«Астана ақшамы»
Ел жүрегі – елорда шежіресі

Жамбыл АРТЫҚБАЕВ, тарих ғылымдарының докторы, профессор: ТАРИХШЫ ЗЕРТТЕУШІ АЗ, ТАРИХШЫ ФУНКЦИОНЕР КӨП

0 132

Кеңсесі «Бәйтеректің» саясында орналасқан біздің басылымда бұрын «Бәйтерек түбіндегі басқосу» деген айдар болып еді. Осы айдарды қайта жаңғырту мақсатында біз бүгін белгілі тарихшы-этнограф Жамбыл Артықбаевты редак­цияға шақырып, алқа-қотан әңгіме құрдық. Ұлт тарихындағы кейбір қатпарлы сырларға бойладық. Айтпақшы, белгілі ғалым бүгін асқаралы алпыс жасқа толып отыр. Еңбекқор ағамызды айтулы мерейтойымен құттықтап, ұзақ ғұмыр тілейміз!

Т. Тілеубай: – Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласында атқа міну мәдениеті мен жылқы шаруашылығы жер жүзіне Ұлы даладан тарағаны туралы айтылады. Адамзат өркениетіне қосқан бабаларымыздың үлесі туралы не дейсіз?

Ж. Артықбаев: – Бұл жерде қазіргі Солтүстік Қазақстан облысында орналасқан Ботай қонысы туралы айту қажет. Бұл қонысты көрнекті археолог Виктор Зайберт 1980 жылы ашып, 100 мыңнан аса жылқының сүйегін тапты. Және бұл жердің 600 жылдай қоныс болғаны анықталды. Көп зерттеу жұмыстары жүргізілді. Бірақ ол жылқының қолға үйретілгендігін дәлелдей алмады. Өйткені біздің археология ғылымы технология жағынан біраз артта қалған еді. Дәл осы жылдары мен де көшпелі дәуірі туралы зерттеп жүрген едім. Ботай қонысынан табылған жылқының сү­йектері қолға үйретілген жылқылар деп жазғанымда археологтардың ішінен маған қарсы шыққандар болды. Алдымен үзеңгі болу керек деген пікірлер айтылды. Өзім, бала күнімнен жылқыға жақын болып өстім. Біз жайдақ атқа мінгенде шылбырдың екі ұшын түйіп, үзеңгі жасап алатынбыз. Әсіресе, әкем марқұм үзеңгіге қатты мән беретін. Біз үзеңгіні тартпадан төмен саламыз. Әкем оны үнемі жоғары көтеріп қояды. Оны кейін түсіндім. Атқа мініп дұрыс жүрудің алғы шарты үзеңгі саналады. Ат үстінде қару қолдануда үзеңгінің атқарар рөлі зор. Сондықтан үзеңгіні шылбырдан немесе қайыстан да жасай береді. Кейбір ғалымдар алдымен жылқыны арбаға жегіп, содан кейін мініске үйретті деген ұшқары пікірлер айтты. Бұл да жалаң идея. Алдымен атты адам мініп үйретеді. Қайтесіз, осындай адамдар тарихпен айналысты. Сонымен Зайберт еліміз егемендік алғаннан кейін Ботай қонысынан табылған жылқының сүйектерін зерттеуге ағылшынның ғалымдарын шақырды. Олар бар технологиямен келіп, алдымен жылқының тісін қарап, ауыздық салынғанын анықтады. Және сүйек­пен бірге шыққан ыдыс-­аяқты зерттеп, қымыз әзірленгенін дәлелдеді. Сөйтіп, Зайберт екеуміздің көзіміз ашылды. Қазір біз­дің көп тарихшылар қазақтың байырғы өмірінен қол үзіп қалған. Тарихты зерттеу үшін этнограф болу қажет. Негізінен, қазақ тарихын қазақ этнографиясын білмей жасай алмайсыз.

Қ. Үсемхан: – Соңғы жылдары тарихымыз белгілі дәрежеде зерттелді. Бірақ қазір «қазақ деген халық бәленше ғасырда қалыптасты» деген немесе басқа да қисынға келмейтін ұғымдар пайда болды. Сіз бұған не дейсіз?

Ж. Артықбаев: – Қазір тарихымыз­ды зерттеу барысында түрлі терминдерді қолданатын ғалымдар бар екені рас. Тіпті, «арғы қазақ» деп жазатындар да кездеседі. Мұны, белгілі дәрежеде батыстық терминге еліктеу немесе соны тәржімалау деп түсінуге болады. Жалпы, қазақ сөзі көне дәуірден бері қолданыстағы сөз. Мемлекет есебінде XV ғасыр­да қалыптасқанымен, оған дейін де «қазақ» сөзі қолданылды. Қазақ сөзінің этимологиясында он-шақты жорамал бар. Мен де бір жорамал жасадым. Бұқар жырау жа­йында кітап жаздым. Сол бабамыздың өлеңдерінің ішінде «Ашуланба, Абылай, ашулансаң Абылай, Көтерермін көрермін, Көтеріп қазға салармын» дейді. Осындағы жыраудың айт­қан «қазы» не сөз екен деп ойға қалып, іздендім. Сөйтсем, бұл көне замандарда ел басшылары мен батырлардың кеңесі деген мағынада қолданылған. Бұл сөз Кавказдағы карашай, болгар, тіпті, үнді еуропалықтардың эпостарында да кездеседі. Ерте кезде бұл Еуразиялық ­саяси институттардың бірі болған. Яғни, елге қатысты маңызды шешімдерді қазы жасаған. Менің жорамалымша, қазақ атауы содан шығатын секілді.

Ал термин мәселесіне келсек, оның бәрі түбінде реттеледі деп ойлаймын. Тарих ғылымы дамыған жерде терминдер мен сөздіктер жасалады. Онда басы артық сөздер алынып, нақты ұғымы бар дүниелер сақталады. Өйткені термин – зерттеуші үшін құрал. Нақты ұғымы бар термин құралдың қызметін атқарады. Бізде терминге байланысты дау болатын болса, тарих ғылымы жү­йелі жұмыс жүргізе алмай отыр деген сөз.

А. Есенжол: – Сіз XVIII ғасырдың тарихын біраз зерттедіңіз. Сол ғасырда өмір сүрген Әбілхайыр ханның тұлғасына тоқталасыз ба?

Ж. Артықбаев: – Жақсы. XVIII ғасырды зерттеген кезде Әбілхайыр ханның тұлғасын ашу керек болды. Мәселен, Абылай хан – ел арасында жоғары бағаланған тұлғаның бірі. Ауыз әдебиетінде оның тұлғалық бейнесін Бұқар, Үмбетей жыраулар биікке көтерді. Ал Әбілхайыр­ға дұрыс баға берілмеді. Ал мен Әбілхайырды оң бағалаймын. Неге десеңіз, Әбілхайырдың жасағаны қоғамға керекті шаруа болды. Қазақ мүддесі соны талап етті. XVIII ғасыр­дың басына дейін біздің негізгі экономикалық базамыз, оңтүстік өңірдегі және Сыр бойындағы қалалар еді. Урбанизациялық орталықтар мен сауда-саттық орындары сол жерде жүрді. XV ғасырдан бастап, сауда жолдары құрлықтан мұхит жолдарына көшті. Содан дағдарыс басталды. Әсіресе, Еуразия аймағында құрлықтық дағдарыс белең алды. Жібек жолының да саудасы жүрмеді. Құрлықтағы шаһарлар бірінен кейін бірі құлады. Ең соңғы қала XVIII ғасырдың ортасында күйреді. Ол: Отырар шаһары еді. Қасым хан заманында Сығанақ қаласында бір күнде базарда 500 түйе сояды деп жазылған. Содан бір жапырақ ет қалмайды екен. Шаһарлардың күйреуі – үлкен трагедияға айналды. Сол ғасырда қазақ өзінің ішкі мұқтажын өтеу үшін жылына 2 миллион қой, 200 мың жылқы сататын. Бұған дейін барлық қажеттілікті сол шаһарлардан сатып алып отырды. Енді ол қалалар жоқ. Халық не істерін білмеді. Осы сауданы игеріп әкететін шаһар керек болды. Басқа әріптестік іздеу керек. Оны солтүстіктегі Ресейден тапты. Басқа амал болмады. Әбілхайыр қосылу туралы әңгімені бастамас бұрын сауда-саттықпен Уфа мен Қазанға барды. Соның артынан саясат жүрді.

Д. Асауов: – Әбілхайырға кіші жүздің билері Ресеймен әскери одақ құрайық деді. Бірақ Әбілхайыр хан патшаға қол астына кіреміз деген хат жазды. Осы аралықта неге мұндай шешім болды?

Ж. Артықбаев: – Әбілхайырдың 1726 жылы патшаға жазған хаттарында Қалмақ пен Башқұрттың бізге деген қарым-қатынасын реттеуге көмектесіңіз деп айтады. Өйткені бұлар қазақтардың керуенін тонап, саудаға кедергі келтіріп отырған.Бірақ орыс­тар оны реттеудің жолын таба алмады. Содан кейін оларға қазақты бодандыққа алу керек болды. Осы кезеңде ресейлік империялық саясат қалыптаса бастаған еді. Ресей сау­да қарым-қатынасын жасағаннан гөрі бодандықты дұрыс көрді. 1722 жылы бірінші Петр қайткен күнде де қазақ даласын бодандыққа алу үшін бір жапырақ қағаз керек деді. Содан соң ғана шекара мен сауда мәселесін шешуді ойластырды. Сол кезде қазаққа Тевкелевті жібереді. Бұл кісінің тегі қазақ хандарынан тараған. Атақты Ораз Мұхаммед ханның ұрпағы. Мұның бәрі ойластырылған саясат. Негізінен, Тевкелев қазақ тілінде жақсы сөйлеген. Келісімде оның шешендігі, тілділігі ерекше рөл атқарған. Әбілхайыр ханның әйелі Бопай ханымның жазған хатында оны «қайнаға» деп атаған. Оны ханым төре болғаннан кейін ғана айтып отыр.

Қ. Үсемхан: – Халқымыз Алтайды ерекше пір тұтады. Жалпы, Алтайдың тек қазақтың қолында тұрған кезі болды ма?

Ж. Артықбаев: – Жалпы, біздің қазақ жерінің көп бөлігі киелі саналады. Аталарымыз оны көнеден фольклорға енгізіп, бағасын әдемілеп беріп қойған. Мұның ең ескі варианты – Қозы Көрпеш – Баян сұлу эпосы. Бұл эпос ғұн дәуірінде шыққан.

Біздегі Қозы Көрпеш-­Баян сұлу және Домбауыл кесенелері ғұн дәуірінен келе жатқан ескерткіштер. Бұларды сол замандағы құбыластардың көрінісі деп айтуға болады. Ал Алтай тұтас біздің бабаларымыз­ға қараған. Қазірде Алтайдың төрт жағында қазақ отыр. Алтай – ғұндардың саяси орталықтарының бірі болды. Бүгінде көне ес­керткіштер сол Алтайдың маңайынан табылып жатыр.

Халқымыздың Сыр мен Еділ-Жайыққа да махаббаты күшті. Ұлы даланың тарихи орталығы Ұлытау мен Түркістанның арасында болған. Бұл деректі Рашид-ад-дин де де айтады. Алаша хан заманынан сонда өсіп келе жатыр дейді.

Алаша деген сөз, бұл жылқы деген мағынаны білдіреді. Мәселен, әлі күнге дейін татарлар, башқұрттар, шу­ваштар жылқыны алаша дейді. Атамыз Алаш дегенде біз – көне дәуірден жыл­қышы елі болғанбыз.

Д. Асауов: – Рашид-ад-дин моңғолдарды түрктер деп айтады. Бұл Шыңғыс ханға да қатыс­ты деймін. Шыңғыс ханның өзі есімінен бастап, қасындағы серіктері де қазақ болған секілді. Біз Шыңғыс ханның тегін кім деп танимыз?

Ж. Артықбаев: – Рашид-ад-дин «Жами­ғат-­ат – Тауарих» атты ең­­бегінде «Моңғол деген түрктің бір бұтағы» деп жазады. Осыны бірнеше рет қайталайды. «Кейін Шыңғысхан күшейгенде түрктің біразы моңғол болып кетті. Әйтпесе, бұлар түрктің ұрпағы еді» деп айтады. Түрк тарихы – тым көне тарих. Бұл Еуразия халықтарының түп бастауында тұрған тарих. Әбілғазы баһадүр ханның шежіресінде славяндардың өзін түрктерден таратады. Сондықтан да түрктердің тарихын ең көне тарих деп айтқан жөн. Бұл бағытта біз батыл әрі кешенді жұмыс істеуіміз керек.

А. Қалжанов: – Таяу­да Абылай хан туралы еңбегіңіз жарық көрді. Баһадүр бабамыз туралы біраз зерттеу жазылды. Ханның тағы қандай қыр­лары ашылмай қалды деп ойлайсыз?

Ж. Артықбаев: – Абылай хан туралы қазақша да орысша жазып жүрмін. 2015 жылы бабамыздың 350 жылдығы қарсаңында бұл жинақты шығарам ойлағам. Бірақ сәті түспеді. Кітап орыс тілінде басылды Енді қазақшасын шығаруды ойластырып отырмын.

Мен бұл еңбегімде Абылайды қазақты жаңғыртушы ретінде көрсеттім. Негізгі ұстанымым да сол болды. Сосын қазақ мемлекетінің құндылықтары мен институттарын көрсетуге тырыстым. Әңгіме Ораз аталықтың Абылайды Хорезмнен, Үр­геніштен алып қашып, Түркістанға әкеле жатқан жерінен басталады. 1724 жылы Түркістан қалмақ билігіне өтіп кеткен. Содан аталық ханзаданың қауіпсіздігін ойлап, оны төрелердің қолына емес, Төле биге апарып тапсырады. Бұл жинақ жақсы оқылады деп ойлаймын. «ЖЗЛ» форматында жеңіл жазылды. Көркемдікпен ғылыми дүниені сабақтас­тырып отырдым. Абылай ханның ашылмаған қырлары әлі де бар. Ол жайында болашақта тоқталсам деймін.

Д. Асауов: – Тарихымыздағы билерді сайлау демократиясы – басқа елде жоқ сайлау деп айтуға болады. Осы дүниені қазіргі заманға ыңғайлап, жаңғыртуға бола ма?

Ж. Артықбаев: – Қазақта бұрын дәстүрлі түрде билерді сайлау деген болған. Оған ортадан топ жарып, суырылып шыққан азаматтар қатысқан. Қазақ тіршілігі меритократияға бейім. Аузы дуалы, тегі мықты адамдар сайлауда жеңіске жеткен. Халық содан кейін оны би есебінде мойындаған. Мысалы, Абайды ешкім жасында би санаған жоқ. Бірақ оған тәрибесі, ортасы әсер етіп, өзі де соған лайықты қимыл жасады. Сондықтан ел Абайға жүгініп отырды. Негізі, халқымыз меритократиялық қағидамен өмір сүрді. Бүгінде осы принципті қазақ қоғамына енгізсе артық болмайды. Әр адам өз қабілетімен көтерілуі қажет. Қазір білімді жастарға өз қабілетімен көтерілуге мүмкіндіктің бәрі шектелді.

А. Есенжол: – Сіз бүгінгі елорданың тарихы туралы да көлемді жазып жүрсіз. Осыған тоқталып өтесіз бе?

Ж. Артықбаев: – Мен астананың ғана емес, оның төңірегіндегі ауылдардың тарихын зерттеп, жазып жүрмін. Бұл тарапта жаңадан қосылған біраз дүние­лер жинақталды. Өткен жылы «Рухани жаңғыру» бағдарламасының «Сакөралды Қазақстан» бағытымен Атбасарға сапарға шықтық. Сонда байқағаным жол бойындағы ауылдардың бәрінің орысша атаулары өзгермеген. Жергілікті жұрттың өзі оның қазақша атауын білмейді. Кезінде патша заманында қарашекпенділер келгенде атамекенінде отырған қазақтарды бір қуады. Кеңес одағы тұсында бұл ауылдар Карлагтың нүктелері болғаннан кейін жергілікті жұртты екінші рет қуады. Содан қазақ бұл жерден қол үзіп кеткен.

Кейін Патша заманындағы картаны қарасам, бәрі де тайға таңба басқандай жазылып тұр. Айталық, Семоновка – Қараменді, Покровка – Ақмешіт, Максимовка – Бармақ батыр деп аталған.

Алдымен Қараменді туралы деректі іздедім. Халқымызда Қараменді деген батыр да, би де көп. Бірақ бәрінің жерленген жері анықталған. Енді бұл адам қайдан шыққан деп ойладым. Сөйтсем, қызай Қараменді батыр екен. Ақтабан шұбырындыдан кейін Қызайлар Арқада жүрген. Содан олар Абылай заманында Шығысқа қарай көшеді. Кейбір деректерде, шығысқа қарай көшкен елдің алдында Қызай жүріп еді дейді. Ал Қараменді батыр Арқада қайтыс болған. 1922 жылы Ақмоланың адамдары бас қосып, Қарменді батырдың басына мал сойып, ас береді. Сонда «Большой базар» көшесін Кенесары-Наурызбайға береміз деген шешім қабылдайды. Сосын Кенесарының қайтыс болған сарбаздарына көктас орнатып, дұға бағыштайды. Кейін кеңес өкіметі күшейгенде Кенесары – Наурызбайды алып тастап, Карл Маркске берді. Азаттық алғаннан кейін бұл көше қайтадан Кенесары аталды. Қараменді батыр әруақты кісі екен. Қазір Семоновка ауылы Қараменді батыр есімімен аталады.

Т. Тілеубай: – Өткен жолы Қызылжарға бар­ғанда Қожаберген жырау­дың еңселі ескерткішін көріп, риза болдым. Біз­дің елордадағы Кенесары ханның ескерткіші де көрген адамға рух сыйлады. Ал басқалары көңілімнен шыға қоймайды. Тарих­шы ғалым ретінде еліміздегі ескерткіштер туралы не айтасыз?

Ж. Артықбаев: – Ең бас­тысы, ескерткіштің жа­ра­сымдылығы мен үйлесім­ділігіне маңыз берген жөн. Мәселе, ескерткіштің мәні биіктігінде емес, сол қойылған орынға айналасы­мен үйлесіп тұрғаны дұрыс. Бұл жерде архитекторлар, дизайнерлер, мүсіншілер бірігіп жұмыс істеп, шешім шығару қажет. Мысалы, Қожа Ахмет Яссауи бабамыздың кесе­не­сін алайық. Бұл Әмір Темір кезінде жасалды. Сол заманда Яссауи кесенесінен биік құрылыс болмасын деген тәртіп болған. Бұл тәртіп бертінге дейін сақталып келді. Бірақ біз оны кейінгі жылдары бұздық.

А. Есенжол: – Кезінде тарихшылар арасында Манаш Қозыбаевтың беделі зор болды. Қазір тарихшылар арасында осындай аузы дуалы тұлғалар бар ма?

Ж. Артықбаев: – Жалпы, елімізде кәсіби тарихшы маман онша көп емес. Тарихтың ауыр бейнетін тартқан адам аз. Тарихшылар арасында арнайы бір кезеңді зерттеп, архивте отырып, қара жұмысты істемегендер де кездеседі. Қазір әр түрлі жолмен тарихшы атануға болады. Біздің халқымыз аңқау, сенгіш. Негізінде, Манаш Қозыбаев та партия институтын басқарды. Мәкең өзі тектес тарихшыларды дайындап шығарды. Сол бізге үлкен проблема болып тұр. Шындығын айтқанда, бізде тарихшы зерттеуші аз, тарихшы функционер көп.

А. Уайсова: – Халқымыз «алпысты – талтүс» деп айтқан. Сіз де осы мерейлі жасқа үлкен жетістікпен жетіп отырсыз. Ойыңызда іске асса деген арманыңыз бар ма?

Ж. Артықбаев: – Рақ­мет! Мерейтойыма құр-қол келіп отырған жоқпын. Биыл төрт томдық жинағым жарық көрді. Оның ішіндегі бір том Санкт-Петербургтен шықты. Мәскеу­ден Абылай хан, Бұқар жырау туралы кітаптарым басылды. Кезінде якуттер туралы да біраз мақала жазған едім. Солар осы дүниелерді құрастырып, бір жинақ шығарып береміз деп отыр. Қалмақтар да осындай ұсыныс айтты. Түркиядан да бір кітабым жарық көрмек. Қысқасы, жазғандарым жерде қалып жатқан жоқ.

«Армансыз адам – қанатсыз құспен тең» дейді ғой. Сол секілді менің де арманым бар. Ұлтының азаттығы үшін басын бәйгеге тіккен Кенесары хан туралы бүгінгі уақытпен сабақтастырып көркем фильм түсірсе деп ойлаймын. Бастысы, ел аман, жұрт тыныш болсын!

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды