Вторник, 25 Июль 2017
-->

СӘУЛЕ ЖАНПЕЙІСОВА, ҚР ЕҢБЕК СІҢІРГЕН ҚАЙРАТКЕРІ, ДӘСТҮРЛІ ӘНШІ: ТҰЛПАРЛАРЫ ТҰСАЛҒАН КЕЗЕҢДЕ ӨМІР СҮРІП ОТЫРМЫЗ

– Апай, Астанаға қош келдіңіз! Әрбір әнін бар жан-тәнін сала, ағынан жарыла, қара терге малына шырқағанда жанары нұрлана, шабыттана, сезімге шексіз беріле жарқылдап шыға келетін қазақтың Сәулесін кім білмейді? Төрткүл дүние көзін тігіп, күн санап көркейіп келе жатқан бас қаламыз Сіздей қыздарымен қуана қауышқан болар?!14622445571_26dc1e551c_h

– Рақмет, лайым солай болсын! Астанаға ат басын былтыр тіреген болатынмын. Бір жыл өте шықты. «Келдіңіз-ау, кеттіңіз-ау» деген адам жоқ. Алайда мен оған қарамаймын. Өзімнің елімде, өзімнің қаламда, өзімнің Астанамда өмір сүріп жатырмын.

– Сонда немен айналысып жүрсіз?
– Мен ұзақ уақыт бойы «дәстүрлі өнердің өз шаңырағы болуы керек» деген идея­ны көтеріп жүрген адаммын. Астанада болсын, Алматыда болсын, болмаса кез келген облыс орталығында кәдімгі ұлттық, киелі өнердің басын бір жерге тоғыстырып, үлкен шаңырақ атанатын осындай орталықтың болғаны керек еді. Бұл идеяны жүзеге асыру жолында талай есікті қақтым да. Бірақ болмады. Астанаға келетін болып шешкен жылы шығармашылығымда ерекше жаңалықтар болды. Соның бірі – Астана және Алматы қалаларынан «Аманат» өнер орталығымызды аштық. Алдымен осында келдім. Мемлекет тарапынан іске асу мүмкіндігі мүлдем болмаған соң, өзімнің хал-қадірімше жеке орталық етіп аштым. Сол сәтте «Алматыдан «Алатау» дәстүрлі өнер театры ашылды» деген сүйінші хабар жетті. Құдайым-ау, бұл менің қаншама жылдар бойғы арманым ғой. Қалайша қарап отырамын? Міне, сонда барып, осы «Аманаттың» өнер студиясын аштық. Қазір екі қалада да өнерге талабы бар жандар орталығымызға келіп, өнерлерін ұштауда.

– Енді сол «Алатау» дәстүрлі өнер театры, Сіз армандағандай, дәстүрлі өнердің өз шаңырағы бола алып отыр ма?
– Мен бұл сұрақтың жауабын уақыттың еншісіне қалдырғым келеді. Тәй-тәй басқан баладай болып басталған орталықтың жұмысын бірден сынға алғанымыз жарамас. Бұл орталықтың жұмысы әлі де көп. Дәстүрлі өнер дегенде домбырамен айтылатын әндерді ғана айтпаймыз ғой. Оның ішінде ақындық, музыкалық драмалы дүниелер, жыршылар сияқты қаншама қасиетті өнеріміз бар. Бір ғана мысал айтайын. Соңғы кезде Біржан-Сараны болсын, Қыз Жібекті болсын еуропалық қойылымға бағыттап жібердік. Ал оның түбін қазсаңыз, олар – біздің дәстүрлі өнеріміз. Сондықтан олардың сахналануы да ұлттық нақыш бояуымен болуы керек қой. Қазақтық дәстүрлі дауыс қойылымы операдағыдай емес. Неге соны өзіміздің қазақша нағыз музыкалы спектакльдерімізде қоймасқа?! Опера-балет театр­ларының өзіндік ұстанымы, бағыты бар. Онда еуропалық қойылымдар қойылады. Тек қана қазақтың өмірінен бірді-екілі Абай, Біржан-Сара сынды спектакльдерді қояды. Олардың киімі, тілі қазақша болғанымен, жалпы дауыс қойы­лымдары – барлығы еуропаша болып кеткен. Ал біз соларды өзіміздің таза қазақи дүниеміз ретінде көрсете алуымыз керек. Осы өнер орталығымыз алдағы уақытта атына сай болып, дәстүрлі дүниелерді өзімізге қайтарудың осындай жұмыстарын жасауы керек деп есептеймін.

– «Батысты айтатын адамдар Арқаның әуенін айта алмайды, Арқаны айтатындарға Жетісудың мақамы тән емес, жетісулықтар Сырға мүлдем бара алмайды» деген сын-пікірлерді құлағымыз шалып жатады. Дархан даламыз ән-жырға бай, әр өңірдің өз мақамы, сазы бар десек те, қазақтың әні бір емес пе?! Осының өзін музыка зерттеушілері бөле-жара қарап, теріс тенденция ұстанып жүрген жоқпыз ба?
– Арқаның атақты әншісі Жүсіпбек Елебеков бірде батысқа барған ғой. Бірінен соң бірін тамылжытып, «Жиырма бес», «Қарқаралы», «Ақбақай» сынды Арқаның әндерін орындапты. Сонда көптің арасынан бір қария шығып: «Айналайын, Жүсіпбек, енді қазақша айтшы» депті. Сонда Жүсекең ренжіп: «Мен бағанадан бері қай тілде ән салып тұрмын?» деген екен. Сөйт­се, қазақша айтшы деп тұрғаны өзіміздің Ғарифоллаша бұрқыратып, төгіп айтшы дегені екен ғой.

Дұрыс айтасыз, дархан даламыздың ән-жырға байлығы соншалықты, ұшса құстың қанаты талатын біздің кең-байтақ еліміздің ана шеті мен мына шетіне ол заманда бұл әндер жетпей жатты. Әркім өз қазанында қайнады. Ал қазір оңтүстік пен солтүстік, күнгей мен теріскей бір-бірімен мидай араласып жатқан бір Қазақ деген мемлекет болдық. «Жылдам хабар алғызған» бұл уақытта біз ортақ өнерімізді білуіміз, құрметтеуіміз, бағалауымыз қажет.

Ал әншілік өнердің өз алдына мектеп болып бөлінгені – біздің ұлы байлығымыз. Бұл үрдісті барынша сақтауға тырысу керек. Бұл домбыраның сүйемелдеуіне, сосын әншінің орындау шеберлігіне байланысты. Әміре Қашаубаев, Жүсіпбек Елебеков, Манарбек Ержанов, Ғарифолла Құрманғалиев, Жамал Омарова, Рабиға Есімжанова, Роза Бағланова өздерінше бір-бір мектеп болып қалыптасты. Рас айтасыз, мұндай қасаң пікірлер бой көрсетіп қалып жатады. Меніңше, бұл, ең алдымен, ниетке байланысты. Әншінің құдай берген қабілеті, таланты деген болады. Кезінде өзім сабақ беріп жүргенімде қайта-қайта қаузап жүріп консерваторияда осыны бір жолға қойдым. Бүгінде бұл оқу ордасын бітірген әнші барлық аймақтың әндерін үйреніп шығады. Бұдан жаман болып жатқан жоқ. Арқадан келген қыз бала тек сол өңірдің әуенін үйреніп жатыр делік. Ертең ол ақтөбелік жігітке тұрмысқа шықса ше? Мүмкін мектепте, мүмкін колледжде ұстаз болар. Сол кезде ол шәкірттеріне тек қана Арқаның әнін үйретіп отырмайды ғой. Ата-анасы келіп «Менің балама өзіміздің Мәдидің әнін, Манарбектің әнін үйретіңіз» десе ше? Содан өзі жұмыссыз қалмай ма? Мұндай жан-жақтылық, әсіресе, филармония әншісі үшін өте-мөте қажет.
– ХХ ғасырдың ұлы әншісі Ғарифолла Құрманғалиевтің шәкіртісіз. Ұстаздан шәкіртке өнер берілген кезде өзінің дауыс иірімдерін меңгертеді. Ұстазыңыздан нені көбірек үйрендіңіз?
– Сізді түсініп отырмын, бұл ұстаздан шәкіртке мақам көшірмесі болмауы керек. Ғарекең өзі актер еді ғой. Оның ән айту стилі ешкімге ұқсамайтын. Әнді айтқан кезде қасы-көзін ойнатып, иегіне дейін қимылдап, көздерін аударып-төңкеріп жіберген кезде, бүкіл ел күлкіден қырылып қалатын. Ахмет Жұбановтың жазғаны бар. Ауғанстанға барған кезде Ғарекең «16 қыз­ды» айтыпты. Ол жақта ер адамдар бір бөлек, әйелдер бір бөлек отырады екен. Ғарекең осы бөлінушілікке саяси көзқарасын білдірейін деп әдейі осы әнді айтыпты дейді. Балконда отырған әйелдерге «Ұрқия-ай, Зұлқия-ай, Қатира-ай, Сағира-ай…» деп қайта-қайта қарап қоймапты. Әйелдер болса ұялғандарынан шәлілерімен беттерін тұмшалапты. Ал ер-­азаматтар жағы «Менің әйелім қалай отыр екен?» дегендей артына ожырая қарапты дейді. Сондағы Ғарекеңнің шеберлігін кейін қайталағысы келгендер болды. Бірақ ол шынайы болуы керек. Тума таланттылығы ғой. Бұл біреуге жарасады, біреуге жараспайды. Мұндай шеберлік іштен туады. Ең абзалы, ізденген жақсы, жақсы нәрсені қабылдаған, меңгерген дұрыс. Түптеп келгенде, қазақтың әні бір-ақ ән. Шетелдіктер тыңдаған болса, мұның айырмасын байқамайды. Сондықтан, бұл менің артықшылығым да болар, еліміздің қай өңіріне барсам да, дархан даламның қай өңірінің де әнін теңдей етіп айтып жүремін.

– Әнге «жиендік» жасайтындар көбейіп кетті. Тіпті қазір шоу-бизнесте соңғы кездердегі хит деп жүрген әндердің дені шетелдік боп шығып жатыр. Бұған адамдардың да еті үйреніп кеткен сияқты. Әнді талдап, талқылап жатпайды.
– Бұл енді қоғамның үлкен дертіне айналды. Ең өкініштісі, мұның ұлттық өнерімізге салқыны тиіп жатқандығында. Жалпы, өнерге «жиендік» қай ғасырда да жасалған. Біреудің тұсау кесуіне, бетін ашуына, 60-қа немесе 70-ке толуына, зейнетке шығуына лайықты арналған әндер болса, кез келгеніне қазақша сөз жазып, сахнаға, тойдың сахнасына шығара беретін заман болды ғой. Ол көшірме емес, ұрлық емес, өзара келісім бар деп те уәж айтып, ақталатындар бар. Қазіргілерінің шет жағасын өзіңіз білетіндіктен, бұрынғылардан айтып өтейін. Кезінде филология саласы бойынша кандидаттығымды қорғаған кезімде сол өңірге бардым. Сәбит Мұқановтың «Балуан Шолақ» повесі бойынша ізденіп жүрген кезім еді. Бес-алты қарт кісі отыр екен. Олар «Балуан Шолағыңды да, Мұқановыңды да білмейміз» деді. Содан Сегіз серіні сұрап қалып ем, әлгі кісілер шулап қоя берді. «Сен Сегіз серіні жоққа шығарып, солардың сөзін сөйлеуге келіп отырған адам екенсің ғой» деді. Олардан Сегіз серінің осы әндердің бәрін шығарған деу­ге қандай негіздері бар екенін білгім келді. Сөйтсем, қолдарында бір кітаптары бар екен. Кейінгі кездері шығыпты. Парақтап қарап, таңғалдым. «Ақ бұлақты» да, тіпті «Айман-Шолпан», «Қыз Жібекті» де, Ғарифолла Құрманғалиевтің репертуарындағы батыстың «Жылой» сынды бірнеше әндерін Сегіз сері шығарып кеткен дейді…

– Мысалы, біз «Ақ Жайық­ты» «Қыз Жібек» фильмінен білеміз. Киноның соңындағы титрда музыкасын жазған Нұрғиса Тілендиев деп жазылып тұр. Біреулер оны халық әні дейді…
– Біз кезінде оны бір концертте қалай хабарларымызды білмей дал болдық. Сонда әнші Ержан Қосбармақов: «Бұл халық әні де емес, Нұрғиса Тілендиевтің де әні емес, бұл – Пішәннің әні» деді. Бұл сөзге мен қатты таңғалып едім. Кейін­нен мұның түбін зерттеу­ге мүмкіндік алдық. «Қыз Жібек» киносында осы әнді орындаған адам Жақсылық Зәкіров деген кісі еді. Ол әннің бүкіл тарихын қолмен қойғандай етіп айтып берді. Ол фильмге қалай әкелгенін, қалай орындағанын, Нұрғиса Тілендиевтің оны қалай дайындағанына дейін айтты. Қиыншылық кезеңде Оралдан Башқұртстанға көшіп кеткен отбасында дүние­ге келіп, ке­йін оқуға Мәскеуге барып, одан жолдамамен Алматыға келген мұнайшы, бірақ өзі той басқаратын асаба екен. Бір тойда асабалық жасап тұрған жерінен бір кісілер оны Нұрғиса Тілендиевке апарыпты. Оған Нұрғиса ағамыз қатты қуанып, Қадыр Мырзалиевті шақыртып, сөзін жаздыртқан. Оны Қайрат Байбосынов ағамызға берген. Қайрат аға репертуарына енгізіп, гастрольдік сапарға алып шығып, әрі қарай тарап кеткен. Сол телебағдарламада Жақсылық аға бұрынғы өз сөзімен орындап шықты. Әннің бұрынғы атауы «Туған елім» екен. Осыны неге Нұрғисаның әні болып қалмады деп ренжитіндер бар. Әлі күнге дейін мойындағысы келмей жүргендер де бар. Бұл қалай сонда? Шындықтың беті ашылып тұрса, оны неге мойын­дамасқа? Бұл жерде ешкім одан ұрлықшы жасап тұрған жоқ. Нұрғиса ағамыз бұл әнді ешқашан өзімдікі деп айтқан емес. Бұл жердегі түсінбеушілік фильмнің соңындағы титрдан туындап тұр.

– Эфир арқылы таралып жатқан музыкалық шығармаларымызға қарап, халқымыз­дың жанын, психологиясын, дүниетанымын жеткізе алып отырмыз деп айта аласыз ба? Оның сыртында дәстүрлі өнерді насихаттауға арналған фестивальдер неге жиі өтпейді?
– Турасын айтып, туғаныңа жақпайсың. Шындық деген – өте қиын нәрсе. Елдің бар көргені эстрадада жүрген әншілер болып отыр. Олар өзі көп те емес. Әрі кетсе 30-40 әнші де­йікші. Міне, бар елдің баққаны солар. Енді, міне, екі ортадан Димаш шықты да, бүкіл Қытайды таңғалдырды. Қазақ оған таңқалды ма? Жоқ. Әлі де таңданып жатқан жоқ. Елдер «Димашқа Қытай таңғалып жатыр екен» деп соған таңғалып жатыр. Енді халық «Шын өнер осы ма?» дегендей ойланып қалды. Димаштың деңгейіне қарай ауысу керек пе? Дай-дай боп отырмыз. Екінің бірі Димашты өзіне қабылдай алмайды. Себебі Димаштың деңгейі менен тойдағы әншілеріміздің арасы жер мен көктей. Біз халықты әрі қарай қалай тәрбиелеуіміз керек? Енді Димаш өсе түседі. Біздің әншілеріміз соған қарай, сол биікке қарай көтерілуге қадам жасаса дейсің. Егер олай болмаса, сол жаттанды жазып алған әндерімен жүре береді.

Қазір эфирден кімдерді беріп жатыр? Бала-шағаны. Әндерінің көбісінің ән сиқы жоқ. Біз енді халық әндеріменен, сал-серілердің, жыраулардың сүйекті, керемет, терең туындыларыменен сусындап өскендіктен, мынандай балалардың шалдыр-шатпағын қабылдай алмаймыз. Отандық телеарналардың дені тек қана жиырма жасқа дейінгі көрермендер деңгейінде қалып отыр. Тыңдап, рахаттанып отыратын кештер көп берілмейді. Біздің өзіміз анда-санда жылт етеміз. Телеарна не ұсынады, жастар соны бойына сіңіреді.
– Неге жастар бүгінгі өз замандарында шығып жатқан сөзінде, әнінде не мағына, мән жоқ арзан дүниеге құмар болып барады? Олар неге қазақтың ғажап дүниелерін қабылдамай жатыр?
– Мұның бәрі – тәрбиеден, мұның бәрі – оларға беріліп жатқан ақпараттан. Бұл жағынан «әттеген-айлар» жеткілікті. Бірақ, енді «Кедейді шүкір құртады» дегендей, «Көш жүре түзеледі» деп қо­йып өзімізді жұбатып отыра беретін халықпыз ғой өзі. Айтсаң, жақпайсың. Айтамын деп талай сыбағамыздан қағылған да жайымыз бар. Менің кемшілігім де, артықшылығым да сол болуы керек, тура айтқанды ұнатамын.

Астанада дәстүрлі «Астана ар­қауы» фестивалі бар. Ол да бір үлкен халықтық сипат алып кет­кен жоқ. Шағын залдарда өте­ді. Бұлардың барлығы тек да­талы күндерде ғана өтеді. Жер­гілікті билік тарапынан не­месе Мәдениет министрлігі тара­пынан жүйеленіп отыруы ке­рек. Биыл Елбасымыз рухани жаң­ғыруға арналған Жолдау жа­сады. Міне, қазір осыны жалау етіп, дәстүрлі өнерімізді дә­ріптейтін керемет дүмпу жа­саса да жарасар еді. Фес­ти­вальдер бір рет өтеді де, сол жер­дің басшылығы ауысса, әрі қарай жалғасын таппай қалып кетеді. Шетелдерге шыққанда көріп жүреміз, оларда 40-50 фес­тивальдер өтіп жатады. Бұл дегеніңіз – оларда дәстүрлі түрде жыл сайын өтеді деген сөз.
– Осы өнердің өз өкілі ретінде бұған неге өзіңіз бел шеше кіріспейсіз?
– Менің қолымда билік бар ма? Жалғыз өзім не істей аламын? Астанаға алғаш келгенде Мәдениет басқармасының бас­шысына кіріп, жолықтым. «Этн­оауыл жасап жатырмыз. Сіз­дің айтып отырған дүние­леріңіз соның ішінде болады» деп айтты. Шыны керек, Астанаға келгелі мен мұндай жерді естіп, көріп отырған жоқпын. Көрме қарсаңында бо­лып жатса, мен қуана-қуана барар едім. Маған әлі күнге де­йін «ЭКСПО»-ның мынадай ке­шінде сіз өнер көрсетесіз» де­ген бірауыз хабарландыру, ша­қыру түскен жоқ. Мен осы дәс­­түрлі өнердің өкілімін ғой. Ас­таналық болып келіп жатырмын. Мұндай кештер туралы ақпараттарды мен білмей отырғанда халық қайдан білсін?
Астанаға келе сала Ұлттық ар­наның басшылығына кірдім де, өзімнің жобаларымды ұсын­дым. Бірақ оны керек ет­кен ешкім болмады. Менің жо­бамды қабылдамады деп тоңтеріс болып жатқаным жоқ. Басқа да ұлтқа, ұлттық өнер­ге жаны ашып, осындай бағ­дарлама болу керек деп бі­реу­дің бас көтермей отыр­ғаны ма? Мен соған таңғала­мын. Бастап­қыда театрға, дәстүрлі әнге, мұражай қорына, айтысқа арналған салалық бағдарламалар болатын. Қазір солардың бәрін экраннан жоғалтып алдық. Оның орнын шоу-бағдарламалар бас­ты. Екі әншінің немесе әртістің басын қосып, жеңіл күлкіге, әжуаға құрылған бағдарламалар көбейді. Біреудің жеке басына тиісіп, отбасылық өмірін жариялайтын нәрселер көптеп бой көрсетіп жатыр. Қазақ қашан отбасылық құндылықтарды жалпақ жұртқа жариялап еді?
– Ілкіде сал-серілер, дәстүрлі өнердің өкілдері ел-елді, жер-жерді аралап, жеке концерттерін ұсынып, көпшіліктің көз алдында жүретін. Қазір ешкімді көрмейміз. Ауылға барып, концерт беретін әнші бар ма өзі?
– Жоқ. Бармайды. Себебі олар қиындықтардан қорқады. Екіншіден, маған бұл неге керек деп ойлайды. Оған күш жұмсауың керек, ақша жұмсауың керек, уақыт бөлуің керек. Концерт беру деген оңай дүние емес. Күнде бізді жарнамалап жатқан телеарналар жоқ. Өкініштісі, біз тұлпарлардың аяғын тұсап қойдық та, мәстектерді бәйгеге салып жүрміз. Қазір сол мәстектердің жұлдыздары жанып тұр…
– Ұлттық өнерге деген жарнама, имидж жеткіліксіздігі себеп сияқты. Дәстүрлі әнді жастарға тыңдату үшін бұдан да басқа қандай амал ойлап табуға болады?
– Бүгінде ешнәрсені пиарсыз, имиджсіз елестете алмайсыз. Қатардан қалмау үшін осылай қамдануың керек. Концерттерімді бергенде пайданы ойламайтыным сондықтан. Бұл әншінің өзін жоғалтып алмауы үшін әрі өнерін өрістетіп отыруы үшін керек. Әр концертіңде тың жаңалық енгізуге талпынасың. Жеке концерт беретін әнші өткізетін кешін жарнамалайды, дайындығы, жаңалықтары туралы бөліседі. Міне, бұл — жарнама. Негізінде, дәстүрлі өнер иелерінің имиджін біздің бабаларымыз, сал-серілеріміз жасап беріп кеткен. Біз тек оны түрлендіруіміз ғана керек.

Сұхбаттасқан:
Гүлжан Рахман

Оставить комментарий

Ваш email не будет опубликован.Необходимы поля отмечены *

*