«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Jazwşınıñ jaña kitabı

0 97

Tayawda belgili jazwşı Joltay Jumat-Älmaşulınıñ «Tabïğatpen betpe-bet» attı qazaq jäne orıs tilinde añşılıq, sayatşılıq häm tabïğat qızıqtarı taqırıbındağı eñ qısqa äñgime-novellaları toptastırılğan jïnağı jarıq kördi. Jaña twındı körsek, qunığa oqïtın ädetimizben kitaptı äp-sätte tawısıp tastadıq. Oqırmandı jetelep otıratın tili jeñil, ayşıqtı oqïğalarmen örilgen körkem dünïe köñilimizden şıqtı.

Jïnaq eki bölimnen turadı: alğaşqısı «Qarataw hïkayaları» bolsa, ekinşisi «Bwrabay balladaları» dep atanğan. Birinşi bölimge bas-ayağı 26 oymaqtay äñgime kirgen. Onda qart añşı men jas balanıñ añğa şıqqan oqïğaları, köpti körgen qarïyanıñ añşılıq äñgimeleri bayandaladı. Biz qalamgerdiñ qart Qaratawdıñ bawrayında dünïege kelgenin bilemiz. Sondıqtan ba, balanıñ beynesinen jazwşınıñ jetkinşek kezin körgendey boldıq. Öyt­keni qanday swretker bolsa da, äweli öziniñ basınan keşken nemese ömirde öz közimen körgenderdi şığarmasına astarlap bolsa da arqaw etetini haq. Qalamger añşı qarïyanıñ bolmısın utımdı detal'darmen däl bere bilgen. Onıñ boyınan birde dana, birde bala, qısqası, dala qazağınıñ boyamasız kelbetin köremiz. Kitaptağı twındılardan köterip turğan jügi awır, adamdı tereñ muñğa batıratın fïlosofïyalıq oylardı da bayqadıq.
Mäselen, «Jas laq jas bala sekildi…» degen äñgi­meni alayıq. Qısqa ğana, äri ketse bir betten aspaydı. Munda qart añşı men jas balanıñ añğa şıqqandağı bir oqïğanı özek etedi. «Atay mıltıq atqan ornınan tap­jılar emes. Birewin döp közdep, jatqızğan-aw! Özgeleri tım-tıraqay qaşıp baradı. Biraq… atay qozğalmaydı. Aqbökendi qoya turıp, Qalekeñe jaqındadım. Mıltığına süyenip äli otır. Ülken kisiniñ bolmaşığa qamıqqan köñilsiz küyin alğaş körwim bul. «Qaleke, munıñız ne» dedim abırjıp. Ol ündegen joq. Käri janarınan eriksiz lıp etip ıtqıp şıqqan möldir tamşılar äjimdi betke jol salıp, sır­ğıp barıp, qaw saqalğa enip, joq bolıp ketip jatır». Osı jerdegi mına bir üzindige, üzindidegi oyğa zer salıñız. Qarïya tirşiliktiñ dämin endi tata bastağan qıp-qızıl qanğa boyalıp jatqan laqtıñ öligin körip: «Özgesi bolsa birsäri, jap-jas lağı eken. Eger jas bala şetinese, adam ğoy, qanday qayğırar edi. Jas laq ta jas bala sekildi… Köñilimdi tolqıtıp, oyıma qaydağı-jaydağını tüsirgenin körmeymisiñ!… Mümkin ana ürke qaşqan köp tobır kïiktiñ işinde mına beykünä laqtıñ enesi de eñiz-teñiz jılap bara jatqan şığar. Qarğap, lağnet aytıp bara jatqan şığar bizge…» dep qapalı oyğa batıp, qamığa kürsinedi. Osını oqığanda qarïya ğana emes, oqırman retinde biz de äri-säri küyge tüstik. Eger de osı şığarmanı qolğa mıltıq ustap, «añşımız» dep kewde kerip, jelik qwıp, talay aqbökendi qanğa böktirip jürgen pendeler oqısa qanday küyge tüser edi dep oyladıq.
Jalpı, «Qarataw hïkaya­larındağı» äñgimelerdi qızığıp oqïsız. Ondağı oqïğalardıñ bäri unamdı, şınayı bederlengen. Şı­nayı şabıttan quyılıp tüsken jazbalar sekildi körindi. Añşı aqsaqaldıñ bolmısı da adamdı tartılıs küşindey tartıp otıradı. Oğan keybir qılıqtarına keyde külip, keyde muñayıp qalasız. Avtor «Qojanasır qart» degen äñgimede qarïyanıñ minez-qulqın däl swretteydi. «Ol – bolmısında qızıq jaratılğan, är sättik qïmılı özgelerden oqşawlanıp turatın kisi. Jası jetpisti alqımdağan bul adamnıñ tirşilik ädeti de tipten özgeşelew: tuyıq minezdi jan ädette taw qulap jatsa da tırs etpey jüredi; al keyde sol salmaqtı qalpınan ayaq astınan jalt berip, özgerip sala beredi; tükke turmas närsege şart-purt aşwlanıp, tütigip ala jöneletini bar». Mine, osıdan-aq, şejireşil Qalabay qarïyanı öz közimen körmeseñiz de, köz aldıñızğa beynesi döñgelep kele qaladı.
Aytpaqşı, jılqınıñ jılağanın körgeniñiz bar ma? Öz basım, awılda twsam da körgen joqpın. Biraq «jılqı jılasa, bir jamandıq bola­dı» dewşi edi ülkender. «Jıl­qınıñ jılawı» degen äñgimedegi osı oyımız ben Qalabay qarïyanıñ şertken sırı ündesedi eken. Şığarmadan tüsingenimiz: ömirde adamğa ma, malğa ma jasalğan qanday qïyanattıñ kim-kimge de tübi eşqanday opa bermeytinin qalamger tuspaldap aytadı.
Al ekinşi bölimdegi – «Bwrabay balladalarına» tañğı şıqtay möldirep tüsken tabïğat novellaları jïnaqtalğan. Onı bir demmen oqıp şıqtıq. Oqığan sätten-aq qant qïığınday erï jöneletin twındılardı oqırmandardıñ öz enşisine qaldırğımız keldi.
Tujırıp aytqanda, qazaq ädebïeti deytin alıp muhïtqa «Tar dünïe» degen ötken ğasır­da halqımız bastan keşken oqïğalardıñ keñ kölemdi panoramasın körkem swrettegen süyekti üş kitabımen qosılıp, awzı dwalı ağa jazwşılardıñ batasın alğan, qalamı qarımdı qalamger, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri Joltay Jumat-Älmaşulınıñ kezekti jaña kitabı da oqırmandar rïzaşılığına böleneri dawsız dep oylaymın.

Azamat ESENJOL

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı