«استانا اقشامى»
ەل جۇرەگى – ەلوردا شەجىرەسى

قازاقتىڭ التىن عاسىرى

0 59

قاي زاماندا دا بيلەۋ­شىنىڭ قا­ھارماندىعى، باتىلدىعى، كو­رە­گەندىگى مەن دانالىعى ەل بولاشاعىن ايقىنداعان. وسى قاسيەت­تەرىمەن دارالاناتىن ۇلتتىق ليدەردىڭ «جەكە كۇن ءتارتىبى» ەل مۇراتىمەن ۇشتاسىپ جاتسا، ول ساياسي ءھام شىعارماشىلىق ەنەرگياسىن جاسامپاز ارناعا باعىتتاسا، بۇل – ەلدىڭ زور باقىتى.

شىنىندا، نۇرسۇلتان نازارباەۆ «جاڭا قازاق­ستان­دىق مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن قالاۋشى» رەتىندە ءوزى ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا ءارى جوعارى ستاندارتتاردى ءتۇزدى. ءوزى سول اسقاق شىڭداردى باعىندىرا وتىرىپ، ەلدى دە زاڭعار بيىكتەرگە كوتەردى. ەلباسى عاسىرلار بويى ەڭسەسى ەزىلگەن، وتارشىلدىق تۇسىندا ۇلتتىق ارمان-اڭسار اتاۋ­لىدان ادا بولا باستاعان حالقىمىزدا قايتادان ۇلى مۇراتتارعا دەگەن ۇمتىلىس تۋعىزدى جانە بيىك ماقساتتارعا جەتۋگە ۇيرەتتى.
سوندىقتان دا «نازار­باەۆ» پەن «التىن عاسىر» قازاق ءۇشىن قاتار قولدانىلار ەگىز ۇعىم، تەل قۇندىلىق بولىپ تابىلادى.
«مەنىڭ حالقىم وزگە حالىقتاردىڭ تۇستەرىنە كىرسە، شوشىپ وياناتىنداي قورقىنىشتى وقيعالاردى باستان كەشتى. قازاقتار تالاي جەردە تۇتاسىمەن قىرىلىپ كەتۋگە شاق قالدى» دەيدى ەلباسى «عاسىرلار توعىسىندا» كىتابىندا.
راسى سول. ەگەر تابيعاتى وتكەن تاريحتان سىر اقتارار بولسا، ۇلان-بايتاق بۇل دالانىڭ تاۋى كۇرسى­نىپ، تالى شۋلاپ، قايعى-­مۇڭنان قاراتاسى قاق ايىرىلار ەدى.
ءبىزدىڭ قازاق قاشان تىنىش ۇيىقتاپ ەدى؟ كوك تۇرىك كۇلتەگىن بابامىز تۇندە كوز ىلە الماعانىن، كۇندىز بايىز تاۋىپ وتىرا الماعانىن بەكەر تاسقا قاشاپ كەتپەگەن. از ءومىرى اتتىڭ جالىندا، مايدان جولىندا وتكەن ءمارت ماحامبەتتەردىڭ قىز­عىش قۇس­قا ىشكى زارىن ايتىپ، ۇيقى كورمەي اڭساعانى ازات­تىق پەن ابات كۇن ەدى. كۇنى كەشە كۇركىرەپ وتكەن جاھاندىق سۇراپىل سوعىس­تا باتىر باۋىرجاندار قارۋىن الىپ، قاسىنا قاھارلانا ۇمتىلعاندا، كوزدەگەنى بەيبىت ءومىر بولاتىن.
كۇرسىنۋمەن كۇنى وتكەن، قاسىرەتتەن كوز اشپاعان حالقىمىزدىڭ ەڭ اسىل ارمانى «نازارباەۆتىڭ
التىن عاسىرىندا» اقي­قاتقا اينالدى. تاتۋلىعى ارقىلى تىنىشتىق ورناتىپ، بەيبىت پەيىلى ارقاسىندا بەرەكەسىن بەكەمدەگەن قازاقستان جاسامپاز جولعا ءتۇستى، باقۋاتتى بولاشاعىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى، تاۋەلسىزدىكتى ۇلىق تۇتىپ، تۇراقتىلىقتى ءدا­رىپتەيتىن، وزگە ەلدەر ونەگە ەتىپ، ساناساتىن ىرگەلى، دامىعان مەملەكەت قۇرۋدا.
ماڭگىلىك ەل قۇرۋ ءۇشىن ءبىر ۇرپاقتىڭ ءومىرى ازدىق ەتەدى. ەلباسى ايتقانداي، تەك كوپعاسىرلىق بىرلىك پەن ساباقتاستىق، تەك ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلەر ورتاق ماقساتتار عانا وسىناۋ ۇلى مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن ۇلتتى ۇيىستىرۋعا قابىلەتتى.
«نازارباەۆتىڭ التىن عاسىرى» بولاشاق قازاق­ستاننىڭ يگىلىگىنە اينالۋى، نۇرداي تارالۋى ءۇشىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ۇلى يدەيا­لارىن تۋ قىلىپ ۇستاپ، ۇرپاققا اماناتتاپ تاپسىرۋعا ءتيىسپىز.
ەلباسىنىڭ ءداۋىرى، ەلباسى تۇسىنداعى «ەلدىك­تىڭ التىن عاسىرى» قازاقستانداعى كەيىنگى بارلىق تاريحي سالىستىرۋلاردىڭ قاينار كوزى، باستاۋى، وزىندىك ءبىر ەتالونى بولماق. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ۇلى دالا ەلىنىڭ كەلەشەكتەگى بارلىق باسشىلارى مەن بيلەۋشىلەرىنە ءىرى ءارى ۇلىق مە­جە بەلگىلەپ بەردى. قانداي عاسىر بولسىن، قانداي ليدەر بولسىن، ونى مىندەتتى تۇردە نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن جانە ونىڭ زامانىمەن سالىستىراتىن بولادى. ويتكەنى زاماناۋي قازاق­ستان­دىق مەملەكەت­تىلىك ەلباسىدان باستالادى.
نۇرسۇلتان ءابىش­ۇلىنىڭ قاراپا­يىم مەتاللۋرگتەن مەملەكەت نەگىزىن قالاۋشى ەلباسىعا دەيىنگى ءوسۋ جولى – فەنومەنالدى. مۇنداي ۇلگى قازاق تاريحىندا ەش­قاشان بولعان ەمەس.
دامۋدا ارتتاپ قالعان، ەكولوگيا­سى، اۋاسى جانە جەرى ابدەن لاس­تانعان، حالقى ءار­تۇرلى الەۋمەتتىك-ەتنوس­تىق سىناقتار جا­سا­لاتىن «ۇلتتار لابورا­توريا­سىنا» اينالعان وتار ەلدىڭ باسشىلىق تىزگىنىن باتىل قولعا الۋ; جۇرتىنىڭ كوز جاسىن اعىزباستان، ءبىر تامشى قانىن تامىزباستان، ەلدى قارقىندى ورلەگەن تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدىرۋ; ونى دامىعان ەلدەردىڭ «وتىزدىعىنا» باستاۋ; جاڭا استانانى ورناتۋ ءارى جايناتۋ; دۇنيەجۇزىلىك انتيادرولىق قوزعالىسقا كوشباسشى بولۋ; جاھاندىق باستامالارى مەن جوبالارىن الەم جۇرتشىلىعىنا جانە ەڭ جوعارعى حالىقارالىق ينستانتسيا سانالاتىن ءبى­رىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مويىنداتۋ; قانشاما اراز ەلدى تاتۋلاستىرۋ; مەملەكەتتىك ءتىلدى جاڭا الىپبيگە كوشىرۋ – بىلە بىلسەڭىز، كوپ ەلدىڭ باسشىسىنىڭ ءومىر­بايانىندا بۇعان ۇقساس ەشتەڭە دە جوق.
قازىرگى ءبىز باستان كەشىپ جاتقان وقيعالار مەن جا­ڭارۋلاردىڭ قايسىسى تا­ريحقا ەنەرى، قايسىسى كەلەشەك ۇرپاق كورەشەگىنە جارارى، ىزگى جاڭعىرىق تابارى بەلگىسىز، بىراق ءبىر انىعى – قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن قۇرعان نازارباەۆ تۋرالى ەستەلىك حالىق ساناسىندا ماڭگىلىك قالادى، قازاق باردا ەشقاشان جادتان وشپەيدى. مۇنىڭ بارلىعى بولاشاق اڭسارلى اڭىزداردىڭ قۇرامداس بولىكتەرى بولىپ تابىلادى.
بۇل «التىن عاسىر» كەيىنگى قازاقستاندىقتاردى دا جاڭا بيىكتەرگە قاناتتاندىرار، ۇلى مۇرات-ماقساتتارعا رۋحتاندىرار شابىت كوزىنە اينالارى داۋسىز. وسىناۋ اڭىزبەن ۇشتاسار، ۇلتتىڭ اسىل ارمانىمەن جۇپتاسار تاريح ءدال قازىر، ءسىز بەن ءبىزدىڭ كوز الدىمىز­دا جاسالۋدا.
كەلەر ۇرپاق دەرەككوز رەتىندە كۋاگەرلەرگە جۇگىنەرى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇگىنگى ءار قازاقستاندىقتىڭ، ءار تۇلعانىڭ ەلباسىن تانۋى ماڭىزدى. بۇل ۇرپاق­تار ساباقتاستىعىن ساقتاپ، قۇندى تاجىريبەلەر، ۇلى يدەيالار مەن اسىل قۇندى­لىقتاردى لايىقتى تابىس­تاۋىمىز ءۇشىن كەرەك.

* * *

دۇنيەجۇزى تاريحىنا كىرگەن داڭقتى ەسىمدەر از ەمەس. ولار ەڭ قيىن زاماندا، تاعدىرشەشتى تۇستا ءوز ۇلتتارىنا دامۋدىڭ جاڭا ءارى جاسامپاز باعدارىن ۇسىندى، تەڭدەسى جوق سەرپىندى رەفورمالار جۇرگىزدى، قوعامدى جاڭعىرتتى، ءوز ەلدەرىن جاڭا بيىكتەرگە كوتەردى. سوندىقتان دا ءوز حالىقتارىنىڭ جادىندا ماڭگىلىككە ساقتالىپ قالدى.
وسى ورايدا 2016 جىلدىڭ 29 تامىزىندا استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» حالىقارالىق فورۋمى مىنبەرىنەن ءوز ەلىن­دەگى يادرولىق سىناقتار قۇرباندارىنىڭ ءۇنىن جەتكىزگەن مارشالل ارالدارى مەملەكەتىنىڭ نيتيدجەل (پارلامەنت) سپيكەرى كەنەف كەديدىڭ ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ول قىرعي-قاباق سوعىس جىلدارى امەريكا قۇراما شتاتتارى مارشالل ارالدارىندا 67 رەت اتوم جارىلىسىن جاساعانىن، سونىڭ ىشىندە، الپاۋىت دەرجاۆا سىناعان «براۆو» اتتى اسا ءىرى اتوم بومباسىنىڭ قۋاتى حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاس­تالعان بومبالاردان مىڭ ەسە اسىپ تۇسكەنىن، وسىلايشا، ءوز حالقىنىڭ «ادامزاتقا قارسى باعىتتالعان سۇراپىل قاتىگەزدىكتى» باس­تان كەشكەنىن قابىرعاسى قايىسا وتىرىپ باياندادى. ءسوز سوڭىندا مارشالل ارالدارىنىڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ باسشىسى جاپپاي يادرولىق قارۋسىزدانۋ قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالعان قازاقستان مەن ەلباسىعا ريزاشىلىعىن بىلدىرە كەلە، سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىن ەستىگەن كۇنى مارشالدىقتار دا جۇرەگى جارىلا قۋانىپ، الىس ەلدەگى بۇل وقيعانى حالىق بولىپ مەرەكەلەگەنىن ەسكە ءتۇسىردى.
1991 جىلى 29 تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆ ءوز جارلىعى­مەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپقاننان كەيىن، قىتايداعى لوب-نور پوليگونىندا دا، امەريكانىڭ نەۆا­دا شتاتىنداعى سىناق الاڭىندا دا، ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيانىڭ تىنىق مۇحيتتاعى مۋرۋروا سەكىلدى اتولل-ارالدارىندا دا يادرولىق سىناقتار تۇبەگەيلى توقتادى. ولاردىڭ بارىنە ن. نازارباەۆ بىرەگەي ۇلگى-­ونەگە كورسەتتى.
جالعىز ءبىر تۇلعانىڭ كۇش-­جىگەرى وسىلاي دۇنيە­جۇزى بويىنشا ادام سەنبەس، بۇرىن قيالداي كورىنگەن كەرەمەت وزگەرىستەر مەن وقي­عالاردىڭ كوشكىنىن تۋ­عىزدى. جاھاندا تەكتو­نيكا­لىق قوزعالىس باستالدى. بۇل – عاسىرلاردان تامىر تارت­قان تاريحتا وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس بولاتىن.
ۋاقىت وتكەن سايىن تاريح كەڭىستىگىندە نۇرسۇلتان ­نازارباەۆتىڭ تۇلعاسى دا بيىكتەي بەرمەك. بۇل تاۋتۇل­عانىڭ الەمدىك ارەنادا پايدا بولۋىنىڭ اسەرى مەن ناتيجەلەرىن ادامزات تولىق ءتۇسىنۋى ءۇشىن تالاي ونجىلدىقتار قاجەت بولۋى مۇمكىن. ەل­باسى تۇلعاسىنىڭ كەڭ اۋقىمدىلىعى سونشا، تاريحقا ءالى كوپتەگەن قۇبى­لىستار مەن كورىنىستەردى، ايعاقتار مەن دەرەكتەردى
قورىتۋعا تۋرا كەلەدى.
قالاي بولعاندا، يادرولىق زۇلماتقا قارسى كۇ­رەس­كەر، يادروسىز الەم قۇ­­رۋ جاھاندىق قوزعالى­سى­­­نىڭ كوشباسشىسى، ءدىن­­ارالىق كەلىسىمنىڭ ۇيىت­­قىسى، الەم­دىك دەڭگەيدەگى بىتىمگەر رە­تىندە نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ءوز اتىن تەك ەل تاريحىنا عانا ەمەس، ادامزات تاريحىنا جازىپ قالدىردى.

باقىتبەك سماعۇل،
پارلامەنت
ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى