«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Sülik pen silik

0 113

Tilimizde süliktey sorw, süliktey qadalw, sülik sor­ğanday bozarw, süliktey sulw degen tirkester bar.

Süliktey sorwdı, ädette, eldi ayawsız qanaw mağınasında köbirek qoldanadı, omırawdağı balanıñ qayta-qayta qaqtap emgenin de «süliktey sorıp qoymadıñ ğoy» dep jatadı analarımız. Süliktey qadalw til qoldanw dağdımızda köbinde qadalğan jerinen qan alw mağınasında jumsaladı. Al sülik sor­ğanday bozardı degen tirkes tilimizde «öñi qaştı, qwqıl tarttı, bozardı» degen mände alınsa, süliktey sulw sözi köbinde jarağan jüyrik attarğa qaratılıp aytıladı. Endeşe osı tirkesterdegi teñew retinde alınğan sülik söziniñ tüpki mağınası ne?
Sülik degenimiz – swda tirşilik etetin jumır deneli, qara tüsti qan sor­ğış qurt (Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdigi, 751 bet, Almatı, 2008 jıl). Ol jıp-jıltır, qap-qara (möldir qara) boladı. Öte jabısqaq, qadalğan jerinen qan almay qoymaytın erekşelikke ïe bolğandıqtan, qazaq emşiliginde denedegi zalaldı qandı tazartw üşin sülikpen emdew ädisi jïi qoldanıladı. YAğnï sülikti adamnıñ denesine qoya berse, qay jerde qandı sarısw bolsa, sol jerden barıp qadaladı, äbden sorıp bolğan soñ onı tuzdı swğa salsa, sorğan aram qandı qayta qusıp tastaydı. Sülikpen emdew degenimiz, mine, osı. Tilimizdegi «süliktey sorw, süliktey qadalw» degen tirkester de süliktiñ osı bir qasïetine qaratılıp aytılğanı anıq. Biraq «süliktey sulw» sözindegi «sülik» sözin quyttay qurtpen şatastırwğa bolmaydı.
«Nawrızbay bas bäygege tigilgen süliktey qara sw jorğanı janındağı joldasın jıqqan ayıbım dep, Aqbökenge tartqandı (I.Esen­­berlïn, «Qa­har»). Osı söylemdegi sülik söziniñ mağınalıq jäne dıbıstıq erekşeligine qarağanda, tüsindirme sözdikte sülik söziniñ barlıq mağınası tolıq aşılmağan tärizdi. Sebebi süliktey sözi türki jazbalarında köp kezdesedi. Kültegin eskertkişinde «silik qız oğlwñ küñ boltı» degen söz bar. «Dïwanï luğat at-türk» sözdiginde de silik sözi sulw, taza, asıl, äsem, körkem mağınasında tüsindirilgen. Osığan qarağanda, sülik sözi äwelde silig nemese silik dep aytılsa, waqıt ozğan sayın sözdiñ tulğasında özgeris bolıp, äwelgi mağınası kömeskilenip, sülik dep aytılıp ketken sïyaqtı.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı