpen eske alıp, «Alpamıs batırdı» emirene, egile jırlap kele jatqanı da şındıq. Taşkentte mıñ jıldığına oray «Alpamıs jırı» twralı keleli ğılımï konferencïya ötkizgen solar. Söytse de biz Alpamıs batırdı ögey dey almaymız. Ol bizdiñ qazaqtıñ da öz perzenti. Qaratawda twğan, Sır boyında ösken ulı qaharman babalarımızdan. Olay dep batıl aytw üşin köne tarïhqa jüginip köreyik.

Alpamıstı tanwğa aldımen Qorqıttı jete bilwimiz qajet. Qorqıttıñ bizge jetken ädebï murasınıñ biri – «Dede Qorqıt» dastanı. Onıñ qoljazbası Vatïkan men Drezdende saqtalğan. Zerttegender orasan köp. Solardıñ arasınan Stambwl wnïversïtetiniñ professorı Orkan-Şayıq Gokyaydı erekşe aytamız. Onıñ aytwınşa, Qorqıt kitabındağı ulı beyne Bayböri uğlı Bamsı Berik. Bul esim qazaq, qaraqalpaq, özbek jırşıları aytatın «Alpamıs» atımen tığız baylanıstı. Demek, erterektegi tolıq atı Alıp Bamsı, qısqartıp aytılğanı Alpamıs bolw kerek. Tarïhï däwirlerde Alpamıs Sır boyında mekendegen taypalar üzdiksiz aytıp jürgen «Qorqıt» jırınıñ bir tarawı bolğan. Keyin öz aldına jeke bir ulı eposqa aynalğan.

Alpamıstıñ äyeli – Barşın sulw, yağnï Gülbarşın da tarïhï tulğa. Ol da Sır boyınıñ perzenti.

 Abılğazınıñ körsetwinşe, Barşın sulw – oğızdarda bïlik aytqan ataqtı jeti arwdıñ biri, Qarmış baydıñ qızı, alıp Mamıştıñ (Alpamıstıñ) äyeli. Barşın sulwdıñ atı osı künge deyin Sırdarïya boyında köp jerde saqtalğan. Birinşiden, ol erte kezde güldenip, keyin qïrap qalğan bir qalanıñ atı. Ädebïette, tarïhta «Barçınkent» ataladı. Barşın sulwda körkem keşen sol qaladan alıs emes. Sığanaq qalasınan tömenirek, Sırdarïyanıñ oñ jaq betinde, bïik beleñniñ üstine salınğan.

Jırdı zerttegen oqımıstılardıñ bäri de ulı Alıp-Bamıs (Alpamıs) beynesi «Qorqıt» jırınan alınğanın şegelep aytıptı. Al Qorqıttıñ özi Qızılorda men Oñtüstik Qazaqstannıñ Qaratawında twılıp, Sır boyın meken etken. Onı türik ğalımı Orkan Şayıq ta, Abılğazı Bahadwr han da jazıptı. Qorqıt ta Alpamıs pen Gülbarşınnıñ Sır boyında jasağanın aytıptı.

Qorqıttı köp zerttegenderdiñ biri, köne tarïhtıñ bilgiri Älkey Marğulannıñ jazwınşa, Qorqıt VIII ğasırda qazirgi Qızılorda oblısı, Qarmaqşı awdanı awmağında ğumır keşken. Ataqtı aqın, asqan küyşi, añız keyipkeri. Anası – Qıpşaq taypasınan, äkesi – Qaraqoja oğızdardıñ Qamı (Qayıspas) degen atasınan. Vatïkan murağatında saqtalğan derekterde ol Bayat (Sırdarïya) boyında turğanı jazılıptı. 95, key derekterde 195 jıl jasağan. Üş hannıñ tusında wäzirlik qızmet qılğan. Onıñ ıqpalında Ïnal, Kalerken, Qañlıqoja degen handar bolğan. Bularğa Jetisw, Istıqköl, Talas, Sayram, Qazığurt, Qarataw, Sır boyı, Ortalıq Qazaqstan, Sarıarqa, Ertis, Altay qarağan. Älewmettik zañ negizin jasap, ata-babalar jasağan mekenderdi «uyıq» dep atağan.

Qorqıt – maqal-mätelder qaldırğan, küy öneriniñ de atası. Al, ädebï murası «Kïtabï dadam Qorqıt» – bükil türik tektes halıqtardıñ ortaq murası. Mäñgilik ğumır izdep, «ölmeytin närse joq eken» dep qorıtqan. Älekeñ Qorqıt jazğan «Bamsı Berik jırınıñ» bükil syujeti, işindegi oqïğası, epïkalıq geroyları tegisimen Alpamıs jırımen birdey dep atap körsetken bolatın.

Danagöy ulı babamızdıñ twılğan jeri – Qaratawdağı Qaraşıq özeniniñ boyı. Sawran qalasınıñ irgesinde, Türkistannıñ künbatısında. Al qabir kümbezi – temirjol boyındağı Qorqıt stansasınan oñtüstikke qaray bes şaqırım jerde, Sırdıñ oñ jağasında. Halıq mıñ jıldap basına şıraq jağıp, otın öşirmey keledi. El qurmetine şeksiz bölengen atanıñ ömir jolı Qarataw, Sırdarïyamen sabaqtas ekeni belgili.

Ejelden jetken añızdardan Qorqıt pen Bayböriniñ zamandas ekenin, Alpamıs batırdıñ atın Qorqıt ata qoyğanın, onıñ Qaratawda twılğanın köremiz. Bul qundı derek – Atanıñ közi tirisinde aytılğan, el jadına siñisti añızdarda saqtalğan. Endeşe, Qorqıt jırınan alınğan «Alpamıs» eposı Özbekstanda qaydan jür? Qazaq Sovet encïklopedïyasında Jïdelibaysın Özbekstannıñ Surhandarïya oblısında dep körsetilgen. Demek, Jïdelibaysında twılğan Alpamıs ta sol jerdiñ azamatı boları tüsinikti. Endi sonıñ mänisine zerttep köreyik.

Bir jerden ekinşi jerge qonıs awdarğanda köp el özderiniñ keñ jaylaw, quttı qonısınıñ atın da özderimen birge ala ketetin, ejelden kele jatqan dästür bar. Geografïyalıq kartada jer, sw attarınıñ qaytalana berwi – sonıñ däleli. Birer mısal keltire keteyin. 1992 jılı köktemde Elbasımız Nursultan Nazarbaev pen Türkïya prem'er-mïnïstri Süleymen Demïrel' Otırardağı Arıstanbab äwlïege zïyaratqa keldi. Awdan basşısı Qanjigit Sızdıqov az ğana zïyalı qarttı da şaqırğan. Babalar saltımen Qudayığa aq-qarabas qoy soyıp, men eki el basşısına bata berdim. Sonda Süleymen Demïrel'diñ «bul meniñ babalarımnıñ da bir kezdegi qasïetti qut-mekeni. Osı jerden ösip-öngenbiz» dep tolqï tebirene söylegeni esimde. Bul däleldewdi qajet etpeytin bükpesiz şındıq edi. Otırar degen awdan atı keyin qoyıldı. Ol kezde awdan Şäwildir dep atalatın. Al Şäwildir – türkmenderdiñ ülken taypasınıñ atı. Sonday jer atı da bar. Sol sïyaqtı Türkistan qalasınıñ Sır jaq betinde Teke, Kentawda Bayıldır degen ejelden kele jatqan eldi mekender bar. Otırardıñ şığısında Bozoq, Sırdıñ sol jaq betinde Ögiz sayı jatır.

Bulardıñ bäri de – bir kezdegi oğız handıqtarınıñ mekeni. Onday ürdis äli üzilgen joq, jalğasıp keledi. Köne Otırar alqabın swlandırw üşin 1930 jılı Arıs özenin bögep, jaña arna aştı. 1931 jılı jer-jerden awıldardı köşirip kele bastadı. Sonda Darïyanıñ sol jağında köne Oqsız qalasınıñ mañındağı Qarğalı toğaydan köşip kelgender «Qarğalığa», şığısındağı swlı kesikten kelgender «Swlıkesik», Kentawdağı Bayıldır özeniniñ boyına köşip kelgender «Bayıldır» ujımşarına qonıs tepti. Äli künge sol jerlerdiñ atı «Qarğalı», «Bayıldır», «Swlıkesik» atalıp kele jatır.

1970 jılı Şımkent pen Türkistannıñ arasındağı Törtkül awılına sol kezdegi Bögen awdanınıñ basşısı Raşïd Şernïyazulı Nuğmanov Taşkent oblısınan jüz üydey qandasımızdı bir aptada köşirip äkelip, öz aldarına keñşar uyımdastırdı. Kelgender onı burın Özbekstanda özderi otırğan jerleriniñ atımen «Kökaral» atadı. Äli künge solay. Munday mısaldardıñ köptigin Alaştıñ ardaqtı azamatı Muhametjan Tınışbaev ta, ğalım Älkey Marğulan da öz eñbekterinde köptep keltirgen. Men de Surhandarïyadağı jerdiñ Jïdelibaysın atawı köşkende ejelgi qonısınıñ atın ala keletin ürdistiñ biri dep esepteymin.

Sonda Surhandarïyadağı Jïdelibaysınğa qoñırattar Sır boyınıñ qay jerinen qaşan keldi? Oqırmandarmen oy bölisip köreyin.

Sır boyınan Ämwdarïya jağasına eldiñ opırıla köşkeni Mahmwd Gaznevïdiñ tusında, Hİ ğasırdıñ 20-jıldarı. Onda Sır boyındağı oğızdar qalıñ oğızdıñ ortasına bardı.

Ekinşi köş Äbilqayırdıñ nemeresi Muhammed Şaybanïdiñ joyqın şabwılınıñ kezi. Şaybanï jasaqtarına ilesken Sır boyınıñ biraz turğını Ämwdarïya jağasına barğanı belgili. Sonda han jaylağan Qaratawdan – Sır boyınan kelgen biraz qoñırat Surhandarïyadağı qazir Jïdelibaysın atalatın jerge qonıstandı. Sol qandastarımız özderiniñ Qarataw, Sır boyındağı Jïdeli atın ala kelip, ömir boyı eski qonısına, atajurtqa degen sağınışın basa almay jürgen. Şaybanï äwletinen şıqqan Abdwlla İİ hannıñ tusında Buhara iri mädenï ortalıqqa aynaldı. Astanasın Buharağa köşirdi. Eldiñ şarwaşılığın tüzedi. Mawrennahr men Horasandağı türki tildes ulıstardı biriktirip, özbek ultın qalıptastırdı. Ol jerdegi qoñırat bawırlarımız da özbek etnonïmin qabıldap qala berdi. Biraq armandarı alıstağı ataqonısta emes dep ayta almaymın. Arman joq jerde sağınış ta bolmaydı. Ol sağınış öleñ-jır bolıp, añız äñgime türinde jürekteriniñ tükpirinde uyalap, jadılarınan öşpedi. Asanqayğı äñgimelerinen de sol sağınış-arman körinis tapqan. Jïdelibaysındı äli künge deyin bereke darığan quttı meken dep aytadı. Alpamıs jırın ol jerdegi qoñırattar erekşe qurmettep, emirene tıñdaytını da sol sağınıştıñ äserinen. Keyde qazirgi qazaq topırağındağı Jïdelibaysın qayda eken degen oyğa qalamın. Geografïyalıq kartalardağı Jïdeli Almatı, Qarağandı jäne Qızılorda oblıstarında, Qarağandı oblısınıñ Jañaarqasında. Almatı oblısındağı Jïdeli – İleniñ oñ tarmağı. Birneşe jerde Jïdeli Oñtüstik Qazaqstanda da bar. Sır boyında, Bayırqum mañında. Tağı bir Jïdeli Şw özeniniñ ayağında – Jwantöbede. Bul jerdegi Jïdeliniñ tabïğatı asa bay. Oñtüstiktegi – Qarataw, soltüstiktegi – Betpaqtıñ dalası, şığısı – Moyınqum, turğan jeri nwlı, toğaylı, qazaqtıñ belgili üş Kökşesiniñ biri. Mal ösirgen qazaqqa budan artıq baylar bar ma?! Tawı da, qumı da, dalası da, özen-köli de irgesinde. Erekşe nazar awdaratın Qaratawdan bastaw alıp, Sırdarïyağa bir şaqırım jetpey, Narbaytam deytin qıstaq mañında toqtaytın Jïdeli özeni. Uzındığı – 72 şaqırım. Qızılorda oblısı, Şïeli awdanında. Eki dürkin Socïalïstik Eñbek Eri, qazaqtıñ qadirmendi qarïyası Ibıray Jaqaevtıñ awılında. Egin ekken dïqanğa da, mal ösirgen şarwağa da jaylı. Topırağı qunarlı, Qıdır darığan qut-berekesi köl-kösir ölke. Asanqayğı atam asıra maqtap Jeruyıq deytin öñir. «Dede Qorqıt» dastanın zerttep-zerdelegenderdiñ pikirinşe, Alpamıs tek qana epos keyipkeri emes, ömirde bolğan adam. Abılğazınıñ aytwınşa, Mamın – (Bamış, Bamıs, Bamsı, alıp Mamış, Alpamıs) oğızdardıñ bir begi. Onıñ äyeli Barşın sulw (Alpamış jırında Gülbarşın) – oğızdarğa atı şıqqan dañqtı jeti qızdıñ biri.

Munıñ bärin aytıp otırğanımız, Qorqıt eñbekteriniñ, odan alınğan «Alpamıs» jırınıñ Sır boyımen Qaratawmen kindiktes ekenin añğartw. Bar ömiri Sır boyımen Qaratawda ötken Qorqıt Surhandarïya boyındağı oqïğalardı qaydan jaza qoysın.

Alpamıs batır jırında bir perzentke zar bolğan Bayböri men Analıq Babatükti şaştı Äzizge barıp tünemey me? Jırdağı Jïdelibaysın Surhandarïyada bolsa, Qaratawdıñ teriskey betindegi Jılıbulaq basındağı äwlïege qalay keledi? Arada mıñdağan şaqırım şöl, qum jatır emes pe? Ol öñirde äwlïeler izdese Samarqan, Buhara irgesinde äwlïelerge barmay ma? Eger Alpamıs Qarataw men Sır boyında twmasa Qorqıt oğan bata bergende:

«Qara tawıñ qulamasın,

Bäyteregiñ jığılmasın», – demes edi.

Jırdıñ keyipkerleri nege Sır boyı men Qaratawda? Bul sïyaqtı qat-qabat suraqtardıñ jawabın durıs tabw üşin Jïdelibaysındı da osı öñirden izdew kerek.

Qoñırat taypasınıñ Bojban deytin atası bar. Sol Bojbandar tektik şejiresin taratqanda özderin «Biz Kötenşige siñisip ketken «Alpamıs»  batırdıñ urpağımız» deydi. Bul bos söz emes.

Men burın Jïdeli jäne Baysın degen jerler irgeles-aw, sonıñ Jïdelisi mınaw, al Baysını qay jerde boldı eken dep oylaytınmın, izdeytinmin. Söytsem meniñ ol oyım qate eken. Osıdan 600 jılday burın aytqan Asan qayğı atanıñ mınanday aytılğan sözderi el esinde saqtalıptı.

                   Baqıtı oyanğan erlerdiñ,

                   Ärbir isi oñ bolar

                   Däwleti künge artılıp,

                   Ne qılsa da mol bolar.

                   Tazıları tülki alıp

                   Qarşığası qaz ilip

                   Söz söylese jön bolar

                   Ne dese de jarasar.

                   «Bay», «baysıñ» dep at qoyıp,

                   El awzına qarasar.

Osı sözdiñ rastığına köz jetkizw üşin «Alpamıs batır» jırın eske alsaq ta jetedi. Jırda muratı asıl bolıp, bağı janğan Böri degen jigitke «bay» degen sözdi qosıp Bayböri atansa, onıñ şubar atına «bay» degen sözdi qosıp Bayşubar ataydı, onıñ qut-mekeni Jïdelini Jïdelibaysın dep «baysın» sözin qosıp aytadı.

Asan atanıñ sözinen Jïdelibaysın bir jerdiñ, bir öñirdiñ atawı ekenin añğarw qïın emes. Jïdeliniñ tabılıp, Baysınnıñ tabılmaw jumbağınıñ şeşilwi de osı Asanqayğı atanıñ sözderinde jatqan sïyaqtı.

Qazir elimiz egemendik alıp, şarwamız örge basqan kezde qazaqtıñ dalasın da, balasın da Alpamıs batırdıñ rwhı jelep-jebep jürgendey. Jïdelibaysınnan adasıp, köz jazıp qalmayıq, ağayın!

 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı