«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Celïnograd oqïğası

0 771

Budan tabanı kürektey twra qırıq jıl waqıt burın Qazaqstanda «Nemis avtonomïyalıq oblısı» attı äkimşilik-terrïtorïyalıq qurılım qurılıp kete jazdadı. Bul keyin tarïhta «Celïnograd oqïğası» degen atpen qalğan Tıñ ölkesi bas qalası turğındarınıñ tolqwları boy köterwine alıp bardı. Nätïjesinde Mäskewdiñ volyuntarïstik jolmen qazaq jerinde jaña äkimşilik bölinisiniñ irgesin qalawına jol berilmedi. Biraq bul qarsılıq qozğalısın kimniñ uyımdastırğanı, onıñ basında kim turğanı äli künge deyin belgisiz küyinde qalıp qoydı.

1979 jılı Qazaqstannıñ Celïnograd oblısınıñ awmağınan nemis avtonomïyasın aşw jönindegi ïdeyanı jüzege asırwdıñ barlıq alğışarttarı pisip-jetilip kelip turdı. Osığan säykes, jaña qurılım qurwdıñ barlıq qajetti qujattarı dayın edi. Alayda eñ soñğı şeşwşi sätte Kreml' josparınıñ tas-talqanı şıqtı.

Bul oqïğanıñ mınaday da ilki faktorı bar. 1941 jıldıñ jazında Edil boyındağı Nemis Avtonomïyalıq Respwblïkası ayaqastınan taratıldı. Al 28 tamızda KSRO Joğarğı Keñesi Prezïdïwmınıñ «Edil boyındağı awdandarda turatın nemisterdi köşirw twralı» Jarlığı şığıp, ol burınğı respwblïkanıñ jüzdegen mıñ turğının Qazaq KSR-i awmağına küştep köşirwge negiz boldı. Sol kezde nege munday şuğıl şeşim qabıldanğanı tüsinikti edi. Odaq bïligi eldiñ batıs şebinen basa-köktep kirgen n emis-faşïst basqınşıları bul jerlerge deyin jetse, jergilikti nemisterdiñ solardıñ jağına şığıp ketwinen qawiptendi. Söytip, ıqtïmal satqındıqtıñ aldı alındı. Alman jurtı qandastarı jağına şığıp kete alğan joq. Sonda da bolsa soğıs jeñispen ayaqtalğannan keyin nemisterdi burınğı turğan jerlerine qaytarwğa qasaqana tıyım salındı. Bul nemister tarapınan aytarlıqtay narazılıq twğızıp otırdı. Alayda Ortalıq Komïtet olardıñ tilegi men aşw-ızasına selt ete qoymadı. Buğan bïlik ökilderi burınğı avtonomïya ornına keyin şoğırlanıp ülgergen halıq sanınıñ tığızdığına baylanıstı munıñ mümkin emestigin alğa tartıp, sırğaq jawap berwmen qutılıp keldi. Osıdan keyin nemis dïasporasına Qazaqstanda nemis tilinde «Froyndşaft» degen gazet şığarwğa ruqsat etildi. Osımen avtonomïyanı qalpına keltirw mäselesi birjola jabılğanday bolıp edi.

Biraq 1976 jıldıñ tamız ayında SOKP Ortalıq Komïteti oylamağan jerden nemis avtonomïyasın qurw jöninde arnayı top qurdı. Oğan YUrïy Andropov jetekşi etip bekitildi. Mine, osı jawaptı top nemis avtonomïyasın qurw jöninde usınıs jasawğa tïisti boldı. Mäseleni eki jıl egjey-tegjeyli zerttegen komïssïya 1979 jıldıñ basında Ortalıq Komïtetke jaña avtonomïyanı Qazaqstan jerinde qurwğa bolatını twralı qujattar men usınıs ötkizdi. Sonıñ nätïjesinde sol jıldıñ 31 mamırında SOKP OK Sayasï byurosı «Nemis avtonomïyalıq oblısın qurw twralı» qupïya qawlı qabıldadı. Ol buqaralıq aqparat quraldarında aytılmadı, gazetter betterinde jarïyalanğan joq. Mäseleniñ bäri astırtın türde iske asıp, şekara mäselesi şeşildi. Osığan baylanıstı Qazaqstan Kompartïyası Ortalıq Komïtetiniñ ekinşi hatşısı Aleksandr Korkïnniñ basşılığımen nemis avtonomïyasın qurwdı uyımdastırıp, jüzege asırw jönindegi komïssïya qurıldı. Ol avtonomïyanıñ quramı men şekarasın anıqtap, kadrlar tañdap, oblıstıq mekemelerdi ornalastırw mäselesimen şuğıldandı. Jaña qurılımnıñ ortalığı röline Celïnograd qalasınan 100 şaqırım jerdegi awdan ortalığı – Ereymentaw qalası usınıldı. Avtonomïya basşısı lawazımına sol kezde Krasnoznamen awdandıq partïya komïtetiniñ birinşi hatşısı bolıp jürgen ultı nemis Andrey Brawn tağayındalatın bolıp kelisildi. Äkimşilik-awmaqtıq qurılımnıñ awdanı 202 mıñ adam turatın 46 mıñ şarşı şaqırımnan artıq awmaqtı qamtıdı. Alğaşında munda 30 mıñ nemis turadı, sosın waqıt öte kele ulğaya beredi dep şeşildi. Oblıs quramına Celïnograd oblısınıñ Sileti awdanı, Pavlodar oblısınıñ Ertis awdanı, Kökşetaw oblısınıñ Wälïhanov awdanı, Qarağandı oblısınıñ Molodejnıy awdanınıñ Molodejnıy poselkelik keñesi, Dal'nıy, Proletar, Rodnïkov, Tel'man jäne Şiderti selolıq keñesterin biriktirw közdeledi.

Köp uzamay köşelerge Andrey Brawn men bolaşaq avtonomïyanıñ özge de basşılarınıñ portreti ilinedi. Käsiporındarda keñes nemisteriniñ memlekettiligin qalpına keltirwdiñ pisip-jetilgeni jöninde eñbekşi ujımdarımen jïnalıstar ötkizilip, qızw da­yındıq bastaladı. Sol jılğı 18 mawsımda Celïnogradta nemis avtonomïyası qurılwına baylanıstı saltanattı jïın ötkizw josparlanğan edi. Oğan Dinmuhammed Qonaevtıñ qatısatını belgili boldı. Endigi is tabağa salğan mayday bolıp budan äri döñgelenip, aynalımğa tüsip jüre berwge tïisti edi. Sondıqtan saltanattıñ soñın kädimgi halıqtıq serwenge, buqaralıq merekege ulastırıp jiberw közdeldi. Älbette, ükimettiñ tïisti soñğı qaw­lısın alw da kezek kütip turdı. Biraq şaranıñ ötkiziletini twralı daqpırttıñ özi turğındardıñ bir böliginiñ aşw-ızasın twğızıp, ol qarsılıq qozğalısına uştastı. Jurt arasına mına öktemdikke qarsı küreswge şaqırğan paraqşalar taratıla bastaydı. Qazaq jastarı aşwğa minedi. Söytip, kenet kütpegen jayttar orın alıp, soñğı sätte bäri qurdımğa batıp kete bardı…

Qarsılıq qozğalısı senbi, 16 mawsım küni tañerteñgi sağat 8-den bastaldı. Narazı toptar Celïnograd qalasınıñ birneşe müyisine jïnaldı. Olardıñ basım böligin jastar men muğalimder quradı. Olar sodan keyin sap qurıp, oblıstıq partïya komïtetiniñ ğïmaratı aldındağı Lenïn atındağı ortalıq alañğa qaray şerw tarttı. Mundağı mïtïng sağat 10-da öris aldı. Keyin kwälardıñ aytwlarınşa, bul küni alañğa birneşe jüzdegen adam jïnalğan. Şerwge şığwşılar özderiniñ nemis avtonomïyasın qurw jönindegi şeşimge üzildi-kesildi qarsı ekenderin bildirdi. Olar qoldarında qazaq jäne orıs tilderinde jazılğan «Qazaq jeri bölşekke tüspeydi», «Nemis avtonomïyasına jol joq!» degen transporanttar ustap şığıp, «Ereymentawda nemis avtonomïya­sına jol joq!» dep urandattı. Älbette, alañğa oblıstıñ basşılar tobı da keldi. Jïnalğan jurt bïlik ökilderine öz talap-tilekterin jetkizdi. Olar mäsele oñdı şeşilmeytin bolsa, 19 mawsım küni tağı bir jïın ötkizetinderin, eger sol kezde de tirlik ornınan jıljımasa, 22 mawsımda qoldarına alaw ustap tağı şerwge şığatındarın mälimdedi. Mïtïng şamamen bir sağatqa sozıldı. Sodan keyin aqırın tarap ketti.

Kelesi jïın, burın wäde etilgendey, seysenbi, 19 mawsım küni sağat 10-da Lenïn atındağı alañda ötti. Bul jolı şerwşiler sanı aldıñğıdan on esedey köp boldı. Olar qoldarında tağı da köptegen urandar jazılğan transporanttar ustap turdı. Jïnalğan jurt arasınan bir jigit şığıp, aldın ala jazılıp qoyılğan ündewdiñ mätinin oqıdı, onda Qazaqstanda jüzden astam ulttıñ ökilderi turatını, olardıñ barlığınıñ bir-birimen tatw ekeni jäne bölise almay jürgen eşteñeleri joqtığı aytıldı. Jïında söz alwşılar basşılıqqa «Bul jerlerdegi qazaqtar tağdırı qalay boladı?», «Nemis avtonomïyasın ne isteymiz?» degen suraqtar qoydı. Bäri beybit qalıpta ötip jattı.

Şıntwayttap kelgende, Qazaq KSR ükimeti şerwşilerge iştey qoldaw körsetken sïyaqtı. Buğan mïtïngini uyımdastırwşılardıñ sonıñ aldında qaladağı üyler men jataqhanalardı jağalap, bas köterwge şaqırğan paraqşalar taratwlarına kedergi keltirgen eşkim bolmağanı ayğaq. Munıñ tağı bir nışanı şerwşilerdiñ öz talaptarın senimmen qoyuları men öjettikterinen de bayqalıp turdı. Olay bolatını, Qazaq KSR basşılığı respwblïka terrïtorïyasınan nemisterge avtonomïya berilip ketse, keleşekte bulayşa üy işinen üy tigwdi osında turıp jatqan uyğır, özbek, orıs, wkraïn sekildi basqa halıqtar da talap etedi dep qawiptengen sıñaylı. Soñğı küni jïınğa kelgender bïlikke avtonomïyanı jurttan jasırıp, qupïya türde qurıp jatır degen ayıp tağıp, munıñ jayın tüsindirip berwdi talap etti. Sosın oblıstıq partïya komïtetiniñ birinşi hatşısı Nïkolay Morozov söz alıp, halıq tolqïtınday eşteñe bolmağanın, problema tüpkilikti oñınan şeşilgenin ayttı. Biraq ol sözin aldımen jïnalğandardı tük tolğandıra qoymaytın qazirgi halıqaralıq jağday twralı habarlama jasawdan bastap, bïılğı jılı oblıs­ta astıqtan mol önim alw kütilip turğanın aytıp ketti. Al avtonomïyağa kelgende «bul mäsele kün tärtibinde eşqaşan qoyılğan joq» dep bir qayırıp alıp, budan äri «Men Qazaqstan Kompartïyası Ortalıq Komïtetiniñ birinşi hatşısı Qonaevpen telefon arqılı söylestim, endi eşqanday da avtonomïya bolmaytını jöninde senimmen ayta alamın» degendi ayttı da, söziniñ aqırın: «Bizdiñ jumısımız bastan asadı, endi beybit türde tarayıq» dep ayaqtadı.

Damïr QOJAMQUL
(Jalğası bar)

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı