«استانا اقشامى»
ەل جۇرەگى – ەلوردا شەجىرەسى

جالقى جۇرەك جىلۋى

0 263

«جۇكەڭ، جۇنىسبەك سۇلتانمۇراتوۆ دۇنيەدەن قايتتى» دەگەن سۋىق حاباردى ەلدەن تىسقارى جەردە ءجۇرىپ ەسىتتىم.
وزەگىمنەن ءبىر وزبىر كۇش باۋىرىمدى سۋىرىپ العانداي بولدى. قايران قيماس اعا-دوس… كۇنى كەشە عانا، جولعا شىعاردىڭ الدىندا ءوزى قوڭىراۋ شالعان. ادەتىنشە تىرشىلىكتىڭ ۇساق-تۇيەگىنەن اۋلاق، ەلدىك اۋقىمداعى ماسەلە توڭىرەگىندە قىسقاشا اڭگىمە قايىرعان. زەينەتكە شىققالى بەرى ءبىرشاما ۋاقىت وزسا دا، بويعا سىڭگەن جيناقى قالپىن جوعالتپاعان. ءبىرازدان بەرى سىر الدىرعان دەنساۋلىعى جايىندا دا ءلام-ميم ءتىس جارعان جوق. «جاقسى، جاقسى، ءبارى جاقسى… الماتىدامىن، نەمەرەلەرىمنىڭ ورتاسىندا وتىرمىن». سونىمەن ءبىتتى. قاجىڭقى، قارلىعىڭقى داۋىسى عانا كوڭىلىمە ءبىر جايسىزدىق جۇگىرتكەن.
كەيىن بىلدىك: شىجىعان شىلدەنىڭ تامىلجىعان تامىزعا ۇلاسار اقىرعى تۇنىندە ابزال ازامات، جايساڭ جاننىڭ جۇرەگى سوعىسىن كىلت توقتاتىپتى. دەرت مەڭدەگەن اعزانىڭ تىرشىلىگىن ساقتاۋعا بارىن سالعانىمەن، دارىگەرلەردىڭ دارمەنى جەتپەگەن…
كوپ جۇرتتىڭ كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىن الىپ، ءبىرى قالادا، ءبىرى قىردا بەيقام جۇرگەن كەزى. «وسى، مەنىڭ دۇنيەدە بار-جوعىمدى ەشكىم اڭعارماي-اق قويسىن» دەگەندەي مە… ءوزى ءومىر بويىنا ۇزدىكسىز قارىم-قاتىناستا بولعان اقپارات قۇرالدارىنىڭ كوبى قاپەرسىز قالعان. سوعان قاراماستان، تىرىسىندە سىيلاسقان تۋما-تۋىستىڭ، جورا-جولداستىڭ باسى ءاپ-ساتتە قۇرالىپ، ونى ماڭگىلىك مەكەن – كەڭسايدىڭ تورىنە زور قۇرمەتپەن ارۋلاپ شىعارىپ سالىپتى…
جۇنىسبەك – اتا-اناسىنىڭ، كادىمگى باتىرلار جىرىنداعى توقتارباي مەن انالىق سەكىلدى، «اۋليەگە ات ايتىپ، قوراسانعا قوي ايتىپ» ءجۇرىپ پەشەنەسىنە بۇيىرعان جالعىز بالاسى. بالكىم، وقيعاسى ودان دا شىم-شىتىرىق. وتاسقان وتىز جىلدىڭ ىشىندە اكەسى قابىكەي مەن اناسى اقىجان دۇنيە ەسىگىن اشقان توعىز پەرزەنتىنىڭ بارىنەن شاقالاق كۇيىندە ايىرىلىپ قالا بەرىپتى. ونىنشى ءسابي ۇل بولىپ تۋعاندا، قوستاناي وبلىسىنىڭ ناۋ­رىزىم اۋدانىنا قاراستى شولاقساي اۋىلىنىڭ اق سالدەلى مولداسى «بۇرىنعى قايتقان بالالارىڭنىڭ ءبىرىنىڭ اتىن قويىڭدار، سوندا ءتىل-سۇقتان امان قالادى» دەيدى. دەرەۋ ازان شاقىرىلىپ، دۋالى اۋىز ايتقان ىرىمعا سايكەس، نارەستەگە «تولەگەن» دەپ ات قويىلادى. ول – ول ما، سونىڭ ىزىنشە قابىكەيدىڭ اسكەري بورىشىن وتەپ ورالعان تۋعان ءىنىسى جۇسىپبەك بۋى بويىنا، قۋانىشى قوينىنا سىيماي، اۋىل كەڭسەسىنە الشاڭ باسىپ بارىپ، ءاي-شايعا قاراتپاستان، تۋ تۋرالى كۋالىككە بالانىڭ اتىن «جۇنىسبەك» دەپ جازدىرادى. مۇنىسى – وزىنە ۇقساتىپ قويعانداعىسى. ونىڭ ۇستىنە نەمەرە باۋىرىنىڭ تۋعان كۇنى سول داۋىردەگى كەڭەس اسكەرىنىڭ مەيرامى – 23 اقپانعا سايكەس كەلىپ تۇرعان-دى. بىراق قۇجاتتاعى ەسىمىنەن بەيحابار شولاقسايلىقتار بالانى «تولەگەن»، ال ەت جاقىندارى «توكەنتاي» دەپ اتاپ كەتەدى. كىم ءبىلسىن، «تولەگەن-جۇنىسبەك» قوس ەسىمى سول ساتتە كەساپات كۇشتەردى جاڭىلىستىرىپ، ءسابيدى اۋىرتپالىقتان ساقتاپ تا قالعان شىعار…
تولەگەن-جۇنىسبەك سەگىزگە كەلگەندە، اكەسى باقيلىق بولادى. اناسى بالاسىنىڭ، بالاسى اناسىنىڭ قاباعىنا قاراپ، تاعدىر تاۋقىمەتىنە توزىمدىلىك تانىتادى. جالعىز ۇل ەرتە شيراپ، تابيعي زەرەكتىگىنىڭ ارقاسىندا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرەدى. ارمانشىل بوزبالا ءوزىن قاسىنان ءبىر ەلى جىبەرگىسى كەلمەيتىن اناسىنا امالسىزدان وتىرىك ايتىپ، «مىنا تۇرعان قوستانايعا بارىپ وقۋعا تۇسەمىن» دەيدى دە، الماتىدان ءبىر-اق شىعادى. الايدا جولى بولمايدى.قابىلداۋ كوميسسياسى قۇجاتتارىن كەرى قايتارادى. سەبەبى ابيتۋريەنتتىڭ اتى-ءجونى قايشىلىقتى: اتتەس­تاتىندا – تولەگەن، تولقۇجاتىندا – جۇنىسبەك. سونىمەن ەشتەڭەنى دالەلدەي الماي، سالى سۋعا كەتىپ، تۋعان اۋىلىنا ورالادى. بىراق قارشادايىنان قابىلەتتىلىگى سوندا، مەكتەپكە ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ورنالاسىپ، باستاۋىش سىنىپتارعا ساباق بەرەدى.
اراعا ءۇش جىل سالىپ، قۇجاتتارىن جوندەگەن سوڭ، س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتە­تىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. قوعامدىق جۇمىستا قاتارلاستارىنان وق بويى وزىق كورىنىپ، ساباق ۇلگەرىمى جونىنەن دە الدىنا جان سالمايدى. قازاقشاسى مەن ورىسشاسى بىردەي. قولىنا قالام ۇستاسا، جازۋى دا توگىلىپ تۇر. اناۋ-مىناۋ ستۋدەنتكە جىلى شىراي تانىتا بەرمەيتىن تالاپشىل دەكان، پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ سۇيىكتى شاكىرتتەرىنىڭ بىرىنە اينالادى. ول زاماندا بۇكىل فاكۋلتەت بويىنشا جالعىز ادامنىڭ عانا قولى جەتەتىن لەنيندىك ستيپەنديانى مەنشىكتەپ، ايىنا الاتىن ءجۇز سوم شاكىرتاقىسىنىڭ قوماقتى بولىگىن اۋىلداعى زەينەتكەر اناسىنا سالىپ وتىرادى. ارنايى كۆوتاعا سايكەس، ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋىن جالعاستىرۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. بىراق ەل جاققا قارايلاپ جۇرگەن ول مۇنداي يگىلىكتەن باس تارتادى. ءسويتىپ، جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن ءتامامدايدى.
ايتپاقشى، جۇنىسبەك سۇلتانمۇراتوۆ بەسىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى بولا ءجۇرىپ، «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە تىلشىلىك قىزمەتىن باستاپ كەتەدى. باس باسىلىمدا اقسەلەۋ سەيدىمبەك، قويشىعارا سالعاراۇلى سەكىلدى اعالارىمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ، ولارمەن قويان-قولتىق سۇحباتتاستىق بارىسىندا ۇلت تاريحىنىڭ، ەل رۋحانياتىنىڭ ءتۇپ باستاۋلارىنا قانىعادى. بولاشاقتا ونىڭ بيلىك پەن زيالى قاۋىم اراسىنداعى ايرىقشا دانەكەر تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا ەشقاشان ءجىبى ۇزىلمەگەن سول سىيلاستىقتىڭ، سىرلاستىقتىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىقپال ەتكەنىنە كۇمانىمىز جوق. قابىكەيدىڭ جۇنىسبەگىمەن جۇزدەسۋلەر بارىسىندا ونىڭ اعا بۋىنمەن رۋحاني بايلانىستارى جونىندە ساباقتايتىن اڭگىمەلەرى وسىنداي وي تۇيۋگە جەتەلەيتىن.
«ۋيكيپەديادا» باياندالعان قىسقا مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك، جۇنىسبەك سۇلتانمۇراتوۆتىڭ رەس­پۋبليكالىق جاستار ۇيىمىنان باستاپ پرەزيدەنت اپپاراتىندا، ۇكىمەتتە، اكىمدىكتەردە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى قىزمەتتى اتقارعانىن كورە الامىز. ال سول قۇرعاق ومىرباياندىق دەرەكتەردىڭ ار جاعىندا ەلىنە ادال دا ابىرويلى قىزمەت ەتكەن اتپال ازاماتتىڭ، اباي ايتپاقشى، ءوزى سەنگەن اقىلى مەن ەڭبەگى جاتقاندىعى ايان. وتباسىلىق ارحيۆتە ساقتاۋلى «قۇرمەت» وردەنى، «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىنىڭ كىتاپشاسى، تولىپ جاتقان مەدالدار، ماقتاۋ قاعازدارى مەن العىس حاتتار – سول قايراتكەرلىكتىڭ ايعاقتارى.
ءبىز بىلەتىن جۇنىسبەك سۇلتانمۇراتوۆ تاۋلىكتىڭ 24 ساعاتىن مەملەكەت مۇقتاجىنا جۇمساۋعا ءازىر بولاتىن. وسى داعدىسىنا ابدەن ەتى ۇيرەنگەن ومىرلىك جارى – بوتاگوز جەڭگەمىزدىڭ ادەمى ازىلدەسە وتىرىپ، ەرىنە «جۇمىسبەك» دەپ ات قويعانى بەكەر ەمەس.
ەلوردا اكىمدىگىندە ىستەپ جۇرگەن كەزىندە جۇنىسبەك سۇلتانمۇراتوۆتىڭ موينىنا العان كەز كەلگەن ۋادەلى ماسەلەنى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ بىتىرەتىندىگىنە، جۋرناليستەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە شىن جاناشىرلىقپەن قارايتىندىعىنا ءتانتى بولدىق. بۇعان قالالىق گازەت رەداكتسياسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ دامۋىنا، باسىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسپانالى بولۋىنا، ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ماراپاتتاردى يەمدەنۋىنە قاتىستى جايتتاردى باسشىلىق نازارىنا جەتكىزە وتىرىپ، ولاردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە ءاردايىم ىقىلاس تانىتقانىن ايتا الامىز. مۇنى كوپ ادام بىلە دە بەرمەيدى، ويتكەنى ول ءوز جاقسىلىقتارىن جاريا ەتكەندى قالامايتىن.
جالپى، ول كىسى ۇشى-قيىرى جوق قاربالاس شارۋانىڭ باسى-قاسىندا جۇرسە دە، مەيلىنشە سىرباز، سابىرلى قالپىنان اينىماۋعا تىرىساتىن. ۇلكەننىڭ دە، كىشىنىڭ دە كوڭىلىن اۋلاپ، ءاردايىم ءىلتيپاتتى، ىزگى ءسوز تاۋىپ ايتاتىن. اينالاسىنداعى قىزمەتتەس ىنىلەرى مەن قارىنداستارى جاس ايىرماسىنا قاراماي، وزىمسىنە ەركەلەي قالجىڭداسىپ جاتقاندا دا، ءجاي جىلى جىميىپ قانا، ماڭعاز قالپىن بۇزباستان وتىرا بەرەتىن. ءجۇز جاساعان، سۇيەگى اسىل اناسى اقىجاننىڭ ۋىزىنا جارىپ، مەيىرىنە قانعان مايەكتى جاننىڭ كەڭ قولتىق بولمىسى ءون بويىنان اڭعارىلىپ تۇراتىن. بالا كۇنىندە جوقشىلىقتىڭ زاردابىن كوپ شەككەن ول «اياز بي ءالىڭدى ءبىل، قۇمىرسقا جولىڭدى ءبىل» دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستاناتىن.
ارينە، بيلىك جۇيەسىنە جەگىلگەن ادامنىڭ جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي جاعۋى – نەعايبىل نارسە. اسىرەسە ەلتۇتقا كىسىلەر مەن شىعارماشىل «ارقالى» توپتىڭ اراسىن جالعايتىن جۇنىسبەك سۇلتانمۇراتوۆ سەكىلدى «التىن كوپىر» قىزمەتكەر ءۇشىن بۇل ماسەلە وڭايعا سوقپاعانى انىق. ويتكەنى قازاق زيالىسىنىڭ ءبىرتالايى ايتاتىن مۇقتاجدىق كوبىنە پاتەر، اتاق، قارجى، قىزمەت ماسەلەسىنە تىرەلىپ جاتادى… مۇندايدا ءوزى شەكسىز سىيلايتىن فاريزا وڭعارسىنوۆا اپايىنىڭ «جاقسى بولىپ كورىنۋ – ماقسات ەمەس» دەگەن ولەڭ جولىن قايتالاپ قويعاندى ۇناتاتىن.
مىناداي اڭگىمە دە قۇلاققا شالىنعان. الدەقانداي باسقوسۋدا ءبىر جازۋشى: «مەن باستىعىما قايتا-قايتا بارامىن، بىراق جۇنىسبەك كىرگىزبەيدى» دەپ رەنجىپتى. سوندا اتاقتى قالامگەر ساكەن ءجۇنىسوۆ قۋ قۇلقىننىڭ قامىن قوزعاعان ارىپتەسىنە قولما-قول: «اۋ، جىگىتتەر، وسى سەندەر – قىزىقسىڭدار. بىلمەيسىڭدەر مە، جۇنىسبەكتىڭ جۇمىسى –كىم بولسا سونى باستىقتىڭ الدىنا كىرگىزۋ ەمەس، كىرگىزبەۋ عوي» دەپ تويتارىس بەرىپ، «كىنالى» كەيىپكەرىمىزدى اراشالاپ الىپتى.
شىنىندا دا، اسىرەسە «فۋتبول» دەسە، ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن، ءبىر كەزدەگى تانىمال سپورت ءجۋرناليسى، ۋاقىتىندا ماسكەۋ وليمپياداسىنان حابار تاراتقان قابىكەيدىڭ جۇنىسبەگىن كەي-كەيدە ارتىنداعى تورعا دوپ سالدىرماۋعا تىرىساتىن قىراعى قاقپاشىعا ۇقساتاتىنبىز.
ول«بارسەلونانىڭ» جانكۇيەرى ەدى. ءبىز – قارسى جاقتامىز، ياعني «رەال» كومانداسىن قولدايمىز. ەكى مىقتىنىڭ تايتالاسى – وزىنشە مەيرام. ويىن وتكەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە ونىڭ ناتيجەسىن ءبىر-اق تىركەسپەن تۇيىندەيتىن:«بولدى، مەن جەڭدىم» نەمەسە «بولدى، سەن جەڭدىڭ». ءبارى تۇسىنىكتى. تالقىلايتىن تۇك جوق.
البەتتە، كەڭسە قاعازدارىن جازۋدان قولى تيمەيتىن جۇنىسبەك سۇلتانمۇراتوۆتىڭ جەكە شىعارماشىلىعىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىگى بولمادى. جۋرناليستىك شاعىن اڭساعانى شىعار، قالامساپتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جيناۋدى ادەتكە اينالدىرعان-دى. مۇنان باسقا جاقسى كورگەن ءبىر زاتى – گالستۋك. بالكىم، جۇمىس ءتارتىبى سونى تاعۋدى تالاپ ەتكەننەن باۋىر باسىپ كەتكەن بولار. سىرقاتتانا باستاعان شاعىندا، اجەپتاۋىر باي كوللەكتسياعا اينالىپ ۇلگەرگەن مويىنتاعىنىڭ بىردە-ءبىرىن قالدىرماي، جۇرتقا تاراتىپ بەرىپتى. جالپى، بۇرىن دا ەلگە سىيلىق ۇلەستىرۋدەن جالىقپايتىن. بولمەسىنە باس سۇعا قالساق، ايتەۋىر قۇر قول شىقپايتىنىمىز ەستە.
…اتتەڭ، بەينەتىنىڭ زەينەتىن ۇزاعىراق كورۋدى جازباپتى. قازاقتىڭ نەبىر جاقسىسىن قوينىنا سىيعىزعان قاسيەتتى قونىس – كەڭسايعا تاعى ات باسىن تىرەدىك. تاعى ءبىر ىشىنە تەرەڭ سىر بۇككەن، توپىراعى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن تومپەشىككە تاعزىم ەتىپ، دۇعا باعىشتادىق. نەگە ەكەنىن قايدام، جۇكەڭنىڭ، جۇنىسبەك سۇلتانمۇراتوۆتىڭ جايساڭ رۋحى تابانىمىزدى تىرەگەن قاتقىل تاۋ-تاسقا جان ءبىتىرىپ، ونى جۇمسارتىپ، ءجىبىتىپ جاتقانداي كورىندى…

امانتاي ءشارىپ،
فيلولوگيا
عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،
قر ۇعا كوررەسپوندەنت
مۇشەسى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى