«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

YUNESKO ARDAQTAĞAN – ÄLÏHAN

0 126

15068530_1066984130090276_8346563226031302480_o-2

1917 jıldıñ 5-13 jeltoqsan aralığında Orınborda İİ jalpıqazaq qurıltayı ötip, Qazaq-Qırğızdıñ Alaş avtonomïyası jarïyalanğan bolatın. Alaş avtonomïyasınıñ törağalığına Baqtıkerey Qulmanulı men Aydarhan Turlıbayulı jäne Älïhan Bökey­hannıñ kandïdatwrası usınıladı. Şınayı demokratïyalıq jağdayda ötken saylawda 79 depwtattıñ 40-ı Älïhan Bökeyhandı jaqtap, dawıs beredi. Osılayşa ol Alaşorda ükimetiniñ törağası bolıp saylanğan bolatın.

Şınayı mahabbat şırğalañı

Bïıl Alaşorda ükimetiniñ törağası Älïhan Bökeyhannıñ twğanına 150 jıl tolğan mereytoyı YUNESKO ayasında atalıp ötti. Ult köseminiñ mereytoyı ayasında onıñ sayasatkerligi men memleket basqarğan qayratkerliginen bastap ğılımï pwblïcïstigine deyin san qırı sïpattalıp jazıldı.
Bizdi bul jolı qızıqtırğan närse Älïhan Bökeyhannıñ otbasılıq jağdayı bolıp otır. Älïhannıñ jeke ömirine qatıstı köpşilikti qı­zıqtıratın oqïğalar jeterlik. Aytalıq, ol dünïege sündettewli küyde twılıp, 6 jasqa deyin tili şıqpağan. Sonday-aq, ult kösemi öz zaman­dastarına qarağanda älde­qayda keş üylengen. Er-azamattıñ 35 jasqa deyin üylenbey, salt bastı jürwi – ol zamanda sïrek kezdesetin oqïğa. Al Älekeñ öziniñ süygen jarın keş jolıqtırıp, 35 jasında otbasın qurğan eken. Tağı bir qızıq jağday, ol äyeli qaytıs bolğannan keyin 16 jıl boyı üylenbey jalğız turğan. Uzaq waqıt üylenbewi quday qosqan qosağı Elenağa degen şınayı mahabbat pa, joq älde qïın-qıstaw zamandağı mäjbürlik pe edi?
Älïhan men Elena 1901 jılı otbasın qurıp, 20 jılğa jwıq waqıt birge tur­ğan. Alaştanwşı ğalımdar olardıñ arasında ülken mahabbat bolğanın aytadı. Mäselen, Älekeñ äyeli qaytıs bol­ğannan keyin 16 jıl boyı üylenbey, jalğız turıptı. Altı alaştı awzına qaratqan azamattıñ qazaqtan da, orıs­tan da bir qız alıp, otbasın qurwına talay mümkindigi bolğan sïyaqtı. Äytse de, ol 1921 jıldan bastap atw jazasına kesilgen, 1937 jılğa deyin üylenbey ömir sürdi. Belgili älïhantanwşı ğalım Sultan Han Aqqulınıñ aytwınşa, qır balası – Älïhan­nıñ uzaq waqıt üylenbey jürwiniñ birneşe sebebi bar. Onıñ eñ birinşisi Älïhan men Elenanıñ arasında ülken mahabbat bolsa kerek.
– Älïhan Bökeyhan 1916 jıldıñ aqpanında qazaqtı attı äskerge alw jäne halqına saylaw quqın qaytarıp alw jumısımen Samaradan Sankt-Peterborğa ketedi. Sol ketkennen 1918 jıldıñ kökteminde, arağa eki jıldan astam waqıt salıp, bala-şağasımen Alaş qalasında bir-aq qayta tabısadı. Eger Älïhan äyeline senim bil­dir­mese, birneşe jıl sırtta emin-erkin jüre alar ma edi? Elena Älïhan üşin ot pen swdı keşip, köptegen qïın­şılıq köredi, – deydi älïhantanwşı.
Soñğı kezderi Älïhan men Elenanıñ üylenwine onıñ qayın atası qarsı bolğan degen äñgime aytılıp jür. Älï­hantanwşı ğalımnıñ aytwınşa, bul – jañsaq pikir. YAkovlev qızına «Ärïne, Älïhanday küyew sağan tabıla qoymas. Alayda Älïhan musılman, al sen hrïstïan dinin ustanasıñ. Buğan Älïhannıñ twğan-twıs­tarı qalay qaraydı, seniñ ortañ onı qalay qabıldaydı? Osını oylan da, öziñ şeşim qabılda. Men batamdı bere­min» dep batasın beripti.

AŞILMAY QALĞAN AQÏQAT

Musılman men hrïstïan din ökilderiniñ şañıraq kö­terip, ömir sürwiniñ qïın sätteri bolmay qoyğan joq. Bul arada Elenanıñ äkesi YAkov Sevast'yanovtıñ «Älïhannıñ twğan-twıstarı sağan qalay qaraydı?» dep alañdawı ras­talğan tärizdi. Sebebi, Älïhan Bökeyhannıñ orıs qızına üylengenine onıñ anası qarsı bolğan körinedi. Älekeñ şeşesinen bata alwğa barğan kezde «Moynına krest taqqan kelinimniñ qalay mañdayınan süyemin? Tabaldırığımnan attamasın!» dep qabıldamay qoyıptı. Keyinirek Älekeñ awılına barğan kezde Elenanı Şäkärimniñ awılına tastap, özi bala-şağasın alıp, üyine baradı eken.
Bul oqïğa bolaşaq ult kö­seminiñ jüregine qayaw tüsirwi äbden mümkin. Desek te, budan da qïın jağday Elena men Elïzavetanıñ arasında orın alğan bolatın. Sultan Han Aqqulınıñ aytwınşa, Elïzaveta anasınıñ musılman dinin qabıldamağanına qattı renjigen körinedi – Sırım Bökeyhanovtıñ äyeli Aleksandra Borï­sov­nanıñ aytwınşa, Elïzaveta anasınıñ esimin eşqa­şan awzına almaytın körinedi. Birde mağan Aleksandra Borïsovna «Elïzaveta şeşe­siniñ musılman dinin qabıl­damağanına qattı narazı bolğan. Sondıqtan da ol Elenanıñ barlıq swretin joyıp jibergen» degendi aytıp edi. Şınında tañğalatın jäyt: Elenanıñ bir ğana swreti saqtalıp qaldı ğoy. Al onıñ nelikten bulay jasağanı men üşin jumbaq. Al özi «Anam äkemdi şın süyse, musılman dinin nege qabıldamadı?» dep renjigen degen oy da twadı, – deydi Sultan Han Aqqulı.
Elïzaveta anasınıñ mu­sılman dinin qabıl­dama­ğa­nına qattı narazı bolwı äbden mümkin. Degenmen Älïhan Bökeyhan «musılman dinin qabılda» dep Elenanı küştemegeni anıq. 1921 jılı Semeyde qaytıs bolğanda Älïhan onı hrïstïan dininiñ barlıq räsimi boyınşa jerlegen. Bul onıñ Elenağa degen erekşe mahabbatı bolsa kerek.

EKİNŞİ RET ÜYLENDİ ME?
Älïhan Bökeyhan 1921 jıl­dıñ küz mezgilinde Elenanı jerlegennen keyin twğan jeri Jeltawğa barıp, birneşe ay jatıp aladı. Mine, sol kezde Älïhan Bökeyhan ekinşi ret üylenip, qızdı bolğan degen alıp-qaşpa äñgime aytılıp qaladı. Alayda ol ekinşi ret üylengenin köpşilikten qattı jasırğan körinedi. Keñes ökimeti Älekeñdi 1922 jıldıñ jeltoqsanında Mäskewge mırzaqamaqqa alıp ketkende äyeli men qızın tastap ketken körinedi.
– Äytse de, bul sözdiñ şın­dıqqa janasatınday eşqanday däleli joq. Eger de şınımen munday jağday orın alsa, Älekeñ äyeli men qızın özimen birge alıp keter edi. Bul – bir. Ekinşiden, Älïhan Bökeyhan artınan ergen Alaş arıstarı aldında özin adamgerşilik jäne moral'dik jağınan ülgi retinde ustadı. Eger ol ekinşi äyel alıp, onı tastap ketken bolsa, özinen keyingilerge jaman ülgi bolar edi. Bayqasañızdar, Älekeñ ömirden ötkennen keyin keybir azamattar buzılıp, birneşe äyel ala bastadı, – deydi Sultan Han Aqqulı.
Öz zamanında Älïhan Bökey­hannıñ aynalasındağı jaqın adamdarı oğan ekinşi ret üylenw twralı usınıs aytpay qoyuı mümkin emes. Alayda ol tösek jañartwğa qulşınıs tanıtpağan körinedi. Munıñ negizgi sebebi, Elenağa degen mahabattan bölek, qïın-qıstaw kezeñdegi mäjbürlik bolwı äbden mümkin. Sebebi Keñes ökimetiniñ qatañ baqılawında bolğandıqtan, onıñ ekinşi ret üylenip, mamırajay ömir sürwine mümkindigi bolmadı. Bolğan künniñ özinde ol «ekinşi ret üylensem, onıñ basına qater töndirip almaymın ba» dep saqtanwı da äbden mümkin. Onıñ üstine bälşebekter özderi jaw dep sanağan azamatınıñ sırtınan onıñ öz äyeline tıñşılıq jasatıp küzettirip qoyğan bolatın. Talay quytırqılıqtı körgen äkki sayasatker ekinşi ret üylenwdi «bası artıq mäsele» dep sanasa kerek. Uzın sözdiñ qısqası, Aqtoğay awdanınan şığıp, Altı alaştıñ ardaqtısına aynalğan ult köseminiñ ekinşi ret üylenbewi – biz üşin jumbaq.

Täwelsiz elge ulastı

Al bir anığı, Älïhan Bökeyhannıñ basqarwımen 1917 jıldıñ jeltoqsanınan 1920 jıldıñ tamızına deyin jumıs jasağan Alaş avtonomïyası men Alaşorda ükimeti qırwar şarwa atqardı. Onıñ eñ bastı eñbegi qazirgi Qazaq eliniñ negizin, berik irgetasın qalap berdi. Mısalı, 1920 jıldıñ tamızında Qazaq keñestik avtonomïyası Alaş avtonomïyasınıñ negizinde qurılıp jarïyalandı. Sonday-aq, 1920-1927 jıldar aralığında Älïhan bastağan Alaş qayratkerleri qazirgi Qazaq eliniñ şekarasın anıqtawğa bar küş-jigerin salıp, qazaqtıñ ejelgi ata-
baba jeriniñ denin qorğap alıp qaldı.

Serik QUDAYBERGENULI

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı