«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Urpaq tärbïesi – ulı sayasat

0 47

Belgili memleket jäne qoğam qayratkeri Ömirbek Baygeldi ağamız – bizdiñ gazetimizdiñ oqırmanı ğana emes avtorı. Ünemi basılımda jarïyalanğan özekti maqalalarğa ün qosıp, pikirin bildirip otıradı. Aytwlı tulğa maqalasında qazirgi jas urpaqtıñ tärbïesi men bilim salasındağı keybir tüytkildi mäselelerge toqtalıptı. Bul basqa oqırmanğa da oy saladı dep oylaymız. Sondıqtan sizden de osı dünïege baylanıstı oy kütemiz.

Halqımızdıñ arman-muñın arqalap, şartaraptı kezgen Asan qayğı babamız: «Qazaqtıñ b asınan awmalı-tökpeli dürbeleñ zaman ötedi, otarlıqqa tüsip, jer betinen joq bolıp keter kün de twadı. Sonday qïın şaqtan ötip, bir zamanda azat el atanıp, qaytadan ayağınan turıp, eñsesin tikteydi» dep aytqan eken degen erteden kele jatqan tämsil bar. Biz qazir sol awzı dwalı babamız aytqan tınış zamanda ömir sürip jatırmız. Täwba, şükir dep awız toltırıp aytwğa boladı. Az-maz qïındığı da bar şığar, onıñ bäri ömir bolğannan keyin kezdesedi. Biz de jaqsılıqqa tolı şwaqtı künderge jetemiz. Öytkeni aldımız – aşıq, jolımız – jarqın.

ÄLİPPE – KÏELİ SÖZ

Mine, derbes el bolğanımızğa da doptay domalağan otız jılday waqıt boldı. Osı waqıt aralığında jetken jetistik te az emes, eskerilmey qalğan kemşilik te bar. Äweli jetistikke toqtalayıq. Burın jurtımız qïındıqtan torıqqan şaqta: «Toy bolsa eken, qwanışqa jeteyik. Oyın-külkisi mol zaman ornasa» dep armandaptı. Qazir halqımız toyğa keniş. Qazaqtıñ şoğırlanğan jerinde künde toy. Munı ömirdiñ bir jañğırğannıñ belgisi dewge boladı. Burın toylar orısşa bastalwşı edi. Qazir toyda orısşa bir awız söz aytılmaydı. Tilektiñ bäri qazaqşa aytıladı. Toydan işkilik te ığısıp baradı. Büginde bizdiñ elimizdegidey sonşalıqtı än salatın el joq. Şındığında, qazaqtıñ tili damıp jatqan jeri – toy.
Al eskerilmey qalğan mäsele de bar dedik qoy. Äsirese, dünïe­ge iñgälap kelgen balğındarımızdıñ ana tilinde tärbïe alıp, oqwı özekti problemağa aynaldı. Büginde bas qalada qanşama balabaqşa bar. Sonıñ köbi memlekettik tilde bolğanımen, ondağı tärbïeniñ bäri orısşa. Oğan barıp jürgen balğındar üyde qazaqşa söylegenimen, baqşadan orısşa sayrap qaytadı. Ondağı mamandar balalarğa qazaqşanı äke-şeşesi üyretsin deydi. Jön-aq. Aldımen bala öz otbasınan ulttıq qaynarğa qanıp şığwı kerek. Biraq bügingidey alas-küles waqıtta äke-şeşeni de jazğıra almaysız. Küni-tüni qızmetten bas almaydı. Jumısqa barw üşin tañerteñ közin tırnap aşıp, balasın baqşağa süyrep, keşke qaytarda üyge alıp keledi. Ol baldırğan tamaq işkennen keyin uyqığa bas qoyadı. Äke-şeşesimen de tildesetin mümkindigi bolmaydı. Ärïne, barlıq balabaqşanı kinälay almaymız, biraq deni solay. Baqşadan orısşa sayrap şıqqan bala mektep tabaldırığın attaydı. Endi onı qazaqşa oqısın dep alıp barsaq, muğalim «Bul balanıñ tili orısşa şıqqan. Qazaq tilindegi oqw bağdarlamasın ïgere almaydı, orıs sınıbına beriñiz» dep jawap qaytaradı. Men osı jağdaydı tüsinbeymin. Ustazdarğa oqwşılar öñkey beske oqïdı degen ataq kerek sekildi.
Älippe degen kïeli kitap edi. Bar bilim sodan bastaw alatın. Onı qolğa ustap, oqığan balanıñ közi aşılıp, sawatı oyanatın. Endi sol asılımızdı joq qılğannan keyin bala qaydan när aladı? Qazir birinşi sınıptan bastap, jetkinşekterdiñ şaması jetpeytin kürdeli oqw bağdarlamasın engizdi. Onı balasına keyde ata-anasınıñ özi uğındırıp bere almaydı. Al endi sonday oqw bağdarlaması kimge kerek? Burınğı qalıptas­qan oqw bağdarlamasınan halıq ne qorlıq kördi? Mekteptiñ bäri akademïk dayındap şığarw kerek pe? Tirşilikke neşe türli käsip qajet. Erteñ tokar', mehanïzator, şeber, şopır kim boladı? Ol mamandıqtı meñgerwge sonşa bilim qajet pe? Ärkim öz qabiletine qaray jumıs isteydi. Ulı ğalımdardıñ deni mektepte ortaşa oqığan.

OQWLIQ JAZW TABIS TABWDIÑ KÖZİ BOLDI

Qaymağı buzılmağan qazaqı awılda östim. Ustazdarımız bizdi eki bölmeli üyge tört sınıptı biriktirip oqıttı. Solay bilim alsaq ta, eşkimnen kem bolğan joqpız. Keñes ökimetiniñ ultımızğa jasağan qïyanatı men kemşiligi jetedi. Biraq onıñ oqw jüyesi jaqsı edi.
Elimiz täwelsizdik alğannan beri Bilim jäne ğılım mïnïs­trliginiñ tizginin biraz azamattar ustadı. Är mïnïstr awısqan sayın jaña bir reforma jüzege asa bastaydı. Qazir bilim jüye­si şım-şıtırıqqa aynaldı. Balalarğa ne üyretip, qayda dayındap jatırmız? Jaña oqw bağdarlamasın oqwşılar ïgerip jatır ma? Ol bağdarlamalardı jetkinşekter ğana emes, pedagogtardıñ özderi ïgere aldı ma? Sonı oylap jatqan birew bar ma? Memleket bilim salasına qarjını ayap jatqan joq. Oqwlıq jazw degen tabıs tabwdıñ közi bolıp, soğan qumarlar köbeydi. Damığan köp elderde oqwşılarğa bağa qoyılmaydı. Muğalimder pändi tüsindiredi, oqıtadı. Bizdegidey «ekige oqïsıñ» degen tüsinik joq. Bul oqwşınıñ psïhologïyasına keri äser etedi. Sodan keyin darındı balalardı awıl-awıldan jïnap, bir bölek mektepte oqıtsa boladı. Qazir Resey talanttı oqwşılardı osılay oqıtıp jatır.
Soğıs kezinde bizdiñ awılğa özge ult ökilderi köşip keldi. Olarğa äke-şeşemiz üyimizdiñ jartısın bosatıp berdi. Kelgenderdiñ deni – nemister, grekter, şeşender, qaraşaylar edi. Qırküyek kelip, sabaq bastaldı. Solar balaların qazaqşa mektepke berdi. Qazaqşa bir awız söz bilmese de, aralasıp, oynap kettik. Sol balalar tört aydan keyin tilimizdi tüsinip, bir jıldan keyin sayrap turdı. Solar adamnıñ balası da, bizdiñ balalar basqaşa ma? Bul ne kesel? Sondıqtan aralas mektep bolmaw kerek. Bilim salasında bizge tüsiniksiz jüye qurılğan. Bul jüye jıl sanap tereñdep baradı. Memlekettik tildiñ abıroyın köteremiz degen joğarıdağı uran özinşe qalıp, bılayğı tirşilik basqaşa ketip baradı.

QAZAQ TİLİ ÜŞİN JUMIS İSTEW KEREK

Qazaq tili üşin küresw kerek deydi, küres nege kerek? Til üşin ayqaysız, dabırasız, uransız, eşkimdi ürkitpey, qorqıtpay jumıs istew qajet. Mäselen, Baltıq jağalawındağı elder bärin ıñ-şıñsız qalıpqa keltirdi. Bizge de osı ürdisti üyrengen jön.
Sondıqtan balabaqşanıñ bäri qazaqşa bolsın. Jäne oğan ana tilimizdi tolıq biletin tärbïe­şilerdi jumısqa alğan jön. Qajet bolsa, är balabaqşanıñ tağdırın bölek şeşeyik. Birewdiñ künkörisi üşin balğındardıñ keleşegin qurban etwge bolmaydı. Qızmet isteysiz be, memlekettik tildi bil, söyle. Osınday talap bolmasa, bolaşağımız buldır. Bügin qazaqşa sayrağannıñ bäri ötedi, ketedi. Erteñ ömir sahnasına qazirgi jas urpaq şığadı. Sonda olar qızmetke kirisip, qazaqşa bir awız ayta almay otırsa, ne bolamız? Basqadan qanday ayırmaşılığımız qaladı. Osınday jağday etek alıp bara jatqanı janımdı awırtadı.
Alayda kez kelgen jumıstı nawqanğa aynaldırmağan jön. Aqılmen, aqırın şeşken durıs. Bilim jüyesindegi reformadan özgergen ömir, jöndelgen oqw joq. Altı jastan balanı mektepke apardıq. Endi oqwşılarğa bilim orındarı tar bolıp, keybir mektepter üş awısımmen oqıp jatır. Osınıñ bäri äbden ïi qanıp talqılanbay, jüyesiz jasalıp jatır dep oylaymın. Şın mäninde, urpaq tärbïesi – ulı sayasat. Endi biz keleşekti oylaytın jastamız. Artımız­dağı urpağımızdıñ tağdırı ne boladı dep oyımda köpten beri tolğandırıp jürgen mäseleni ortağa salıp otırmın.

Ömirbek BAYGELDİ,
Memleket jäne qoğam
qayratkeri

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı