«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

ASTANADA ÄLÏHAN ATI ASQAQTADI

0 69

Ağımdağı apta ortasında Astana äkimdiginiñ qawlısı men qalalıq mäslïhattıñ şeşimimen elordada buğan deyin sanmen belgilengen birqatar köşelerge atawlar berilip, birneşe köşeniñ attarı özgergenin, sonıñ işinde Eñbekşiler köşesi jäne jobalıq atawı № 36 köşe biriktirilip, Älïhan Bökeyhan dañğılı atawın alğanın süyinşilegenbiz. QR Ulttıq mwzeyinde ötken Alaş köseminiñ 150 jıldığı men Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan «Älïhan Bökeyhan: Alaş muratı jäne Täwelsizdik qundılığı» attı ğılımï-täjirïbelik konferencïya sonıñ jalğası ispettes boldı.

dsc_0540

Astana qalası äkimdiginiñ qoldawımen atawlı şaranı qalalıq Tilderdi damıtw basqarması uyımdastırdı. Belgili ğalımdar, QR Parlamentiniñ depwtattarı, zïyalı qawım ökilderi, Älïhan Bökeyhan twğan topıraqtan bas qalağa arnayı kelgen qonaqtar jïnalğan basqoswdı qala äkiminiñ orınbasarı Ermek Amanşaev aşıp berdi.

– Bïılğı jıl bärimiz üşin ayrıqşa mañızğa ïe. Osı jılı el Täwelsizdiginiñ 25 jıldığın atap ötemiz. Şındığına kelgende, elimizdiñ damwı turğısınan qarağanda, onıñ är jılı ğasırğa tatïdı. Büginderi biz bükil älem tanıp, älemdik örkenïet moyındağan aldıñğı qatarlı jasampaz elge aynaldıq. Astana qalasında Täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığı ayasındağı şaralardıñ ülken bağdarlaması jüzege asırılıp jatır. Elordada qañtar ayınan bastap köptegen şaralar ötip keledi. Olar jeltoqsan ayınıñ ayağına deyin jalğasadı, – degen Ermek Ämirhanulı Älïhan Bökeyhannıñ eldik isterine toqtaldı.

– «Ötkenge – tağzım, bolaşaqqa – amanat» demekşi, memleketimizdiñ qoğamdıq-sayasï, älewmettik ömirine, rwhanïyat älemine, ğılım, bilimge ülken üles qosqan qayratkerlerimizdiñ, sonıñ işinde Alaş ardaqtılarınıñ orını da, jöni de bölek. Elbasımız Nursultan Nazarbaev munıñ mağınasın öte tereñ aşıp, öz sözinde aytqan bolatın. Älïhan Bökeyhannıñ 150 jıldığı da bïıl ärtürli deñgeyde atalıp kele jatır, – dep tüyindedi sözin qala äkiminiñ orınbasarı.

ÄLÏHAN BÖKEYHANNIÑ ÄMBEBAPTIĞI

Täwelsizdiktiñ arqasında halqımız Älïhannıñ beynesimen qatar Ahmet, Mirjaqıp, Mağjan, Jüsipbek, Şäkärim sındı ayawlı tulğalarmen qayta qawıştı. Bul jöninde QR UĞA akademïgi Seyit Qasqabasov mağınalı söz örbitti. «Eger biz Täwelsizdik almağanda olardıñ birde-birewin aşa almaytın edik. Azat el atanbay turğanda, 1988 jılı bar küş-jigerimizdi salıp, Şäkärimdi qalay aqtap alğanımız esimde. Ol kezde KPSS küşeyip turğan bolatın. Sondıqtan bügin – Älïhannıñ ğana emes, bükil Alaştıñ toyı» dedi akademïk öz söziniñ älqïssasında.

Älïhan Bökeyhannıñ ämbebaptığı tañğaldırmay qoymaydı. Onıñ aralaspağan salası joq desek te boladı. Seyit Asqarulı osığan da toqtaldı. «Qazaq halqınıñ tarïhı, mädenïeti, etnografïyası, sol zamandağı qazaqtıñ hal-jağdayı, qazaq jeri men malınıñ mäselesi, awıl şarwaşılığı mäselesi, statïstïkası, ne kerek Älïhan osınıñ bäri twralı maqalaları men eñbekterinde däleldi derekter men däyekterimen jazdı. Osı eñbekteri äli künge deyin mañızın joyğan joq. Şoqannan keyin, tipti, onı qazaqtan şıqqan ekinşi geograf dep atawğa boladı» dedi ğalım.

Budan soñ Älïhan tulğasın zerttew jağına oyıstı. «Älïhan men Alaşpen tamsanwımız äli bitken joq. Biz sol tamsanwdan äri asa almay jürmiz. Tüptep, tereñdep olardıñ ïdeyaların zerttey almay jatırmız. Ärïne, buğan qatıstı tarïhşılar men ädebïetşilerdiñ eñbekteri jazılıp jatır. Alayda Älïhan usınğan, jalpı alğanda «Alaş» qozğalısınıñ ïdeyalarınıñ osı zamandağı qaysısı özekti, qaysısın paydalanwımız kerek, olar qanşalıqtı jüzege asıp jatır degen mäselelerge kelgende kibirtikteymiz» degen ğalım Älïhan Bökeyhan eñbekterin halıqqa jetkizw mäselesin qozğap, olardı ülken tïrajben şığarw kerektigine nazar awdardı.

TULĞA «TAVRÏYA» SARAYINDA TUĞIRĞA QONADI

Älïhan Bökeyhannıñ bïılğı 150 jıldıq mereytoyı YUNESKO-nıñ atawlı künderi küntizbesine engizilgeni barşağa ayan. Buğan Qazaqstannıñ YUNESKO jäne ÏSESKO isteri jönindegi Ulttıq komïssïyanıñ bas hatşısı Äsel Ötegenova toqtaldı.

«Egemen Qazaqstan» respwblïkalıq gazeti» AQ basqarma törağası, tarïh ğılımınıñ doktorı Darhan Qıdıräli bawırlas Türkïya eline Atatürik, Äzerbayjan halqına Mamed Emïn Raswlzade tulğaları qanday ayawlı bolsa, qazaq üşin Älïhan Bökeyhan sonday ardaqtı tulğa ekenin aytıp, Halıqaralıq Türkïya akademïyası «Alaş» qozğalısı köseminiñ mereytoyına oray atqarğan isterdi jetkizdi. Onıñ aytwınşa, bul jumıstar äri qaray da jalğaspaq.

«Aldağı aptada, 14-15 qaraşa künderi Bakwde Bakw türkologïyalıq kongressiniñ 90 jıldığına oray ülken şara ötedi. Sonıñ bir sekcïyasın Älïhan Bökeyhanğa arnap otırmız. Öytkeni 1926 jılı alğaşqı türkologïyalıq kongreste Älïhandardıñ ïdeyası saltanat qurğan bolatın. Bul jayt Alaş ïdeyasınıñ ömirşeñdigin körsetedi. Älïhannıñ özi: «Azat el bolsaq, Qaraötkelde astana qursaq» dep armandağan eken. Täwelsizdigimiz Älïhannıñ jäne Alaş arıstarınıñ armanınıñ jüzege asqanın ayğaqtaydı» dedi D.Qıdıräli.

Älïhan Bökeyhan Reseydiñ İ Memlekettik dwmasınıñ depwtatı bolğanı belgili. 1906-1917 jıldarı aralığında dwma depwtattarınıñ otırıstarı ötken Sankt-Peterbwrg qalasındağı «Tavrïya» sarayına ardaqtı tulğanıñ eskertkiş-byusti ornatılatın boldı. Aqjoltay jañalıqtı QR Parlamenti Mäjilisiniñ depwtatı Berik Düysenbïnov jetkizdi.

QOS TOMDIQTIÑ TUSAWI KESİLDİ

«Qazaqta «Erdiñ erligin bilmegen – eldiñ birligin bilmeydi» degen atalı söz bar. Älïhanday azamattardıñ mereytoyı, bıltırğı Qazaq handığınıñ 550 jıldığı, bïılğı Jeltoqsan köterilisiniñ 30 jıldığı, kelesi jılğı «Alaş» avtonomïyası qurılwınıñ 100 jıldığı – munıñ bäri memleketşilik arqawlar» dep sözin bastağan QR UĞA korrespondent-müşesi, fïlologïya ğılımınıñ doktorı Dïhan Qamzabekulı ultqa adal qızmet etw mäselesin köterdi. Onıñ jarqın ülgisin Älïhan Bökeyhan bastağan tulğalardıñ atqarıp ketken isterinen köretinin aytqan ğalım «Alaş» partïyası sol zamanda halqımızdı rwhanï serpiliske şaqırğanın atap ötti.

Ş.Şayahmetov atındağı Tilderdi damıtwdıñ respwblïkalıq üylestirw-ädistemelik ortalığınıñ dïrektorı, fïlologïya ğılımınıñ kandïdatı Erbol Tileşov «Alaş» qozğalısına qatıstı keybir uğımdarğa jañaşa közqaras qajettigin aytıp, qazaq renessansı, yağnï rwhanï jañarw kezeñi solardıñ zamanına döp keledi dep sanaytının jetkizdi.

Bïıl bir top alaştanwşı azamattar «Älïhan Bökeyhan izimen» attı ekspedïcïyanıñ quramında Älïhannıñ twğan jerinen bastap, onıñ jürgen, turğın etken orındardı araladı. Bul sapardıñ qorıtındısımen M.Äwezov atındağı Ädebïet jäne öner ïnstïtwtınıñ bas ğılımï qızmetkeri, fïlologïya ğılımınıñ doktorı Aygül İsimaqova tanıstırdı.

Älïhan Bökeyhan Gï de Mopassan, Anton Çehov, özge de älem älem klassïkteriniñ şığarmaların qazaq tiline awdarğan. Onımen şektelmey, ğılımï eñbekterdi de tärjimalağan. Mäselen, francwz juldızşısı Kamïl' Flammarïonnıñ «Obşedostwpnaya astronomïya» eñbegin «Astronomïya älipbïi» dep awdarğan. Osı mısaldan-aq Älïhan tüpnusqa mätinge baylanbay, awdarmaların ultımızdıñ uğımına neğurlım jaqındatqanı bayqaladı. Tulğanıñ awdarmaşılıq erekşelikterine QR UĞA korrespondent-müşesi, fïlologïya ğılımınıñ doktorı Şerwbay Qurmanbayulı toqtaldı. Älïhan özge tildegi maqal-mätelderdi de awdarğan. «Añqaw elge aramza molda» degen jïi qoldanılatın sözdi Älïhan awdarğanın ğalımnıñ bayandamasınan bildik.

QR Äskerï-tarïhï mwzeyiniñ bas ğılımï qızmetkeri, tarïh ğılımınıñ kandïdatı «Alaş äskeri baspasöz betterinde (1918-1920)» taqırıbı töñireginde tolğandı.

Konferencïya barısında Älïhan Bökeyhannıñ qazaq jäne orıs tilderinde şıqqan qos tomdığınıñ tusawı kesildi. Alğaşqısı – «Qazaq jeriniñ joqşısı», al ekinşisi «Amanat» dep ataladı. Orıs tilindegi nusqada – «Tvorec ïstorïï» jäne «Zaveşanïe». Kitaptardı qurastırğan L.Gwmïlev atındağı Ewrazïya ulttıq wnïversïteti janındağı «Alaş» mädenïet jäne rwhanï damw ïnstïtwtınıñ dïrektorı, älïhantanwşı ğalım Sultanhan Aqqulı märtebeli mïssïyanı akademïk Seyit Qasqabasov pen Astana äkiminiñ orınbasarı Ermek Amanşaevqa tapsırdı.

Sekcïyalıq otırıstarda taqırıp keñinen talqılanıp, qorıtındısında qarar qabıldandı.

Amanğalï QALJANOV

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı