«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Jalqı jürek jılwı

0 263

«Jükeñ, Jünisbek Sultanmuratov dünïeden qayttı» degen swıq habardı elden tısqarı jerde jürip esittim.
Özegimnen bir ozbır küş bawırımdı swırıp alğanday boldı. Qayran qïmas ağa-dos… Küni keşe ğana, jolğa şığardıñ aldında özi qoñıraw şalğan. Ädetinşe tirşiliktiñ usaq-tüyeginen awlaq, eldik awqımdağı mäsele töñireginde qısqaşa äñgime qayırğan. Zeynetke şıqqalı beri birşama waqıt ozsa da, boyğa siñgen jïnaqı qalpın joğaltpağan. Birazdan beri sır aldırğan densawlığı jayında da läm-mïm tis jarğan joq. «Jaqsı, jaqsı, bäri jaqsı… Almatıdamın, nemerelerimniñ ortasında otırmın». Sonımen bitti. Qajıñqı, qarlığıñqı dawısı ğana köñilime bir jaysızdıq jügirtken.
Keyin bildik: şıjığan şildeniñ tamıljığan tamızğa ulasar aqırğı tüninde abzal azamat, jaysañ jannıñ jüregi soğısın kilt toqtatıptı. Dert meñdegen ağzanıñ tirşiligin saqtawğa barın salğanımen, därigerlerdiñ därmeni jetpegen…
Köp jurttıñ kezekti eñbek demalısın alıp, biri qalada, biri qırda beyqam jürgen kezi. «Osı, meniñ dünïede bar-joğımdı eşkim añğarmay-aq qoysın» degendey me… Özi ömir boyına üzdiksiz qarım-qatınasta bolğan aqparat quraldarınıñ köbi qapersiz qalğan. Soğan qaramastan, tirisinde sıylasqan twma-twıstıñ, jora-joldastıñ bası äp-sätte quralıp, onı mäñgilik meken – Keñsaydıñ törine zor qurmetpen arwlap şığarıp salıptı…
Jünisbek – ata-anasınıñ, kädimgi batırlar jırındağı Toqtarbay men Analıq sekildi, «äwlïege at aytıp, qorasanğa qoy aytıp» jürip peşenesine buyırğan jalğız balası. Bälkim, oqïğası odan da şım-şıtırıq. Otasqan otız jıldıñ işinde äkesi Qabıkey men anası Aqıjan dünïe esigin aşqan toğız perzentiniñ bärinen şaqalaq küyinde ayırılıp qala beripti. Onınşı säbï ul bolıp twğanda, Qostanay oblısınıñ Naw­rızım awdanına qarastı Şolaqsay awılınıñ aq säldeli moldası «Burınğı qaytqan balalarıñnıñ biriniñ atın qoyıñdar, sonda til-suqtan aman qaladı» deydi. Derew azan şaqırılıp, dwalı awız aytqan ırımğa säykes, närestege «Tölegen» dep at qoyıladı. Ol – ol ma, sonıñ izinşe Qabıkeydiñ äskerï borışın ötep oralğan twğan inisi Jüsipbek bwı boyına, qwanışı qoynına sıymay, awıl keñsesine alşañ basıp barıp, äy-şäyğa qaratpastan, tww twralı kwälikke balanıñ atın «Jünisbek» dep jazdıradı. Munısı – özine uqsatıp qoyğandağısı. Onıñ üstine nemere bawırınıñ twğan küni sol däwirdegi Keñes äskeriniñ meyramı – 23 aqpanğa säykes kelip turğan-dı. Biraq qujattağı esiminen beyhabar şolaqsaylıqtar balanı «Tölegen», al et jaqındarı «Tökentay» dep atap ketedi. Kim bilsin, «Tölegen-Jünisbek» qos esimi sol sätte kesapat küşterdi jañılıstırıp, säbïdi awırtpalıqtan saqtap ta qalğan şığar…
Tölegen-Jünisbek segizge kelgende, äkesi baqïlıq boladı. Anası balasınıñ, balası anasınıñ qabağına qarap, tağdır tawqımetine tözimdilik tanıtadı. Jalğız ul erte şïrap, tabïğï zerektiginiñ arqasında mektepti üzdik bitiredi. Armanşıl bozbala özin qasınan bir eli jibergisi kelmeytin anasına amalsızdan ötirik aytıp, «mına turğan Qostanayğa barıp oqwğa tüsemin» deydi de, Almatıdan bir-aq şığadı. Alayda jolı bolmaydı.Qabıldaw komïssïyası qujattarın keri qaytaradı. Sebebi abïtwrïenttiñ atı-jöni qayşılıqtı: attes­tatında – Tölegen, tölqujatında – Jünisbek. Sonımen eşteñeni däleldey almay, salı swğa ketip, twğan awılına oraladı. Biraq qarşadayınan qabilettiligi sonda, mektepke matematïka päniniñ muğalimi bolıp ornalasıp, bastawış sınıptarğa sabaq beredi.
Arağa üş jıl salıp, qujattarın jöndegen soñ, S.M.Kïrov atındağı Qazaq memlekettik wnïversïte­tiniñ jwrnalïstïka fakwl'tetine oqwğa tüsedi. Qoğamdıq jumısta qatarlastarınan oq boyı ozıq körinip, sabaq ülgerimi jöninen de aldına jan salmaydı. Qazaqşası men orısşası birdey. Qolına qalam ustasa, jazwı da tögilip tur. Anaw-mınaw stwdentke jılı şıray tanıta bermeytin talapşıl dekan, professor Temirbek Qojakeevtiñ süyikti şäkirtteriniñ birine aynaladı. Ol zamanda bükil fakwl'tet boyınşa jalğız adamnıñ ğana qolı jetetin Lenïndik stïpendïyanı menşiktep, ayına alatın jüz som şäkirtaqısınıñ qomaqtı böligin awıldağı zeynetker anasına salıp otıradı. Arnayı kvotağa säykes, Mäskew memlekettik wnïversïtetinde oqwın jalğastırw mümkindigi beriledi. Biraq el jaqqa qaraylap jürgen ol munday ïgilikten bas tartadı. Söytip, jwrnalïstïka fakwl'tetin qızıl dïplommen tämamdaydı.
Aytpaqşı, Jünisbek Sultanmuratov besinşi kwrstıñ stwdenti bola jürip, «Socïalïstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde tilşilik qızmetin bastap ketedi. Bas basılımda Aqselew Seydimbek, Qoyşığara Salğaraulı sekildi ağalarımen birge eñbek etip, olarmen qoyan-qoltıq suhbattastıq barısında ult tarïhınıñ, el rwhanïyatınıñ tüp bastawlarına qanığadı. Bolaşaqta onıñ bïlik pen zïyalı qawım arasındağı ayrıqşa däneker tulğa bolıp qalıptaswına eşqaşan jibi üzilmegen sol sıylastıqtıñ, sırlastıqtıñ belgili bir därejede ıqpal etkenine kümänimiz joq. Qabıkeydiñ Jünisbegimen jüzdeswler barısında onıñ ağa bwınmen rwhanï baylanıstarı jöninde sabaqtaytın äñgimeleri osınday oy tüyuge jeteleytin.
«Wïkïpedïyada» bayandalğan qısqa mälimetterge jüginsek, Jünisbek Sultanmuratovtıñ res­pwblïkalıq jastar uyımınan bastap Prezïdent apparatında, Ükimette, äkimdikterde türli deñgeydegi lawazımdı qızmetti atqarğanın köre alamız. Al sol qurğaq ömirbayandıq derekterdiñ ar jağında eline adal da abıroylı qızmet etken atpal azamattıñ, Abay aytpaqşı, özi sengen aqılı men eñbegi jatqandığı ayan. Otbasılıq arhïvte saqtawlı «Qurmet» ordeni, «Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri» atağınıñ kitapşası, tolıp jatqan medal'dar, maqtaw qağazdarı men alğıs hattar – sol qayratkerliktiñ ayğaqtarı.
Biz biletin Jünisbek Sultanmuratov täwliktiñ 24 sağatın memleket muqtajına jumsawğa äzir bolatın. Osı dağdısına äbden eti üyrengen ömirlik jarı – Botagöz jeñgemizdiñ ädemi äzildese otırıp, erine «Jumısbek» dep at qoyğanı beker emes.
Elorda äkimdiginde istep jürgen kezinde Jünisbek Sultanmuratovtıñ moynına alğan kez kelgen wädeli mäseleni tap-tuynaqtay etip bitiretindigine, jwrnalïsterdiñ turmıs-tirşiligine şın janaşırlıqpen qaraytındığına tänti boldıq. Buğan qalalıq gazet redakcïyasınıñ materïaldıq-tehnïkalıq bazasınıñ damwına, basılım qızmetkerleriniñ baspanalı bolwına, ärtürli memlekettik marapattardı ïemdenwine qatıstı jayttardı basşılıq nazarına jetkize otırıp, olardıñ oñtaylı şeşilwine ärdayım ıqılas tanıtqanın ayta alamız. Munı köp adam bile de bermeydi, öytkeni ol öz jaqsılıqtarın jarïya etkendi qalamaytın.
Jalpı, ol kisi uşı-qïırı joq qarbalas şarwanıñ bası-qasında jürse de, meylinşe sırbaz, sabırlı qalpınan aynımawğa tırısatın. Ülkenniñ de, kişiniñ de köñilin awlap, ärdayım iltïpattı, izgi söz tawıp aytatın. Aynalasındağı qızmettes inileri men qarındastarı jas ayırmasına qaramay, özimsine erkeley qaljıñdasıp jatqanda da, jäy jılı jımïıp qana, mañğaz qalpın buzbastan otıra beretin. Jüz jasağan, süyegi asıl anası Aqıjannıñ wızına jarıp, meyirine qanğan mäyekti jannıñ keñ qoltıq bolmısı ön boyınan añğarılıp turatın. Bala küninde joqşılıqtıñ zardabın köp şekken ol «Ayaz bï äliñdi bil, qumırsqa jolıñdı bil» degen qağïdanı berik ustanatın.
Ärïne, bïlik jüyesine jegilgen adamnıñ jurttıñ bärine birdey jağwı – neğaybıl närse. Äsirese eltutqa kisiler men şığarmaşıl «arqalı» toptıñ arasın jalğaytın Jünisbek Sultanmuratov sekildi «altın köpir» qızmetker üşin bul mäsele oñayğa soqpağanı anıq. Öytkeni qazaq zïyalısınıñ birtalayı aytatın muqtajdıq köbine päter, ataq, qarjı, qızmet mäselesine tirelip jatadı… Mundayda özi şeksiz sıylaytın Farïza Oñğarsınova apayınıñ «Jaqsı bolıp körinw – maqsat emes» degen öleñ jolın qaytalap qoyğandı unatatın.
Mınaday äñgime de qulaqqa şalınğan. Äldeqanday basqoswda bir jazwşı: «Men bastığıma qayta-qayta baramın, biraq Jünisbek kirgizbeydi» dep renjipti. Sonda ataqtı qalamger Säken Jünisov qw qulqınnıñ qamın qozğağan äriptesine qolma-qol: «Aw, jigitter, osı sender – qızıqsıñdar. Bilmeysiñder me, Jünisbektiñ jumısı –kim bolsa sonı bastıqtıñ aldına kirgizw emes, kirgizbew ğoy» dep toytarıs berip, «kinäli» keyipkerimizdi araşalap alıptı.
Şınında da, äsirese «fwtbol» dese, işken asın jerge qoyatın, bir kezdegi tanımal sport jwrnalïsi, waqıtında Mäskew Olïmpïadasınan habar taratqan Qabıkeydiñ Jünisbegin key-keyde artındağı torğa dop saldırmawğa tırısatın qırağı qaqpaşığa uqsatatınbız.
Ol«Barselonanıñ» janküyeri edi. Biz – qarsı jaqtamız, yağnï «Real» komandasın qoldaymız. Eki mıqtınıñ taytalası – özinşe meyram. Oyın ötken künniñ erteñine onıñ nätïjesin bir-aq tirkespen tüyindeytin:«Boldı, men jeñdim» nemese «Boldı, sen jeñdiñ». Bäri tüsinikti. Talqılaytın tük joq.
Älbette, keñse qağazdarın jazwdan qolı tïmeytin Jünisbek Sultanmuratovtıñ jeke şığarmaşılığın jetildirwge mümkindigi bolmadı. Jwrnalïstik şağın añsağanı şığar, qalamsaptıñ tür-türin jïnawdı ädetke aynaldırğan-dı. Munan basqa jaqsı körgen bir zatı – galstwk. Bälkim, jumıs tärtibi sonı tağwdı talap etkennen bawır basıp ketken bolar. Sırqattana bastağan şağında, äjeptäwir bay kollekcïyağa aynalıp ülgergen moyıntağınıñ birde-birin qaldırmay, jurtqa taratıp beripti. Jalpı, burın da elge sıylıq ülestirwden jalıqpaytın. Bölmesine bas suğa qalsaq, äytewir qur qol şıqpaytınımız este.
…Ätteñ, beynetiniñ zeynetin uzağıraq körwdi jazbaptı. Qazaqtıñ nebir jaqsısın qoynına sıyğızğan qasïetti qonıs – Keñsayğa tağı at basın tiredik. Tağı bir işine tereñ sır bükken, topırağı kewip ülgermegen tömpeşikke tağzım etip, duğa bağıştadıq. Nege ekenin qaydam, Jükeñniñ, Jünisbek Sultanmuratovtıñ jaysañ rwhı tabanımızdı tiregen qatqıl taw-tasqa jan bitirip, onı jumsartıp, jibitip jatqanday körindi…

Amantay ŞÄRİP,
fïlologïya
ğılımdarınıñ doktorı,
QR UĞA korrespondent
müşesi

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı