«استانا اقشامى»
ەل جۇرەگى – ەلوردا شەجىرەسى

جازۋشىنىڭ جاڭا كىتابى

0 103

تاياۋدا بەلگىلى جازۋشى جولتاي جۇمات-ءالماشۇلىنىڭ «تابيعاتپەن بەتپە-بەت» اتتى قازاق جانە ورىس تىلىندە اڭشىلىق، ساياتشىلىق ءھام تابيعات قىزىقتارى تاقىرىبىنداعى ەڭ قىسقا اڭگىمە-نوۆەللالارى توپتاستىرىلعان جيناعى جارىق كوردى. جاڭا تۋىندى كورسەك، قۇنىعا وقيتىن ادەتىمىزبەن كىتاپتى ءاپ-ساتتە تاۋىسىپ تاستادىق. وقىرماندى جەتەلەپ وتىراتىن ءتىلى جەڭىل، ايشىقتى وقيعالارمەن ورىلگەن كوركەم دۇنيە كوڭىلىمىزدەن شىقتى.

جيناق ەكى بولىمنەن تۇرادى: العاشقىسى «قاراتاۋ حيكايالارى» بولسا، ەكىنشىسى «بۋراباي باللادالارى» دەپ اتانعان. ءبىرىنشى بولىمگە باس-اياعى 26 ويماقتاي اڭگىمە كىرگەن. وندا قارت اڭشى مەن جاس بالانىڭ اڭعا شىققان وقيعالارى، كوپتى كورگەن قاريانىڭ اڭشىلىق اڭگىمەلەرى باياندالادى. ءبىز قالامگەردىڭ قارت قاراتاۋدىڭ باۋرايىندا دۇنيەگە كەلگەنىن بىلەمىز. سوندىقتان با، بالانىڭ بەينەسىنەن جازۋشىنىڭ جەتكىنشەك كەزىن كورگەندەي بولدىق. ءويت­كەنى قانداي سۋرەتكەر بولسا دا، اۋەلى ءوزىنىڭ باسىنان كەشكەن نەمەسە ومىردە ءوز كوزىمەن كورگەندەردى شىعارماسىنا استارلاپ بولسا دا ارقاۋ ەتەتىنى حاق. قالامگەر اڭشى قاريانىڭ بولمىسىن ۇتىمدى دەتالدارمەن ءدال بەرە بىلگەن. ونىڭ بويىنان بىردە دانا، بىردە بالا، قىسقاسى، دالا قازاعىنىڭ بوياماسىز كەلبەتىن كورەمىز. كىتاپتاعى تۋىندىلاردان كوتەرىپ تۇرعان جۇگى اۋىر، ادامدى تەرەڭ مۇڭعا باتىراتىن فيلوسوفيالىق ويلاردى دا بايقادىق.
ماسەلەن، «جاس لاق جاس بالا سەكىلدى…» دەگەن اڭگى­مەنى الايىق. قىسقا عانا، ءارى كەتسە ءبىر بەتتەن اسپايدى. مۇندا قارت اڭشى مەن جاس بالانىڭ اڭعا شىققانداعى ءبىر وقيعانى وزەك ەتەدى. «اتاي مىلتىق اتقان ورنىنان تاپ­جىلار ەمەس. بىرەۋىن ءدوپ كوزدەپ، جاتقىزعان-اۋ! وزگەلەرى تىم-تىراقاي قاشىپ بارادى. بىراق… اتاي قوزعالمايدى. اقبوكەندى قويا تۇرىپ، قالەكەڭە جاقىندادىم. مىلتىعىنا سۇيەنىپ ءالى وتىر. ۇلكەن كىسىنىڭ بولماشىعا قامىققان كوڭىلسىز كۇيىن العاش كورۋىم بۇل. «قالەكە، مۇنىڭىز نە» دەدىم ابىرجىپ. ول ۇندەگەن جوق. كارى جانارىنان ەرىكسىز لىپ ەتىپ ىتقىپ شىققان ءمولدىر تامشىلار ءاجىمدى بەتكە جول سالىپ، سىر­عىپ بارىپ، قاۋ ساقالعا ەنىپ، جوق بولىپ كەتىپ جاتىر». وسى جەردەگى مىنا ءبىر ۇزىندىگە، ۇزىندىدەگى ويعا زەر سالىڭىز. قاريا تىرشىلىكتىڭ ءدامىن ەندى تاتا باستاعان قىپ-قىزىل قانعا بويالىپ جاتقان لاقتىڭ ولىگىن كورىپ: «وزگەسى بولسا ءبىرسارى، جاپ-جاس لاعى ەكەن. ەگەر جاس بالا شەتىنەسە، ادام عوي، قانداي قايعىرار ەدى. جاس لاق تا جاس بالا سەكىلدى… كوڭىلىمدى تولقىتىپ، ويىما قايداعى-جايداعىنى تۇسىرگەنىن كورمەيمىسىڭ!… مۇمكىن انا ۇركە قاشقان كوپ توبىر كيىكتىڭ ىشىندە مىنا بەيكۇنا لاقتىڭ ەنەسى دە ەڭىز-تەڭىز جىلاپ بارا جاتقان شىعار. قارعاپ، لاعنەت ايتىپ بارا جاتقان شىعار بىزگە…» دەپ قاپالى ويعا باتىپ، قامىعا كۇرسىنەدى. وسىنى وقىعاندا قاريا عانا ەمەس، وقىرمان رەتىندە ءبىز دە ءارى-ءسارى كۇيگە تۇستىك. ەگەر دە وسى شىعارمانى قولعا مىلتىق ۇستاپ، «اڭشىمىز» دەپ كەۋدە كەرىپ، جەلىك قۋىپ، تالاي اقبوكەندى قانعا بوكتىرىپ جۇرگەن پەندەلەر وقىسا قانداي كۇيگە تۇسەر ەدى دەپ ويلادىق.
جالپى، «قاراتاۋ حيكايا­لارىنداعى» اڭگىمەلەردى قىزىعىپ وقيسىز. ونداعى وقيعالاردىڭ ءبارى ۇنامدى، شىنايى بەدەرلەنگەن. شى­نايى شابىتتان قۇيىلىپ تۇسكەن جازبالار سەكىلدى كورىندى. اڭشى اقساقالدىڭ بولمىسى دا ادامدى تارتىلىس كۇشىندەي تارتىپ وتىرادى. وعان كەيبىر قىلىقتارىنا كەيدە كۇلىپ، كەيدە مۇڭايىپ قالاسىز. اۆتور «قوجاناسىر قارت» دەگەن اڭگىمەدە قاريانىڭ مىنەز-قۇلقىن ءدال سۋرەتتەيدى. «ول – بولمىسىندا قىزىق جاراتىلعان، ءار ساتتىك قيمىلى وزگەلەردەن وقشاۋلانىپ تۇراتىن كىسى. جاسى جەتپىستى القىمداعان بۇل ادامنىڭ تىرشىلىك ادەتى دە تىپتەن وزگەشەلەۋ: تۇيىق مىنەزدى جان ادەتتە تاۋ قۇلاپ جاتسا دا تىرس ەتپەي جۇرەدى; ال كەيدە سول سالماقتى قالپىنان اياق استىنان جالت بەرىپ، وزگەرىپ سالا بەرەدى; تۇككە تۇرماس نارسەگە شارت-پۇرت اشۋلانىپ، تۇتىگىپ الا جونەلەتىنى بار». مىنە، وسىدان-اق، شەجىرەشىل قالاباي قاريانى ءوز كوزىمەن كورمەسەڭىز دە، كوز الدىڭىزعا بەينەسى دوڭگەلەپ كەلە قالادى.
ايتپاقشى، جىلقىنىڭ جىلاعانىن كورگەنىڭىز بار ما؟ ءوز باسىم، اۋىلدا تۋسام دا كورگەن جوقپىن. بىراق «جىلقى جىلاسا، ءبىر جاماندىق بولا­دى» دەۋشى ەدى ۇلكەندەر. «جىل­قىنىڭ جىلاۋى» دەگەن اڭگىمەدەگى وسى ويىمىز بەن قالاباي قاريانىڭ شەرتكەن سىرى ۇندەسەدى ەكەن. شىعارمادان تۇسىنگەنىمىز: ومىردە ادامعا ما، مالعا ما جاسالعان قانداي قياناتتىڭ كىم-كىمگە دە ءتۇبى ەشقانداي وپا بەرمەيتىنىن قالامگەر تۇسپالداپ ايتادى.
ال ەكىنشى بولىمدەگى – «بۋراباي باللادالارىنا» تاڭعى شىقتاي مولدىرەپ تۇسكەن تابيعات نوۆەللالارى جيناقتالعان. ونى ءبىر دەممەن وقىپ شىقتىق. وقىعان ساتتەن-اق قانت قيىعىنداي ەري جونەلەتىن تۋىندىلاردى وقىرمانداردىڭ ءوز ەنشىسىنە قالدىرعىمىز كەلدى.
تۇجىرىپ ايتقاندا، قازاق ادەبيەتى دەيتىن الىپ مۇحيتقا «تار دۇنيە» دەگەن وتكەن عاسىر­دا حالقىمىز باستان كەشكەن وقيعالاردىڭ كەڭ كولەمدى پانوراماسىن كوركەم سۋرەتتەگەن سۇيەكتى ءۇش كىتابىمەن قوسىلىپ، اۋزى دۋالى اعا جازۋشىلاردىڭ باتاسىن العان، قالامى قارىمدى قالامگەر، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جولتاي جۇمات-ءالماشۇلىنىڭ كەزەكتى جاڭا كىتابى دا وقىرماندار ريزاشىلىعىنا بولەنەرى داۋسىز دەپ ويلايمىن.

ازامات ەسەنجول

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى