«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Şerağanıñ amanatı

0 123

Bas şahardağı «Naz» teatrında halıq jazwşısı, qayratker tulğa Şerhan Murtazanıñ twğan künine oray «El bağına bitken Şerağa» degen äserli keş ötti. Mädenï şara barısında swretkerdiñ ömir jolı, qayratkerlik qırı, azamattıq kelbeti twralı jılı estelikter aytılıp, oqwşılar qalamgerdiñ şığarmalarınan üzindi oqıdı.

Şerağañ körnekti swretker Ğabeñ jayındağı esse-es­teliginde: «Ğabït Mahmutulı Müsirepov 1985 jılı 31 dekabr'de dünïe saldı. Sodan beri bir jıl öte şıqtı. Sodan beri bul kabïnet jabıq. Ïesi maydan dalasında mert bolğan qañtarwlı qazanat sïyaq­tı» dep jazıptı.
Bıltır däl osı sarı küzde, yağnï 8 qazanda Şerağañ da babalar izimen qaytpas saparğa attandı. Mine, doptay domalap bir jıl öte şıqtı. Osı bir jıl işinde elimizde köptegen özgerister boldı. Ult twralı keleli mäseleler sınğa tüsti. Sol kezde aqïqattı qayıstay tilip aytatın Şerağañnıñ ornı üñireyip turdı. Ärïne, bir Şerağañ barlıq jırtığımızğa jamaw bolmas, biraq onıñ dwalı awzınan şıqqan söziniñ şarapatı köpke tïer edi.
Qazir qabırğalı qalamgerdiñ «Ay men Ayşa» romanın qayta oqıp jürmin. Burın da bir ret oqığam. Biraq qazirgi oqığanım – mülde basqaşa äser etwde. Kitaptıñ är betin aşqan sayın köz aldıma swretkerdiñ balalıq beynesi keledi. Jetim balanıñ körgen azabı men qïındığın sıdırtıp oqıp şığw mümkin emes. Eriksiz köziñizge jas keledi. Tasbet brïgadïrdiñ «halıq jawınıñ balası» dep judırıqtay jetkinşekke jasağan qïyanatı janıñızdı türşikteredi. Biraq bala – Barshannıñ oğan jigeri jasıp, namısı muqalmaydı. Qayta, ötkir pışıqtay janığa tüsedi. Jazwşınıñ bul şığarması twğan anası – Ayşağa ğana emes, osınday qorlıqtı, beynetti körgen barlıq qazaq analarına qoyğan eskertkiş dep oylaymın.
Sonday-aq jazwşı qılışınan qan tamıp turğan keñes däwirinde körnekti qayratker Turar Rısqulovtıñ ömirinen roman-trïlogïya jazdı. Aytwlı tulğanıñ esimi ol kezde mülde aytılmaytın. 1960 jılı alğaş ret «Socïa­lïstik Qazaqstan» gazetine Rısqulov twralı qart jwrnalïst Rahımalı Bayjasarov kölemdi maqala jarïyalaydı. Biraq keyin osı maqala jwrnalïske ülken soqqı bolıp tïip, avtor qïyanatqa şıdamay qaytıs boladı. Gazet basşıları jazalandı. Osı jağdaydı közimen körgen qalamger eşteñeden qaymıqpay ağısqa qarsı jüzedi. Turar Rısqulov twralı izdenip, arhïvten köp materïaldar jïnaydı. Aqırı, asıl azamattıñ asqaq tulğasın körkem sözben somdap şıqtı. Budan bölek, söz zergeriniñ «Qara marjan», «Tabılğan teñiz», «Bultsız küngi nayzağay», «Mıltıqsız maydan», «Ahmetjannıñ antı» degen şığarmaları da qazaq ädebïetiniñ asıl qazınasına aynalğan twındılar dep aytwğa boladı. Sonımen qatar Şerhan ağamız awdarma salasında önimdi eñbek etti. Äsirese, Şıñğıs Aytmatov­tıñ roman-povesterin ana tilimizge möldiretip awdarıp, oqırmandardıñ ıqılasına bölendi.
Qazaq jwrnalïstïkasında Şerağañnıñ oyıp turıp alğan öz ornı bar. Qatardağı qarapayım tilşilikten bastalğan jol onı bïik beleske köterdi. 1963 jılı «Lenïnşil jas» (Qazirgi «Jas alaş») gazetiniñ bas redaktorı boldı. Ğanï Muratbaev sekildi arıstar irgesin qalağan jastar basılımına Şerhan Murtaza sonı özgeris, jañalıq äkeldi. Redaktor basılımğa elimizdiñ är öñirindegi jas darındardı jïnadı. Arqadan – Aqselew Seydimbek, Şığıstan – Oralhan Bökey, Atırawdan – Farïza Oñğarsınova, Oñtüstikten – Muhtar Şahanov sekildi jastardı jarqıratıp elge tanıttı. Däl osı jıldarı Äbiş Kekilbaev te gazettiñ öner jäne ädebïet böliminiñ meñgerwşisi bolıp istegen. Sodan keyin ol «Jalın», «Juldız» ädebï jwrnalın basqardı. 1980 jılı «Qazaq ädebïeti» gazetiniñ bas redaktorı boldı. Ol jayında jazwşı Dïdahmet Äşimhanulı «Redaktor-generator» attı maqalasında: «Şerhan Murtazaev 80-jıldıñ 1 qazanında «Qazaq ädebïeti» gazetin 40 mıñ taralım üstinde qabıldap aldı. 89-jıldıñ 10 qaraşasında onı 140 mıñmen qaldırdı. YAkï 9 jıl 40 künde 100 mıñ qosılğan» dep jazadı.
Şın mäninde, Şerağañ basqarğan gazet-jwrnal äp-sätte qulpırıp, özgeşe türlenip ketedi.
Ötken ğasırdağı sekseninşi jıldardıñ soñına taman jarïyalıqtıñ jeli oñınan soğıp, keñestik jüyeniñ qursawı bosay bastaydı. Däl osı kezde, 1989 jılı Şerhan Murtaza elimizdiñ bas gazeti «Socïalïstik Qazaqstan» gazetiniñ redaktorı bolıp tağayındaldı. Buğan deyin partïyanıñ organı sanalıp kelgen gazettegi qalıptasqan qatañ jüyeni buzw oñay emes. Biraq qaysar redaktor basılımğa özimen birge erkindikti ala keldi.
Aldımen elw jıldan astam «Socïalïstik Qazaqstan» bolıp kelgen gazet atawı «Egemendi Qazaqstan» bolıp özgerdi. Atawmen birge basılımnıñ şekesindegi uran-sözi de özgerdi. Osı jıldarı atalğan basılımda qız­met istegen Janat Elşibek: «Jürekjutqan redaktor nemese «socïalïstikten» qalay qutıldıq?» maqalasında bul twralı egjey-tegjeyli jazadı.
«Äsirese, sonı silkinis, bulğaq minez gazet basına emenniñ qarsı bitken ïir butağınday Şerhan Murtaza otırğan sätten ayrıqşa añğarıldı. Joğarığa jaltaqtamay, Ülken üymen «aqıldaspay», Kreml'diñ köñilin awlamay, partïyanıñ gürzisinen qorıqpay-aq, twra erteñgi gazettiñ materïaldarı josparlanıp jatqanda, maket sızılıp, bet qattalw üstinde öz oyı men talabın orındatıp otırdı. Söytip gazettiñ mazmunı men bet-beynesin az waqıttıñ işinde tübirimen özgertwge qulşındı» deydi J.Elşibek. Şerhan ağamız odan keyin «Qazaqstan» teleradïo kompanïyasınıñ törağası boldı. Bul jerde asıl azamattıñ ïdeyasımen «Tañşolpan» bağdarlaması dünïege keldi.
Şerhan ağa biraz jıldar Parlament Mäjilisiniñ depwtatı boldı. Ol kisi halıq qalawlısı bolğan kezderi ultımız, tarïhımızğa qatıstı mäseleler twralı talay bïik minbeden aşınıp söyledi. Onıñ: «Tilinen ayırılğan ult – tarïhınan, tüp-tamırınan ayırılğan ult. Tilsizdi ult dewge bolmaydı. Tilinen ayırılğan halıq – ata-babasınıñ, twğan äkesi men anasınıñ atın umıtqan halıq. Al ondaylardı mäñgürt dep ataydı» degen sözderin jurtşılıq äli umıtqan joq.
Keşe Almatıda jazwşınıñ dünïeden ozğanına jıl tolwına baylanıstı ol turğan üyge memorïaldı taqta qoyıldı. Şerağañ biraz jıldar elordada turdı. 2002 jılı qalalıq mäslïhat qalamgerge bas qalanıñ damwı men güldenwine qosqan ülesi üşin «Astana qalasınıñ qurmetti azamatı» atağın berdi. Qalamger astanağa twğan jerindey ünemi tilektes bolıp jürdi. Sondıqtan Şerhan ağamızdıñ elordadağı turğan üyine memorïaldıq taqta ornatıp, qalanıñ bir körikti köşesine onıñ esimin bersek artıq bolmaydı.
Bar qazaq közi tirisinde ol kisini «Şerağa» dep atadı. Buğan eşqanday anıqtamanıñ keregi joq. Talay jıldar, tipti ğasırlar öter. Biraq ­«Şerağañ» halqımen mäñgi jasay beredi.

PARIZ BEN PAYIM

Halıq jazwşısı, ultqa ortaq tulğa Şerhan Murtazanı eske alw şaraları Almatıda ata dästürge say ötti.

Zïratınıñ basına ornatılğan köktastıñ özi köpke oy salatınday äserli şıqqan. Talanttı swretşi äri müsinşi Erbosın Meldebektiñ ïdeyasında tereñ män de, bïik murat ta bar. YAğnï tasqa bederlengen kitaptağı qızğaldaq arqılı jazwşınıñ twıp-ösken jerin añğartsa, märtebeli sözdiñ qudiretin, qalamgerdiñ ötkirligin Şer-ağañnıñ aldaspan beynesimen jetkizipti. Şeberlik izdenisi, şığarmaşılıq payımı ayrıqşa müsinşi ultı üşin basın bäygege tikken ör tulğanı öz deñgeyinde somdağanı birden bayqaladı. Munı öner twındısında qalam qayratkerine jasalğan tağzım desek te jarasadı.
Bul – ult jazwşısına qurmet, zïyalıları men estileri jolınıñ jalğası, örkenïetti mädenïet ülgisi, jalpı qoğamımızdıñ amanatqa adaldığı der edik.
Keñsay panteonındağı beyitine el bop jïılıp Quran bağıştaw, turğan üyi qabırğasına memorïal taqta ornatw, elimizdiñ tört burışınan qalam qayratkerin izdep kelgen halıqqa ïmanï as berw – sawabı mol parızdıñ biri nemese bireri ğana. Zor parız – Şer-ağañ amanattağan ulttıñ ulı müddesi men muratına ärqaşan adal bolw.

Darhan MIÑBAY,
Parlament Mäjilisiniñ depwtatı

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı