«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

«Qosılğan qos özen sekildenip…»

0 53

Elordadağı ult rwhanïyatınıñ töri sanalatın Qallekï teatrı önegege tolı jaqsı bir bastamanı qolğa aldı. Öner ordası janınan «Teatr älemi» attı sırlasw klwbı aşıldı. Osı klwbtıñ ötken jumada tanıstırılımı ötip, oğan alğaşqı qonaq retinde ««qosılğan qos özen sekildengen» Qazaqstannıñ halıq ärtisi Tilektes ağamızben onıñ zayıbı, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen ärtisi Jumagül Meyramova apay şaqırılıp, tamaşa sır-suhbat ötkizdi. Kezdeswdi jas teatrtanwşı Mïras Äbil jürgizip otırdı.Klwbtıñ aşılwında söz alğan Q.Qwanışbaev atındağı Qazaq memlekettik akademïya­lıq drama teatrınıñ dïrektorı Ashat Maemïrov qaraşanıñ alğaşqı künimen juptasıp kelgen Jumagül apaydı mereytoyımen quttıqtap, öner maytalmandarına izgi lebizin bildirdi.
Bul kezdeswdiñ formatı aşıq sırlasw, oy bölisw taqırıbında ötti. Tilektes ağa men Jumagül apay önerge kelgen kezden bastap, osı jolda ülgi bolğan ardaqtı tulğalar jayında estelik ayttı. Biz sol äñgimeni üzik-üzik sır retinde berwdi jön kördik.

Tilektes Meyramov:

– Bizdiñ qayda twğanımız, öner jolın qalay bastağanımız talay suhbatta aytılğan. Bügingi adamdı ne tolğandıradı, ne oylandıradı? Sol bağıtta oy qozğağandı jön köremin. Öytkeni teatr – qoğamnıñ aynası. Biz älemdi äzirşe «awız aşıp, köz jumdıratınday» tehnïkamen tañğaldıra almay otırmız. Jetistikterimiz arakidik bolsa da bar, biraq älemdik deñgeyde tanılğan närse joq. Biz älemdi ulttıq önerimiz, salt-dästürimiz arqılı ğana tañğaldıramız. Qazaqtıñ kïiz üyiniñ qasïetine ewropalıqtar qızığıp qaraydı. «Bul ne degen dünïe?!» deydi. Qısta jılı, jazda salqın, köşkende alıp jürwge de ıñğaylı. Osınday üydi kim oylap tapqan?» dep tamsanadı. Osıdan 4-5 jıl burın Qarağandı teatrı M.Äwezovtiñ «Qaragöz» spektaklimen Makedonïyağa bardı. Oğan Ewropanıñ är tükpirinen teatrlar keldi. Sonda bizdiñ önerpazdarğa bir teatr ökili kelip: «Sizderde jeti atağa deyin qız alıspaytın dästür bar deydi. Sol äli künge saqtalğan ba?» dep suraptı. Bizdikiler «Bar, ïä, saqtalğan» dep jawap beredi. Sonda ol: «Onda sizder bolaşağı bar halıqsızdar» dep tañğalıptı. Mine, biz älemdi osınday ulttıq qundılıqtarımızben tañday qaqtıramız. Teatr ärtisi üşin körermenniñ oy-pikiri öte qımbat. Bir sät olardı da tıñdağımız keledi. Ol teatrğa kerek. Awızdı qw şöppen sürtpey-aq qoyayın. Bizdiñ öner ujımı jılda bir festïval'ğa qatısıp, bas jüldeni alıp jatadı. Sonıñ özinde köñilimiz tolmay jatatın tustarımız jeterlik. Qalay körermenniñ köñilinen şığwğa boladı? Qazir «şow» köbeygen zaman boldı. Biraq bizge oy salatın, adamdı tolqıtatın qoyılımdar kerek.

* * *

– Biz öte jaqsı mektepten öttik. Özim qazaq teatr öneriniñ irgesin qalağan Qalïbek Qwanışbaev ağamız ben Rahïya Qoyşıbaeva apamızdan basqa tulğalardı közim kördi. Olardıñ jürgen jürisi, söylegen sözi, sahnadağı rölderiniñ özi keremet edi. Mısalı, Serke Qojamqulov keşki jeti jarımda bolatın qoyılımğa sağat beste kelip, tayağımen sahnanı tıqıldatıp, tekserip jüredi. Eger bir jerden aqaw körip qalsa, derew sahna äzirlewşilerdi şaqırtıp, retke keltiretin. Qazir qarasam, Serağañnıñ sol kezdegi jası menen kişi. Teatr tarlandarınıñ aqıl-keñesteri de bölek edi. Olardıñ ärqayısı bir emes, birneşe keşke äñgime boladı. Säbïra Mayqanova apamızdıñ adamgerşiligi, qamqorlığın sözben jetkize almaymın. Ğajayıp akter Änwar Moldabekovti tek sahnadan ğana körw kerek. Ol közi tirisinde köptegen kïnoğa tüsti. Körermen onı qalay qabıldağanın bilmeymin, öz basım, onı teatrdağı rölderimen salıstırmas edim. Änwardıñ jankeştiligi, temperamenti, eñbekqorlığın bölek aytwğa boladı.
1985 jılı Mäskewge barıp «Vanya ağay» qoyılımın qoydıq. Onda bastı röldi Änwar somdadı. Änwardıñ oynağan beynesin körip Mäskew sınşıları ayağınan tik turıp, «mınaw qaydan şıqqan ulı akter?» dep tamsandı. Ol kisi öte emocïonaldı bolatın. Ertemen biz jatqan esikti qağıp jılap jür. Meni köñili tüsse «altınım», köñili tüspese «ïtjegirim» deydi. Teatr sınşılarınıñ joğarı bağalağan pikirin jetkize almay tolqığanı jüzinen körinip tur. Änwar ağa sonday akter edi. Onı osınday ulı akter bolğanı üşin jaqsı köremin. Alğaş teatrğa qabıldanar kezde basımnan bir qızıq jağday ötti. Törde alıptardıñ bäri qazday tizilip otır. Ayaq-qolım dir-dir etip, sözimdi umıtıp qalmasam eken deymin. Şaşım uzın bolatın. Söytip turğanda birew şaşımdı julqa tartıp, «önerde keyde nahal da bolw kerek» dep artımnan bir tepti. Sürine qabına işke endim. Burılıp qarasam, Änwar eken. Keyin etim üyrengennen keyin «nege teptiñiz?» dep surasam, «men seniñ qobaljıp turğanıñdı kördim» dep jawap berdi. Rasında, Änwar ağamnıñ «sabağınan» barlıq qorqınışım boyımnan ketip qaldı. Söytken arıs ağalarımnıñ birazı marqum boldı. Solardan alğan tälim-tärbïemizdi qazirgi jastarğa üyretip jürmiz. Bizdiñ kezimizde teatrğa qabıldanw qïın bolatın. Bir jılda bir bala, asıp ketse eki bala qabıldanatın.

* * *

– Serağañ eşqanday oqw oqımasa da, oğan öner tabïğattan darığan. Äzekeñ onı teatrdıñ «qızıl pasportı» dep ataytın. Ol kisi kele jatqanda teatr ärtisteri tik turadı. Bärimiz qabırğağa jabısıp qalana qalamız. Eşkimmen urıspaydı. Äzildep, şwaq şaşıp jüredi. Birde men «Ana – Jer-ana» qoyılımında poştaşınıñ rölin oynadım. Dayındıq kezinde meniñ rölimdi şalıp qalğan Serağañ erinbey sahnağa şığıp, oñaşa şaqırıp: «Ärbir adamğa tän bir erekşe qïmıl-qozğalıs boladı. Sen şaldıñ sözin durıs aytıp şıqtıñ. Biraq basındağı qulaqşınnıñ qulağın eptep tartıp qoysañ, ol seniñ röliñe qosımşa detal' boladı. Söytip, ol beyne eşkimge uqsamay şığadı» dep aytqanı äli esimnen ketpeydi. Aldımızdağı ağa-apalarımızdıñ bir qasïeti – repetïcïyağa bastan-ayaq kelip, körip otıradı. Sodan keyin oñaşa «Sen söytseñ qaytedi?» dep oyın aytadı. Eşqaşan buyırıp, «bılay iste» dep aytıp körgen emes. Serke ağamızdıñ Socïalïstik Eñbek eri atağın alğan küni de esimizde. Semeyde gastrol'dik saparda jürmiz. Äriptesterimniñ bäri «Serağañ geroy bolıptı» dep şwlap jür. Tañerteñ salıp urıp bölmesine barsaq, kişkentay radïonı qulağına taqap ustap, tıñdap otır. Mäskewden ataqtıñ berilgeni twralı orısşa habarlap tur. Bärimiz jamırap quttıqtap jatırmız. «Eñbek, osınıñ bäri eñbek» dep ağanıñ közinen jası domalap baradı. Albırt jaspız. Serağa endi jwıp jibermeybiz be desek: «Kerekpeyt. Jaqsı ataqtı jaman swmen bılğap kerekpeyt» dedi. Osınday alıptardan önege aldıq.

Jumagül Meyramova:

– Men Almatıdağı öner ïnstïtwında qazaqtıñ tuñğış käsibï rejïsseri Asqar Toqpanovtıñ tobında oqıdım. Odan keyin ataqtı Şolpan Jandarbekovadan, Esmuqan Obaevtan däris aldım. Asqar ağa sabaq berip jürgende: «Aqan seri qızdardı bes türge bölipti. Bizdiñ Jumagül sonıñ birinşisine jatadı» dep aytıp otıratın. Oqıp jürgende Tilekteske Aqandı, mağan Aqtotını oynawğa berdi. Künde ekewmiz repetïcïyada kezdesemiz. Solay ekewmizdiñ aramızda dostıq bastalıp, keyin ol mahabbatqa ulastı. Törtinşi kwrstıñ ayağında otaw qurdıq.
Ol kezde teatrda körkemdik keñes jumıs isteydi. Onıñ quramında Äzerbayjan Mämbetovtan bastap, Hadïşa Bökeeva, Säbïra Mayqanova, Idırıs Noğaybaev, Farïda Şäripova, Bïken Rïmova, Şolpan Jandarbekova, Şahan Mwsïn sekildi maytalmandar bar. Bäri de – halıq ärtisteri. Joğarı oqw ornın endi bitirgen jaspız. Şeberligimiz de kem. Sodan men teatrğa ornalasw üşin körkemdik keñes müşeleriniñ aldında Aqtoqtınıñ monologın oqıp beretin boldım. Özim qorqıp, tolqıp jürmin. Meniñ aldımda Tilektes Qozınıñ rölin jaqsı oynap, meniñ jolımdı aşıp bergendey boldı. Keñeske kirer kezimde Tilektes qaltasınan tïın alıp, basımnan üş aynaldırıp, laqtırıp jiberdi. «Nege olay istediñ?» desem, «Sadaqa dep ayttım» deydi. Sonımen joğarıda aytqan ağa-apalarımnıñ aldında Aqtotınıñ monologın oqıp turıp, toqtay almay jıladım. Ol kisiler meni «şeberlikpen jılaptı» dep oylaptı. Al men qorıqqanımnan jıladım. Qobaljığanımdı körgen Säbïra apay ayap ketti me, mağan «Än ayta bilesiñ be? Men teatrğa kirgende «Qaratorğaydı» aytqam, sen sol ändi orındap berşi?» dedi. Söytip, «Qaratorğaydı» şırqap berdim. Bir kezde söz alğan Äzerbayjan ağa: «Endi teatrda Aqan seri-Aqtoqtını qoyamın. Jumagül sonda bas röldi somdaydı. Änwar Moldabekov Aqandı oynaydı» dedi. Biz bul qoyılımnıñ prem'erasın Semey qalasında ötkizdik.

* * *

– 1986 jılğı Jeltoqsan oqïğasınan keyin Äzerbayjan ­Mämbetov Şıñğıs Aytmatovtıñ «Ğasırdan da uzaq kün» p'esasın qoydı. Men onda Zärïpanı oynadım. Bul spektakl'di körwge Dinmuhamed Qonaev keldi. Endi qoyılım öte joğarğı deñgeyde boldı. Rejïsser qoyılım barısında eki attı sahnadan şap­qızıp ötkizdi. Zärïpa – özi kişkene qızdıñ röli. Biraq sonı oynawdıñ kiltin taba almay qïnalıp jürdim. Birde dalada aq jañbır töpelep turdı. Äzekeñ «mağan jılawdı daladağı jañbırlardan barıp üyren» dep sırtqa şığarıp jiberdi. Akterge detal'di solay tawıp beretin. Keyin ol kisi osında jürgende Almatıdağı äkem teatrğa barıp, «Abaydı» qayta jañğırtıp qoydı. Men sonda Äygerimdi somdadım. Ağanıñ jası birazğa kelip qalğan, awırıp jürgen kezi eken. Bar ömiri osı teatrda ötken. Ärbir kirpişin öz qolımen qalağan. Talay sahnada şoqtığı bïik twındıların qoyğan. Sonıñ bäri eske tüsken bolwı kerek, Äzerbayjan ağa repetïcïya kezinde zalda jılap otır eken. Sonı bayqap qaldım. Bir qarağanda, sustı körinetin ağanıñ janı tım näzik eken.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı